
Mahīṣāsura-janma-kathā tathā Devyāḥ Mahīṣamardinī-vijayaḥ
Devī-māhātmya (Mythic-Theology) and Protective Hymn (Stotra-Prayoga)
Varāha narrates to Pṛthivī a sequence in which a messenger of the daitya Vidyutprabha approaches the goddess with a marriage proposal on behalf of the asura Mahiṣa. The messenger recounts Mahiṣa’s origin: a cursed maiden (Mahīṣmatī) becomes a buffalo-form and, through contact with a sage’s seed, gives birth to the powerful Mahiṣa. The goddess refuses; her attendant Jayā dismisses the envoy. Nārada then warns that the devas are defeated and urges the goddess to resist. The goddess mobilizes kumārīs into a martial host; they rout the daitya army. The goddess manifests a multi-armed form, invokes Rudra’s presence as supportive sanction, and after prolonged combat kills Mahiṣa. The devas praise her with a stotra, and she grants a boon promising protection and welfare to reciters—framing cosmic stability as secured through her intervention.
Verse 1
श्रीवराह उवाच । अथ विद्युत्प्रभो दैत्यस्तथा दूतः विसर्जितः । देव्याः सकाशं गत्वाऽसौ तामुवाच सुमध्यमाम् ॥
ព្រះវរាហៈមានព្រះបន្ទូលថា៖ បន្ទាប់មក ដៃត្យឈ្មោះ វិទ្យុតប្រភា ដែលត្រូវបានផ្ញើជាទូត បានចូលទៅកាន់សំណាក់ព្រះទេវី ហើយបាននិយាយទៅកាន់នាង អ្នកមានចង្កេះស្រស់ស្អាត។
Verse 2
एवं सञ्चिन्त्य सा देवी महीषी सम्बभूव ह । सखीभिः सह विश्वेशि तीक्ष्णशृङ्गाग्रधारिणी ॥
ដោយគិតពិចារណាដូច្នេះ ព្រះទេវីបានក្លាយជាមហីṣī (ក្របីញី)។ ឱ ព្រះនាងម្ចាស់លោកទាំងមូល នាងនៅជាមួយសហាយទាំងឡាយ ហើយកាន់កាប់ចុងស្នែងមុតស្រួច។
Verse 3
तमृषिं भीषितुं ताभिः सह गत्वा वरानना । असौ बिभीषितस्ताभिस्तां ज्ञात्वा ज्ञानचक्षुषा । आसुरीं क्रोधसम्पन्नः शशाप शुभलोचनाम् ॥
នាងមានមុខស្រស់ (វរាននា) បានទៅជាមួយពួកនោះ ដើម្បីគំរាមឲ្យឥសីនោះភ័យ។ ឥសីនោះភ្ញាក់ផ្អើលដោយពួកនោះ ហើយដោយចក្ខុវិជ្ជា បានដឹងថានាងមានសភាពអាសុរិយៈ; ពោរពេញដោយកំហឹង គាត់បានដាក់បណ្តាសានាងអ្នកមានភ្នែកស្រស់។
Verse 4
यस्माद्भीषयसे मां त्वं महिषीरूपधारिणी । अतो भव महिष्येव पापकर्मे शतं समाः ॥
ព្រោះអ្នកបានធ្វើឲ្យខ្ញុំភ័យ ដោយកាន់យករូបជាក្របីញី ដូច្នេះដោយអំពើបាបនេះ អ្នកចូរជាក្របីពិតៗ រយឆ្នាំ។
Verse 5
एवमुक्ता ततः सा तु सखीभिः सह वेपती । पादयोर्न्यपतत्तस्य शापान्तं कुरु जल्पती ॥
ពេលត្រូវបាននិយាយដូច្នោះ នាងក៏ញ័ររន្ធត់ជាមួយមិត្តស្រីទាំងឡាយ ហើយដួលក្រាបនៅជើងរបស់ទ្រង់ ពោលថា «សូមបញ្ចប់បណ្តាសានេះ»។
Verse 6
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स मुनिः करुणान्वितः । शापान्तमकरोत्तस्या वाक्यं छेदमुवाच ह ॥
ពេលស្តាប់ពាក្យនាង មុនីនោះមានចិត្តអាណិតមេត្តា; គាត់បានរៀបចំឲ្យបណ្តាសារបស់នាងមានទីបញ្ចប់ ហើយបន្ទាប់មកបាននិយាយពាក្យដែលកំណត់លក្ខខណ្ឌ។
