Adhyaya 47: The Rite of Śrāvaṇa Bright-Fortnight Dvādaśī (Dāmodara Worship) and the Exemplum of King Nṛga
Śrāvaṇa-śukla-dvādaśīvrata-vidhiḥ (Dāmodara-pūjā) tathā Nṛga-rāja-upākhyānam
Ritual-Manual and Didactic Narrative (Vrata-Māhātmya)
ក្នុងបរិបទសន្ទនាបង្រៀនរវាង វរាហៈ និង ព្រឹថ្វី អធ្យាយនេះបង្ហាញវិធីវ្រតៈនៃ Śrāvaṇa śukla-dvādaśī តាមសំឡេងអធិការណ៍របស់ ទុរវាសៈ និង វាមទេវៈ ជាគំរូប្រពៃណី។ វិធីបូជា ដាមោទរ រួមមានការចាត់តាំងនាមលើអវយវៈរបស់ វិષ્ણុ តាមរបៀប aṅga-nyāsa (ដាមោទរ, ហ្រឹសីកេឝ, សនាតន, ស្រីវត្សធារិន, ចក្របាណិ, ហរិ, មុញ្ជកេឝ, ភទ្រា ជាដើម), ការតាំងកុម្ភៈ, ការដាក់ក្រណាត់ និងការធ្វើទានដល់ ព្រាហ្មណ៍អ្នកចេះវេដៈ។ បន្ទាប់មកមានរឿងមាហាត្ម្យៈជាភស្តុតាង៖ ព្រះរាជា ន្រឹគ ដែលក្នុងជាតិមុនកើតជាសូទ្រ ត្រូវបានការពារនៅព្រៃគ្រោះថ្នាក់ដោយការបង្ហាញដូចទេវីមួយ ដែលសម្លាប់អ្នកវាយប្រហារ ម្លេច្ឆៈ—បកស្រាយថាជាអានុភាពការពារនៃការរក្សាវ្រតៈ Śrāvaṇa-dvādaśī។ អធ្យាយនេះលើកទឹកចិត្តវិន័យក្នុងការអនុវត្ត កាតព្វកិច្ចសង្គមតាមទាន និងការការពារអ្នកងាយរងគ្រោះក្នុងទេសភាពអរិភាព។
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 47
Verse 1
दुर्वासा उवाच । श्रावणस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी । अर्चयेत् परमं देवं गन्धपुष्पैर्जनार्नम् ॥ ४७.१ ॥
ទុរវាសា បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «នៅថ្ងៃទ្វាទសី ក្នុងពាក់កណ្តាលខែភ្លឺ នៃខែស្រាវណៈ គួរធ្វើបូជាព្រះដ៏អធិបរមា ដោយគ្រឿងក្រអូប និងផ្កា ហៅព្រះអង្គថា ជនារណៈ»។
Verse 2
दामोदराय पादौ तु हृषीकेशाय वै कटिम् । सनातनेति जठरमुरः श्रीवत्सधारिणे ॥ ४७.२ ॥
«គួរបូជាព្រះបាទ (ជើង) ដល់ ដាមោទរ; បូជាចង្កេះដល់ ហ្រឹសីកេស; បូជាពោះដោយមន្ត ‘សនាតន’; និងបូជាទ្រូងដល់ព្រះអង្គដែលកាន់សញ្ញា ស្រីវត្ស»។
Verse 3
चक्रपाणयेति भुजौ कण्ठं च हरये तथा । मुञ्जकेशाय च शिरो भद्रायेति शिखां तथा ॥ ४७.३ ॥
ដោយសូត្រ «ចំពោះ ចក្របាណិ» គួរបែងចែកទៅកាន់ដៃទាំងពីរ; ហើយដូចគ្នា បែងចែកកទៅកាន់ ហរិ។ ក្បាល បែងចែកទៅកាន់ មុញ្ចកេស; និងសិខា (ចុងមួកសក់) បែងចែកទៅកាន់ ភទ្រា។