Verse 7
अनेनैव स्वरूपेण पुत्रमेकं प्रसूय वै । शापान्तो भविता भद्रे मद्वाक्यं न मृषा भवेत् ॥
«ក្នុងរូបនេះដដែល បន្ទាប់ពីអ្នកបានប្រសូតកូនប្រុសតែមួយ ឱ នាងអ្នកមានសិរីមង្គល បណ្តាសានឹងបញ្ចប់; ពាក្យខ្ញុំមិនមែនមុសា»។
Verse 8
एवमुक्ता गता सा तु नर्मदातीरमुत्तमम् । यत्र तेपे तपो घोरं सिन्धुद्वीपो महातपाः ॥
ពេលបានទទួលការណែនាំដូច្នោះ នាងបានទៅកាន់ច្រាំងដ៏ប្រសើរនៃទន្លេនರ್ಮទា ដែលជាទីកន្លែងដែលមហាតបស្វី សិន្ធុទ្វីប បានធ្វើតបៈដ៏តឹងរឹង។
Verse 9
तत्र चेन्दुमती नाम दैत्यकन्या अतिरूपिणी । सा दृष्टा तेन मुनिना विवस्त्रा मज्जती जले ॥
នៅទីនោះ មានកូនស្រីនៃពូជអសុរ ឈ្មោះ ចេន្ទុមតី មានសម្រស់លើសលប់។ មុនីនោះបានឃើញនាងកំពុងងូតទឹកក្នុងទឹក ដោយគ្មានសម្លៀកបំពាក់។
Verse 10
चस्कन्द स मुनिः शुक्रं शिलाद्रोण्यां महातपाः । तच्च माहिष्मती दृष्ट्वा दिव्यगन्धि सुगन्धि च । ततः सखीरुवाचेदं पिबामीदं जलं शुभम् ॥
មុនីមហាតបស្វីនោះបានបញ្ចេញទឹកពូជចូលក្នុងអាងថ្ម។ ពេលនាងមហិષ្មតីឃើញវា—មានក្លិនក្រអូបទេវី និងក្រអូបផ្អែម—នាងបាននិយាយទៅកាន់មិត្តស្រីថា៖ «ខ្ញុំនឹងផឹកទឹកដ៏មង្គលនេះ»។
Verse 11
एवमुक्त्वा तु सा पीत्वा तच्छुक्रं मुनिसंभवम् । प्राप्ता गर्भं मुनेर्बीजात् सुषाव च तदा सतः ॥
ក្រោយនិយាយដូច្នោះ នាងបានផឹកទឹកពូជនោះដែលកើតពីមុនី។ ដោយពូជរបស់មុនី នាងបានមានគភ៌ ហើយនៅពេលនោះឯង នាងបានសម្រាលកូនល្អម្នាក់។
Verse 12
प्रणम्य प्रयतो भूत्वा कुमारिशतसंकुलाम् । आस्थाने विनयापन्नस्ततो वचनमब्रवीत् ॥
ក្រោយថ្វាយបង្គំ ហើយធ្វើចិត្តឲ្យស្ងប់ស្ងាត់ គាត់បានស្ថិតក្នុងអាកប្បកិរិយានម្រិតនម្រង់ ហើយនិយាយពាក្យនៅសាលាអាសនៈដែលពោរពេញដោយកុមារីរាប់រយ។
Verse 13
तस्याः पुत्रोऽभवद् धीमान् महाबलपराक्रमः । महिषेति स्मृतो नाम्ना ब्रह्मवंशविवर्धनः । स त्वां वरयते देवि देवसैन्यविमर्दनः ॥
កូនប្រុសរបស់នាងបានកើតមក—មានប្រាជ្ញា មានកម្លាំងធំ និងវីរភាពខ្លាំង—ដែលគេរំលឹកដោយនាម “មហិષ” អ្នកបង្កើនវង្សពូជព្រះព្រហ្ម។ ឱ ទេវី អ្នកបំផ្លាញកងទ័ពទេវតា នោះសូមស្វែងសុំអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយអ្នក។
Verse 14
स सुरानपि जित्वाजौ त्रैलोक्यं च तवानघे । दास्यते देवि सुप्रोतस्तव सर्वं महासुरः ॥ तस्यात्मोपप्रदानेन कुरु देवि महत्कृतम् ॥
ដោយបានឈ្នះសូម្បីតែទេវតានៅក្នុងសង្គ្រាម ហើយទទួលបានត្រៃលោកទាំងបី ឱ ទេវីដ៏គ្មានមន្ទិល! មហាអសុរ សុប្រូត នេះ នឹងប្រគល់អ្វីៗទាំងអស់ដល់ព្រះនាង។ ដោយថ្វាយសូម្បីតែខ្លួនឯងជាបូជា ឱ ទេវី គេអង្វរឲ្យព្រះនាងប្រព្រឹត្តកិច្ចដ៏មហិមា (គឺទទួលសំណើររបស់គេ)។
Verse 15
एवमुक्ता तदा देवी तेन दूतेन शोभना । जहास परमा देवी वाक्यं नोवाच किञ्चन ॥
ពេលទូតបាននិយាយដូច្នោះនៅពេលនោះ ទេវីដ៏ភ្លឺរលោងគ្រាន់តែសើចប៉ុណ្ណោះ។ ទេវីដ៏ឧត្តមមិនបានមានព្រះវាចាអ្វីឡើយ។
Verse 16
तस्या हसन्त्या दूतोऽसौ त्रैलोक्यं सचराचरम् । ददर्श कुक्षौ संभ्रान्तस्तत्क्षणात् समपद्यत ॥
នៅពេលនាងសើច ទូតនោះបានឃើញក្នុងពោះនាងមានត្រៃលោកទាំងបី ព្រមទាំងអ្វីៗដែលចល័ត និងអចល័តទាំងអស់។ ដោយភ្ញាក់ផ្អើល គេបានដួលសន្លប់ភ្លាមៗនៅវេលានោះ។
Verse 17
ततो देव्याः प्रतीहारी जया नामातितेजना । देव्याः हृदि स्थितं वाक्यमुवाच तनुमध्यमा ॥
បន្ទាប់មក អ្នកបម្រើប្រចាំព្រះនាងរបស់ទេវី ឈ្មោះ ជយា ដែលភ្លឺរលោងយ៉ាងខ្លាំង និងមានចង្កេះស្ដើង បាននិយាយព្រះវាចាដែលស្ថិតនៅក្នុងព្រះហឫទ័យរបស់ទេវី។
Verse 18
जया उवाच । कन्यार्थी वदते यद्धि तत्त्वया समुदीरितम् । यदि नाम व्रतं चास्याः कौमारं सार्वकालिकम् । अपि चान्याः कुमार्योऽत्र सन्ति देव्याः पदानुगाः ॥
ជយា បាននិយាយថា៖ អ្វីដែលអ្នកបាននិយាយ នោះពិតជាពាក្យរបស់អ្នកដែលប្រាថ្នាចង់បានកញ្ញា។ ប៉ុន្តែបើពិតជាព្រះនាងមានវ្រតកុមារភាពជានិច្ចកាល ទោះយ៉ាងណា នៅទីនេះក៏មានកញ្ញាផ្សេងៗទៀត ដែលជាអ្នកតាមដានក្នុងព្រះបរិវាររបស់ទេវី។
Verse 19
तासामेकापि नो लभ्या किमु देवी स्वयं शुभा । याहि दूत त्वरण् मा ते किञ्चिदन्यद् भविष्यति ॥
ក្នុងចំណោមក្រមុំទាំងនោះ សូម្បីតែម្នាក់ក៏យើងមិនអាចទទួលបាន—ហើយព្រះនាងទេវីផ្ទាល់ ដែលជាមង្គលដោយសភាពរបស់ព្រះនាង តើនឹងទទួលបានដូចម្តេច? ឱ ទូត អ្នកចូរទៅឲ្យរហ័ស; សម្រាប់អ្នក នឹងមិនមានអ្វីផ្សេងទៀតកើតឡើងឡើយ។
Verse 20
एवमुक्तो गतो दूतस्तावद् व्योम्नि महामुनिः । आयातो नारदस्तूर्णं नृत्यन्नुच्चैर्महातपाः ॥
ពេលត្រូវបាននិយាយដូច្នោះ ទូតក៏ចាកចេញទៅ។ ក្នុងពេលនោះ នៅលើមេឃ មហាមុនី នារទ បានមកដល់យ៉ាងរហ័ស រាំទៅផង ហៅស្រែកខ្លាំងទៅផង—ជាមហាតបស។
Verse 21
दिष्ट्या दिष्ट्येति वदतस्तां देवीं शुभलोचनाम् । उपविष्टो जगादाथ आसने परमेऽर्चितः ॥
ដោយនិយាយថា «សំណាងល្អ សំណាងល្អ!» គាត់បានសម្តែងពាក្យទៅកាន់ព្រះនាងទេវីមានភ្នែកស្រស់ស្អាត។ បន្ទាប់មក ពេលអង្គុយលើអាសនៈដ៏ប្រសើរ ហើយត្រូវបានគោរពបូជា គាត់ក៏បាននិយាយ។
Verse 22
प्रणम्य देवीं सर्वेशीमुवाच च महातपाः । देवि देवैरहं प्रीतैः प्रेषितोऽस्मि तवान्तिकम् ॥
ក្រោយពេលក្រាបបង្គំចំពោះព្រះនាងទេវី អធិរាជនៃសព្វសត្វ មហាតបសបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះនាងទេវី ពួកទេវតាដែលពេញចិត្ត បានផ្ញើខ្ញុំមកកាន់ព្រះអង្គ»។
Verse 23
विद्युत्प्रभा उवाच । देवि पूर्वमृषिस्त्वासीदादिसर्गे कसंभवः । सखा सारस्वतो जातः सुपार्श्वो नाम वै विभुः ॥
វិទ្យុតប្រភា បាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះនាងទេវី កាលពីសೃષ્ટិដើម មានឥសីម្នាក់ឈ្មោះ កសំភវ។ មិត្តរបស់គាត់ ដែលកើតឡើងដោយការភ្ជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងព្រះសរស្វតី គឺជាវិភូដ៏មានអំណាចឈ្មោះ សុបារស្វ»។
Verse 24
विजिता देवि दैत्येन महिषाख्येन निर्जराः । त्वां गृहीतुं प्रयत्नं स कृतवान् देवि दैत्यराट् ॥