Verse 4
एवं सम्पूज्य संस्थाप्य कुम्भं पूर्ववदेव तु । विन्यस्य वस्त्रयुग्मं तु तस्योपरि ततो न्यसेत् ॥ ४७.४ ॥
ដូច្នេះ បន្ទាប់ពីបូជាដោយគ្រប់គ្រាន់ ហើយបង្កើតកុម្ភៈ (ភាជនពិធី) ឲ្យតាំងស្ថិត ដូចមុនទាំងស្រុង; គួរដាក់ក្រណាត់ជាគូ នៅលើវា ហើយបន្ទាប់មកដាក់វត្ថុនោះលើកំពូលកុម្ភៈនោះ។
Verse 5
काञ्चनं देवदेवं तु दामोदरसनामकम् । तमभ्यर्च्य विधानॆन गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥ ४७.५ ॥
បន្ទាប់មក គួរបូជាព្រះដ៏អធិទេវ—«ទេវនៃទេវទាំងឡាយ» ដែលជារូបមាស មាននាមថា ដាមោទរ—តាមវិធីកំណត់ ដោយគ្រឿងក្រអូប ផ្កា និងអំណោយបូជាផ្សេងៗ តាមលំដាប់។
Verse 6
प्राग्वत् तं ब्राह्मणे दद्याद् वेदवेदाङ्गपारगे । एवं नियमयुक्तस्य प्रभावं तच्छृणुष्व मे ॥ ४७.६ ॥
ដូចមុន គួរប្រគេនវត្ថុនោះដល់ព្រះព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ ដែលជាអ្នកឈានដល់ចំណេះដឹងពេញលេញក្នុងវេដ និងវេដាង្គ។ ដូច្នេះ សូមស្តាប់ពីខ្ញុំ អំពីអានុភាពនៃអ្នកដែលប្រកបដោយវិន័យនិងវត្តប្រតិបត្តិ។
Verse 7
एष ते विधिरुद्दिष्टः श्रावणे मासि वै विभो । एतस्याश्च प्रभावं यत् शृणु पापप्रणाशनम् ॥ ४७.७ ॥
ឱ មហាបុរសដ៏មានអំណាច អធិប្បាយវិធីនេះបានបង្ហាញដល់អ្នក ក្នុងខែ ស្រាវណ (Śrāvaṇa)។ ឥឡូវ សូមស្តាប់អានុភាពរបស់វា—ដែលបំផ្លាញអំពើបាប និងការខុសឆ្គងទាំងឡាយ។
Verse 8
पुरा कृतयुगे राजा नृगो नाम महाबलः । बभ्राम स वनं घोरं मृगयासक्तमानसः ॥ ४७.८ ॥
កាលពីយូរមកហើយ ក្នុងយុគក្រឹត មានព្រះរាជាឈ្មោះ ន្រឹគៈ មានកម្លាំងដ៏មហិមា។ ដោយចិត្តជាប់នឹងការប្រមាញ់ ព្រះអង្គបានដើរលង្វែកចូលព្រៃដ៏គួរភ័យ។
Verse 9
स कदाचित् तुरङ्गेण हृतो दूरं महद्वनम् । व्याघ्रसिंहगजाकीर्णं दस्युसर्पनिषेवितम् ॥ ४७.९ ॥
ម្តងមួយ ព្រះអង្គត្រូវសេះនាំឲ្យឆ្ងាយ ទៅដល់ព្រៃធំមហិមា ដែលពោរពេញដោយខ្លា សិង្ហ និងដំរី ហើយជាទីដែលចោរ និងពស់ចូលចិត្តមក។
Verse 10
एकाकी तत्र राजा तु अश्वं मुच्य तरोरधः । स्वयं कुशमथास्तीर्य सुप्तो दुःखसमन्वितः ॥ ४७.१० ॥