ឱ ទេវី! ពួកទេវតាអមតៈត្រូវបានអសុរឈ្មោះ មហិષៈ ឈ្នះ; ហើយស្តេចអសុរនោះ ឱ ទេវី បានខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីចាប់យកព្រះនាង។
Verse 25
एवमुक्तोऽस्मि देवैस्त्वां बोधयामि वरानने । स्थिरीभूता महादेवि तं दैत्यं प्रतिघातय ॥
ដោយបានបង្គាប់ពីពួកទេវតា ដូច្នេះ ខ្ញុំសូមជម្រាបដាស់ព្រះនាង ឱ អ្នកមានព្រះមុខស្រស់; ឱ មហាទេវី សូមឈរមាំ ហើយវាយប្រហារអសុរនោះ។
Verse 26
उक्त्वैवान्तरहितः सद्यो नारदः स्वेच्छया ययौ । देवी च कन्यास्ताः सर्वाः सन्नह्यन्तामुवाच ह ॥
ក្រោយពោលពាក្យនោះ នារ៉ទៈបានលាក់ខ្លួនភ្លាមៗ ហើយចាកទៅតាមចិត្តប្រាថ្នា។ រួចទេវីបានមានបន្ទូលទៅកាន់កញ្ញាទាំងអស់ថា៖ «ចូរពាក់អាវុធ ហើយត្រៀមខ្លួន»។
Verse 27
ततः कन्या महाभागाः सर्वास्ता देविशासनात् । बभूवुर्घोररूपिण्यः खङ्गचर्मधनुर्धराः । सङ्ग्रामहेतोः सन्तस्थुर्दैत्यविध्वंसनाय ताः ॥
បន្ទាប់មក កញ្ញាអភិសេកសំណាងល្អទាំងអស់នោះ តាមព្រះបន្ទូលទេវី បានក្លាយជារូបរាងគួរឱ្យខ្លាច កាន់ដាវ ខែល និងធ្នូ។ ដើម្បីសង្គ្រាម ពួកនាងបានឈរត្រៀម ដោយប្តេជ្ញាបំផ្លាញអសុរ។
Verse 28
तावद् दैत्यबलं सर्वं मुक्त्वा देवचमूं द्रुतम् । आययौ यत्र तद् देव्याः सन्नद्धं स्त्रीबलं महत् ॥
ក្នុងពេលនោះ កងទ័ពអសុរទាំងមូលបានបោះបង់កងទ័ពទេវតា ហើយរត់មកយ៉ាងលឿន ទៅកាន់ទីដែលកងកម្លាំងស្ត្រីដ៏ធំរបស់ទេវី ដែលសព្វអាវុធរួចរាល់ កំពុងឈរត្រៀម។
Verse 29
ततस्ताः युयुधुः कन्या दानवैः सह दर्पिताः । क्षणेन तद् बलं ताभिश्चतुरङ्गं निपातितम् ॥
Then those maidens, filled with martial ardor, fought together with the Dānavas; in a moment, by them, that fourfold army was brought down.
Verse 30
शिरांसि तत्र केषाञ्चिच्छिन्नानि पतितानि च । अपरेषां विदार्योरः क्रव्यादाः पान्ति शोणितम् ॥
There, some heads were severed and had fallen; for others, their chests having been torn open, flesh-eaters drank the blood.
Verse 31
अन्ये कबन्धभूतास्तु ननृतुर्दैत्यनायकाः । एवं क्षणेन ते सर्वे विध्वस्ताः पापचेतसः । अपरे विद्रुताः सर्वे यत्रासौ महिषासुरः ॥
Others—becoming headless trunks—danced about, those leaders of demons. Thus, in a moment, all of them, evil-minded, were destroyed; and the rest all fled to where that Mahiṣāsura was.
Verse 32
ततो हाहाकृतं सर्वं यथा दैत्यबलं महत् । एवं तदाकुलं दृष्ट्वा महिषो वाक्यमब्रवीत् । सेनापते किमेतद्धि बलं भग्नं ममाग्रतः ॥
Then the great demon host raised a cry of lamentation. Seeing it thus thrown into confusion, Mahiṣa spoke: “Commander, what is this—my army shattered before my very eyes?”
Verse 33
ततो यज्ञहनुर्नामा दैत्यो हस्तिस्वरूपवान् । उवाच भग्नमेतद्धि कुमारिभिः समन्ततः ॥
Then the demon named Yajñahanu, of elephant-like form, said: “Indeed, this has been shattered on all sides by the maidens.”
Verse 34
तस्याभवन्महातेजाः सिन्धुद्वीपः प्रतापवान् । स हि तीव्रं तपस्तेपे माहिष्मत्यां पुरोत्तमे ॥
ពីគាត់បានកើតមាន សិន្ធុទ្វីបៈ ដែលមានពន្លឺដ៏មហិមា និងអំណាចក្លាហាន។ គាត់បានបំពេញតបៈយ៉ាងតឹងរឹងនៅមាហិષ្មតី នគរដ៏ប្រសើរ។
Verse 35
ततो दुद्राव महिषस्ताः कन्याः शुभलोचनाः । गदामादाय तरसा कन्या दुद्राव वेगवान् ॥
បន្ទាប់មក មហិษៈ (អសុរ) បានរត់ប្រញាប់ទៅរកក្មេងស្រីទាំងនោះដែលមានភ្នែកស្រស់ស្អាត។ ក្មេងស្រីបានកាន់គទាដោយកម្លាំង ហើយរត់ចេញទៅយ៉ាងលឿន។
Verse 36
यत्र तिष्ठति सा देवी देवगन्धर्वपूजिता । तत्रैव सोऽसुरः प्रायाद् यत्र देवी व्यवस्थिताः । सा च दृष्ट्वा तमायान्तं विंशद्धस्ता बभूव ह ॥
ទីណាដែលព្រះទេវី ដែលទទួលការគោរពបូជាពីទេវតា និងគន្ធព្វៈ ឈរនៅទីនោះ—អសុរនោះក៏ទៅដល់ទីនោះដែរ កន្លែងដែលព្រះទេវីស្ថិត។ ព្រះនាងឃើញវាចូលមក ក៏ក្លាយជាមានដៃម្ភៃ។
Verse 37
धनुः खङ्गं तथा शक्तिं शरान् शूलं गदां तथा । परशुं डमरुं चैव तथा घण्टां विशालिनीम् । शतघ्नीं मुद्गरं घोरं भुशुण्डीं कुन्तमेव च ॥
ធ្នូ ដាវ សក្តិ (លំពែង) ព្រួញ ត្រីសូល និងគទា; ពូថៅ ដមរុ និងកណ្ដឹងធំ; អាវុធសតឃ្នី ញញួរមុទ្គរដ៏គួរភ័យ ភុសុណ្ឌី និងកុន្ត (ជាវល្លីន)—ទាំងនេះស្ថិតនៅក្នុងដៃព្រះនាង។
Verse 38
मुसलं च तथा चक्रं भिन्दिपालं तथैव च । दण्डं पाशं ध्वजं चैव पद्मं चेति च विंशतिः ॥
ហើយក៏មាន មុសល (ស្នប់) ចក្រ និងភិន្ទិបាល; ដណ្ឌ (ឈើច្រត់) បាស (ខ្សែចង) ធ្វជ (ទង់) និងបដ្ម (ផ្កាឈូក)—ដូច្នេះសរុបបានម្ភៃ។
Verse 39
भूत्वा विंशभुजा देवी सिंहमास्थाय दंशिता । सस्मार रुद्रं देवेशं रौद्रं संहारकारणम् ॥
ព្រះនាងក្លាយជាទេវីមានដៃម្ភៃ ឡើងជិះសីហៈ ត្រៀមសង្គ្រាម; នាងបានរំលឹកដល់ព្រះរុទ្រា ព្រះអម្ចាស់នៃទេវតា—រុទ្រាដ៏កាចសាហាវ ជាមូលហេតុនៃការបំផ្លាញ។
Verse 40
ततो वृषध्वजः साक्षाद् रुद्रस्तत्रैव आययौ । तया प्रणम्य विज्ञप्तः सर्वान् दैत्यान् जयाम्यहम् ॥
បន្ទាប់មក វೃಷធ្វជៈ—ព្រះរុទ្រាផ្ទាល់—បានមកដល់ទីនោះដោយផ្ទាល់។ ទេវីបានក្រាបបង្គំ ហើយទូលថា៖ «ខ្ញុំនឹងឈ្នះដៃត្យទាំងអស់»។
Verse 41
त्वयि सन्निधिमात्रे तु देवदेव सनातन । एवमुक्त्वाऽसुरान् सर्वान् जिगाय परमेश्वरी ॥
«ឱ ព្រះទេវទេវ សនាតន! ត្រឹមតែព្រះអង្គស្ថិតនៅជិតប៉ុណ្ណោះក៏គ្រប់គ្រាន់»។ និយាយដូច្នេះហើយ ព្រះមហាទេវីបានឈ្នះអសុរាទាំងអស់។
Verse 42
मुक्तवा तमेेकं महिषं शेषं हत्वा तमभ्ययात् । यावद् देवी ततः साऽपि तां दृष्ट्वा सोऽपि दुद्रुवे ॥
ដោយលែងទុកតែគោព្រៃ (មហិષ) មួយនោះ ហើយសម្លាប់អ្នកដែលនៅសល់ ទេវីបានចូលទៅរកវា។ ពេលទេវីកំពុងចូលមក វាបានឃើញនាង ហើយវាក៏រត់គេចផងដែរ។
Verse 43
क्वचिद् युध्यति दैत्येन्द्रः क्वचिच्चैव पलायति । क्वचित् पुनर्मृधं चक्रे क्वचित् पुनरुपारमत् ॥
ពេលខ្លះ មេដៃត្យប្រយុទ្ធ; ពេលខ្លះវិញ គេចខ្លួនរត់។ ពេលខ្លះគាត់ត្រឡប់មកបើកសង្គ្រាមម្ដងទៀត; ពេលខ្លះវិញ ក៏ឈប់សម្រាក និងដកថយ។
Verse 44
एवं वर्षसहस्राणि दश तस्य तया सह । दिव्यानि विगतानि स्युर्युध्यतस्तस्य शोभने । बभ्राम सकलं त्वाजौ ब्रह्माण्डं भीतमानसम् ॥
ឱ ស្រីសោភា ខណៈដែលគាត់ប្រយុទ្ធរួមជាមួយនាង ពេលវេលាទិព្វមួយម៉ឺនឆ្នាំបានកន្លងផុត; ក្នុងសមរភូមិនោះ ព្រហ្មណ្ឌទាំងមូលរអិលរអួលដោយចិត្តភ័យខ្លាច។