នៅទីនោះ ព្រះរាជាអង្គតែម្នាក់ឯង បានដោះសេះចងក្រោមដើមឈើ។ បន្ទាប់មក ព្រះអង្គបានប铺ស្មៅកុសៈដោយខ្លួនឯង ហើយដេកលក់ ដោយទុក្ខព្រួយគ្របដណ្ដប់។
Verse 11
तावत् तत्रैव लुब्धानां सहस्राणि चतुर्दश । आगतानि मृगान् हन्तुं रात्रौ राज्ञः समन्ततः ॥ ४७.११ ॥
នៅពេលនោះឯង នៅទីនោះ មានអ្នកប្រមាញ់ចំនួនដប់បួនពាន់ បានមកដល់ក្នុងរាត្រី ហ៊ុំព័ទ្ធព្រះរាជាជុំវិញគ្រប់ទិស ដោយបំណងសម្លាប់សត្វក្តាន់។
Verse 12
तत्रापश्यन्त ते सुप्तं हेमरत्नविभूषितम् । नृगं राजानमत्युग्रं श्रिया परमया युतम् ॥ ४७.१२ ॥
នៅទីនោះ ពួកគេបានឃើញព្រះបាទន្រឹគៈ កំពុងដេកលក់ តុបតែងដោយមាស និងរតនៈ។ ព្រះអង្គគួរឱ្យខ្លាចយ៉ាងខ្លាំង ហើយប្រកបដោយសិរីល្អដ៏អតិបរមា។
Verse 13
ते गत्वा त्वरितं व्याधाः स्वभर्त्रे संन्यवेदयन् । सोऽपि रत्नसुवर्णार्थं राजानं हन्तुमुद्यतः ॥ ४७.१३ ॥
ពួកអ្នកប្រមាញ់បានទៅដោយរហ័ស ហើយរាយការណ៍ដល់មេរបស់ខ្លួន; មេនោះផង ដោយចង់បានគ្រឿងអលង្ការ និងមាស ក៏ចេញដំណើរដោយបំណងសម្លាប់ព្រះរាជា។
Verse 14
तुरगस्य च हेतोस्तु निस्त्रिंशा वनचारिणः । राजानं सुप्तमासाद्य निगृहीतुं प्रचक्रमुः ॥ ४७.१४ ॥
តែដោយហេតុចង់បានសេះ នោះពួកអ្នករស់នៅព្រៃ កាន់ដាវនៅក្នុងដៃ បានមកដល់ព្រះរាជា ខណៈព្រះអង្គកំពុងដេក ហើយចាប់ផ្តើមចាប់កាន់ព្រះអង្គ។
Verse 15
तावद् राज्ञः शरीरात् तु श्वेताभरणभूषिता । नारी काचित् समुत्तस्थौ स्त्रक्चन्दनविभूषिता । उत्थाय चक्रमादाय ते म्लेच्छा विनिपातिताः ॥ ४७.१५ ॥
នៅពេលនោះ ពីរាងកាយព្រះរាជា មាននារីម្នាក់កើតឡើង តុបតែងដោយគ្រឿងអលង្ការពណ៌ស និងពាក់កម្រងផ្កា លាបចន្ទន៍។ នាងក៏ក្រោកឡើងយកចក្រ ហើយវាយទម្លាក់ពួកម្លេច្ឆៈទាំងនោះ។
Verse 16
दस्यून् निहत्य सा देवी तस्य राज्ञस्तनुं पुनः । प्रविशन्त्याशु राजा अपि प्रतिबुद्धोऽथ दृष्टवान् । म्लेच्छांस्तु निहतान् दृष्ट्वा सा स्वमूर्त्तिलयं गता ॥ ४७.१६ ॥
នាងទេវីបានសម្លាប់ពួកចោរ ហើយចូលវិញទៅក្នុងរាងកាយព្រះរាជា។ ព្រះរាជាក៏ភ្ញាក់ឡើងយ៉ាងរហ័ស ហើយបានឃើញ; ពេលឃើញពួកម្លេច្ឆៈត្រូវសម្លាប់ដេកស្លាប់ នាងក៏ដកថយ ហើយរលាយត្រឡប់ទៅសភាពដើមរបស់នាង។
Verse 17