Verse 45
कुर्वतस्तु तपो घोरं निराहारस्य शोभने । आद्या तु विप्रचित्तेस्तु सुता सुरसुतोपमा । माहिष्मतीति विख्याता रूपेणासदृशी भुवि ॥
ឱ ស្រីសោភា ខណៈដែលគាត់កំពុងធ្វើតបៈដ៏កាចសាហាវដោយអត់អាហារ កូនស្រីច្បងរបស់វិប្រចិត្តិ ដែលប្រៀបដូចកូនស្រីទេវតា មានឈ្មោះល្បីថា «មាហិષ្មតី» ហើយសម្រស់គ្មានអ្នកប្រៀបបានលើផែនដី។
Verse 46
ततः कालेन महता शतशृङ्गे महागिरौ । पद्भ्यामाक्रम्य शूलेन निहतो दैत्यसत्तमः ॥
បន្ទាប់មក ក្រោយពេលយូរណាស់ នៅលើភ្នំធំឈ្មោះ «សតសೃઙ្គ» អ្នកល្អឥតខ្ចោះក្នុងចំណោមដៃត្យ ត្រូវបានសម្លាប់ ដោយត្រូវជាន់ក្រោមជើង ហើយត្រូវវាយទម្លាក់ដោយត្រីសូល។
Verse 47
शिरश्चिच्छेद खङ्गेन तत्र चान्तःस्थितः पुमान् । निर्गत्य विगतः स्वर्गं देव्याः शस्त्रनिपातनात् ॥
នៅទីនោះ ព្រះនាងទេវីបានកាត់ក្បាលដោយដាវ; ហើយបុរសដែលស្ថិតនៅខាងក្នុងនោះ បានចេញមក ហើយទៅកាន់សួគ៌ ដោយព្រះអานุភាពនៃការបាញ់ទម្លាក់អាវុធរបស់ទេវី។
Verse 48
ततो देवगणाः सर्वे महिषं वीक्ष्य निर्जितम् । सब्रह्मका स्तुतिं चक्रुर्देव्यास्तुष्टेन चेतसा ॥
បន្ទាប់មក ពួកទេវតាទាំងអស់ ពេលឃើញមហិષៈត្រូវបានបង្ក្រាប ក៏រួមជាមួយព្រះព្រហ្ម ធ្វើបទសរសើរដល់ទេវី ដោយចិត្តពេញចិត្ត។
Verse 49
देवा ऊचुः । नमो देवि महाभागे गम्भीरे भीमदर्शने । जयस्ते स्थितिसिद्धान्ते त्रिनेत्रे विश्वतोमुखि ॥
ព្រះទេវតាទាំងឡាយបាននិយាយថា៖ សូមនមស្ការដល់ព្រះនាងទេវី មហាភាគៈ ជ្រាលជ្រៅ មានទស្សនៈគួរឱ្យខ្លាច។ សូមជ័យជម្នះដល់ព្រះនាង អ្នកឈរជាប់លើសិទ្ធាន្តនៃស្ថិរភាព; ឱ ព្រះនាងមានបីភ្នែក ឱ អ្នកមានមុខទៅគ្រប់ទិស។
Verse 50
विद्याविद्ये जये याज्ये महिषासुरमर्दिनि । सर्वगे सर्वदेवेशि विश्वरूपिणि वैष्णवि ॥
ឱ ព្រះនាងជាវិទ្យា និងអវិទ្យា; ឱ ជ័យ; ឱ អ្នកគួរឱ្យបូជា; ឱ អ្នកសម្លាប់មហិષាសុរ។ ឱ អ្នកសព្វទី; ឱ ម្ចាស់លើទេវតាទាំងអស់; ឱ អ្នកមានរូបជាសកលលោក; ឱ វៃಷ្ណវី។
Verse 51
वीतशोके ध्रुवे देवि पद्मपत्रशुभेक्षणे । शुद्धसत्त्वव्रतस्थे च चण्डरूपे विभावरि ॥
ឱ ព្រះទេវី អ្នកឥតទុក្ខសោក មាំមួន និងអចល។ ឱ អ្នកមានទស្សនៈមង្គលដូចស្លឹកផ្កាឈូក។ ឱ អ្នកឈរជាប់ក្នុងវ្រតៈសត្តវៈបរិសុទ្ធ ប៉ុន្តែទោះយ៉ាងណា ឱ អ្នកមានរូបចណ្ឌ ឱ អ្នកភ្លឺរលោង។
Verse 52
ऋद्धिसिद्धिप्रदे देवि विद्याविद्येऽमृते शिवे । शांकरी वैष्णवी ब्राह्मी सर्वदेवनमस्कृते ॥
ឱ ព្រះទេវី អ្នកប្រទានឫទ្ធិ និងសិទ្ធិ; ឱ វិទ្យា-អវិទ្យា; ឱ អម្រឹតា; ឱ សិវា (មង្គល)។ ឱ សាង្ករី ឱ វៃಷ្ណវី ឱ ប្រាហ្មី—ឱ អ្នកដែលទេវតាទាំងអស់នមស្ការ។
Verse 53
घण्टाहस्ते त्रिशूलास्त्रे महामहिषमर्दिनि । उग्ररूपे विरूपाक्षि महामायेऽमृतस्त्रवे ॥
ឱ អ្នកកាន់កណ្ដឹងក្នុងដៃ; ឱ អ្នកមានត្រីសូលជាអាវុធ; ឱ អ្នកបំផ្លាញមហាមហិષៈ។ ឱ អ្នកមានរូបអាក្រក់គួរឱ្យខ្លាច; ឱ អ្នកមានភ្នែកចម្លែក; ឱ មហាមាយា; ឱ ស្ទ្រីមនៃអម្រឹត។
Verse 54
सर्वसत्त्वहिते देवि सर्वसत्त्वमये ध्रुवे । विद्यापुराणशिल्पानां जननी भूतधारिणी ॥
ឱ ទេវី អ្នកឧទ្ទិសដល់សុខុមាលភាពនៃសត្វទាំងអស់ អ្នកមាំមួន និងស្ថិតពេញក្នុងសត្វទាំងអស់; ជាមាតានៃវិទ្យា ពុរាណ និងសិល្បៈ ជាអ្នកទ្រទ្រង់សត្វដែលបានបង្កើត។
Verse 55
सर्वदेवरहस्यानां सर्वसत्त्ववतां शुभे । त्वमेव शरणं देवि विद्येऽविद्ये श्रियेऽम्बिके । विरूपाक्षि तथा क्षान्ति क्षोभितान्तरजलेऽविले ॥
ឱ អ្នកមានមង្គល អ្នកជារឿងសម្ងាត់នៃទេវទាំងអស់ និងជាមរណៈនៃសត្វមានចិត្តដឹងទាំងអស់។ ឱ ទេវី អ្នកតែមួយគត់ជាទីពឹង—ទាំងវិទ្យា និងអវិទ្យា ទាំងស្រីៈជាសម្បត្តិ ឱ មាតា អំបិកា; អ្នកមានភ្នែកទូលាយ និងជារូបខន្តិៈអត់ធ្មត់—មិនសៅហ្មងទោះបីទឹកក្នុងចិត្តត្រូវរំញោច។
Verse 56
सा सखीभिः परिवृता विहरन्ती यदृच्छया । आगता मन्दरद्रोणीं तत्रापश्यत्तपोवनम् । मुनेरम्बरसंज्ञस्य विविधद्रुममालिनम् ॥
នាងត្រូវបានព័ទ្ធជុំវិញដោយមិត្តស្រីៗ ដើរលេងតាមចិត្តប្រាថ្នា ហើយបានមកដល់ជ្រលងភ្នំមន្ទរា។ នៅទីនោះ នាងបានឃើញព្រៃអាស្រម (តបោវន) របស់មុនីឈ្មោះ អំបរា ដែលតុបតែងដោយដើមឈើនានាដូចជាកម្រងផ្កា។
Verse 57
नमोऽस्तु ते महादेवि नमोऽस्तु परमेश्वरि । नमस्ते सर्वदेवानां भावनित्येऽक्षयेऽव्यये ॥
សូមក្រាបបង្គំចំពោះព្រះអង្គ ឱ មហាទេវី; សូមក្រាបបង្គំចំពោះព្រះអង្គ ឱ បរមេស្វរី។ សូមក្រាបបង្គំចំពោះព្រះអង្គ—ប្រភពអចិន្ត្រៃយ៍នៃការកើតមានរបស់ទេវទាំងអស់—អស្ចារ្យមិនអស់ មិនវិនាស និងមិនប្រែប្រួល។
Verse 58
शरणं त्वां प्रपद्यन्ते ये देवि परमेश्वरि । न तेषां जायते किञ्चिदशुभं रणसङ्कटे ॥
ឱ ទេវី ឱ បរមេស្វរី អ្នកណាដែលចូលជ្រកកោនព្រះអង្គ ក្នុងគ្រាអាសន្ននៃសង្គ្រាម នោះមិនមានអមង្គលអ្វីកើតឡើងចំពោះពួកគេឡើយ។
Verse 59
यश्च व्याघ्रभये घोरे चौरराजभये तथा । स्तबवमेनं सदा देवि पठिष्यति यतात्मवान् ॥
ឱ ទេវី! អ្នកណាម្នាក់នៅក្នុងភាពភ័យខ្លាចដ៏សាហាវចំពោះខ្លា ឬភ័យចំពោះចោរ ឬភ័យចំពោះព្រះរាជា/អ្នកគ្រប់គ្រង បើមានចិត្តសម្របសម្រួល និងសូត្របទស្តោត្រនេះជានិច្ច នោះនឹងបានការពារ។
Verse 60
निगडस्थोऽपि यो देवि त्वां स्मरिष्यति मानवः । सोऽपि बन्धैर्विमुक्तस्ते सुसुखं वसते सुखी ॥
ឱ ទេវី! សូម្បីតែមនុស្សដែលត្រូវចងខ្សែសង្វាក់ បើគាត់រំលឹកដល់ព្រះអង្គ នោះគាត់ក៏រួចផុតពីចំណង និងរស់នៅដោយសុខសាន្តយ៉ាងខ្លាំង មានចិត្តពេញចិត្ត។
Verse 61
श्रीवराह उवाच । एवं स्तुता तदा देवी देवैः प्रणतिपूर्वकम् । उवाच देवान् सुश्रोणी वृणुध्वं वरमुत्तमम् ॥
ព្រះស្រីវរាហៈមានព្រះបន្ទូលថា៖ នៅពេលនោះ ពួកទេវតាបានសរសើរទេវីដោយការក្រាបបង្គំជាមុន។ ទេវីអ្នកមានចង្កេះស្រស់ស្អាត បានមានព្រះវាចាដល់ទេវតាទាំងឡាយថា «ចូរជ្រើសរើសពរដ៏ប្រសើរ»។
Verse 62
देवा ऊचुः । देवि स्तोत्रमिदं ये हि पठिष्यन्ति तवानघे । सर्वकामसमापन्नान् कुरु देवि स नो वरः ॥
ពួកទេវតាបាននិយាយថា៖ ឱ ទេវី ឱ អ្នកគ្មានមន្ទិល! អ្នកណាដែលសូត្របទស្តោត្ររបស់ព្រះអង្គនេះ សូមព្រះអង្គប្រទានឲ្យពួកគេបានសម្រេចគោលបំណងទាំងអស់។ ឱ ទេវី សូមឲ្យពរនេះជាពរសម្រាប់ពួកយើង។
Verse 63
एवमस्त्विति तान् देवानुक्त्वा देवी पराऽपरा । विससर्ज ततो देवान् स्वयं तत्रैव संस्थिता ॥
ទេវី—ទាំងលើសលប់ និងស្ថិតនៅក្នុងលោក—បានមានព្រះវាចាទៅកាន់ទេវតាទាំងឡាយថា «ឲ្យបានដូច្នោះ» ហើយបន្ទាប់មកបានអនុញ្ញាតឲ្យទេវតាចាកចេញ ខណៈដែលព្រះនាងនៅស្ថិតទីនោះដដែល។
Verse 64
एतद्द्वितीयं यो जन्म वेद देव्याः धराधरे । स वीतशोको विरजाः पदं गच्छत्यनामयम् ॥
អ្នកណាដែលដឹងអំពីកំណើតទីពីររបស់ព្រះទេវីលើភ្នំអ្នកទ្រទ្រង់ផែនដី នោះនឹងរួចផុតពីទុក្ខសោក និងមលិនភាព ហើយឈានដល់ស្ថានភាពមិនមានរោគា។
Verse 65
लतागृहैस्तु विविधैर्वकुलैर्लकुचैस्तथा । चन्दनैः स्पन्दनैः शालैः सरलैरुपशोभितम् । विचित्रवनखण्डैश्च भूषितं तु महात्मनः ॥
អាស្រមរបស់មហាត្មានោះ ត្រូវបានតុបតែងដោយផ្ទះលតានានា មានដើមបកុល និងលកុច ព្រមទាំងស្រស់ស្អាតដោយឈើចន្ទន៍ ស្បន្ទនៈ សាលៈ និងសរាលៈ ហើយត្រូវបានលម្អបន្ថែមដោយព្រៃតូចៗចម្រុះ។
Verse 66
दृष्ट्वाश्रमपदं रम्यं सासुरी कन्यका शुभम् । माहिष्मती वरारोहा चिन्तयामास भामिनी ॥
ពេលបានឃើញទីតាំងអាស្រមដ៏រីករាយ នាងកញ្ញាដ៏មង្គលនៃវង្សអសុរៈ—មាហិષ្មតី ស្ត្រីមានអវយវៈស្រស់ស្អាត—បានចាប់ផ្តើមគិតពិចារណា។
Verse 67
भीषयित्वाहमेनं तु तापसं त्वाश्रमे स्वयम् । तिष्ठामि क्रीडती सार्धं सखीभिः परमर्चिता ॥
បន្ទាប់ពីខ្ញុំផ្ទាល់បានធ្វើឲ្យតាបសនោះភ័យខ្លាចនៅក្នុងអាស្រមនេះ ខ្ញុំនឹងស្នាក់នៅទីនេះ លេងកម្សាន្តជាមួយសហេលីទាំងឡាយ ហើយទទួលបានការគោរពបូជាយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់។
The narrative models resistance to coercive power: the goddess refuses an asura’s demand and restores order by limiting predatory violence. The text also treats speech-acts (śāpa and boon) as moral causality, where harmful intent yields binding consequences, while disciplined intervention re-establishes lokadharma. Protection is presented as a public good: the goddess’s victory is followed by a stotra whose recitation is said to reduce fear and social vulnerability.
No explicit tithi, nakṣatra, lunar month, or seasonal rite-timing is specified in Adhyāya 94. The only time-markers are narrative durations (e.g., “varṣa-sahasrāṇi daśa,” ten thousand divine years of combat) and the curse duration (“śataṃ samāḥ,” one hundred years).
Although not framed as explicit ecological instruction, the chapter links terrestrial stability to the removal of destructive, extractive force embodied by Mahiṣa’s domination of the devas. In the Varāha–Pṛthivī framework, the goddess’s restoration of order functions as a mythic analogue for safeguarding the world-system that supports life on Earth (Pṛthivī), with the stotra positioned as a stabilizing, protective technology for communities under threat.
The chapter references a lineage chain involving a primordial ṛṣi (named as Kaśyapa in the narrative), Supārśva, and Sindhudvīpa, and it introduces named figures including Nārada (messenger-sage), Jayā (the goddess’s pratīhārī), and the daitya Yajñahanu. Place-linked identity appears through Māhiṣmatī and the Narmadā region, suggesting a cultural geography embedded in the genealogy and events.