अश्वमारुह्य स पुनर्वामदेवाश्रमं ययौ । तत्रापृच्छदृषिं भक्त्या का स्त्री के ते निपातिताः । एतत्कार्यमृषे मह्यं कथयस्व प्रसीद मे ॥ ४७.१७ ॥
ព្រះអង្គឡើងជិះសេះ ហើយត្រឡប់ទៅអាស្រមវាមទេវវិញ។ នៅទីនោះ ព្រះអង្គសួរព្រះឥសីដោយសេចក្តីស្រឡាញ់សទ្ធា៖ «នារីនោះជានរណា? ហើយអ្នកដែលត្រូវវាយទម្លាក់នោះជានរណា? សូមព្រះឥសីប្រាប់ការណ៍នេះដល់ខ្ញុំ ដោយមេត្តាករុណា»។
Verse 18
वामदेव उवाच । त्वमासीच्छूद्रजातीय अन्यजन्मनि पार्थिव । तत्र त्वया ब्राह्मणस्य प्रेषणं कुर्वता श्रुता । श्रावणस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी ॥ ४७.१८ ॥
វាមទេវៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ ក្នុងជាតិមុន អ្នកមានកំណើតជាសូទ្រ។ នៅទីនោះ ខណៈដែលអ្នកកំពុងផ្ញើព្រះព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ជាទូត អ្នកបានឮអំពីថ្ងៃទ្វាទសី ក្នុងពាក់កណ្តាលភ្លឺ នៃខែស្រាវណ»។
Verse 19
सविधानात् त्वया राजन् भक्त्या वै समुपोषिता । उपोषितायां तस्यां तु राज्यं लब्धं त्वयानघ ॥ ४७.१९ ॥
ឱ ព្រះមហាក្សត្រ តាមវិធីដែលបានកំណត់ អ្នកបានអនុវត្តវ្រត/អុបោសថនោះដោយសទ្ធា។ ពេលការអនុវត្តនោះបានបញ្ចប់ អ្នក—ឱ អ្នកគ្មានទោស—បានទទួលបានរាជ្យ។
Verse 20
सर्वापत्सु च सा देवी भवन्तं परिरक्षति । यया विनिहताः क्रूरा म्लेच्छाः पापसमन्विताः । भवांश्च रक्षितो राजन् श्रावणद्वादशी तु सा ॥ ४७.२० ॥
ហើយក្នុងគ្រោះមហន្តរាយទាំងអស់ ព្រះនាងទេវីនោះការពារអ្នក។ ដោយព្រះនាង ម្លេច្ឆៈដ៏សាហាវ ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងបាប ត្រូវបានបំផ្លាញ។ ហើយអ្នកក៏ត្រូវបានការពារ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ; នាងនោះហើយគឺជា «ស្រាវណ-ទ្វាទសី»។
Verse 21
एकैव पाति चापत्सु राज्यं एकैव यच्छति । किं पुनर्द्वादशैतास्तु येनेन्द्रं न ददुः पदम् ॥ ४७.२१ ॥
មនុស្សតែម្នាក់ឯង ការពាររាជ្យនៅពេលមានគ្រោះមហន្តរាយ ហើយមនុស្សតែម្នាក់ឯងក៏អាចប្រទានផលប្រយោជន៍បានដែរ។ ដូច្នេះ តើមិនលើសលប់ទេឬ សម្រាប់អ្នកទាំងដប់ពីរនោះ—ដែលដោយពួកគេ ឥន្ទ្រមិនត្រូវបានប្រទានតំណែងអធិបតេយ្យ?
Frequently Asked Questions
The text links disciplined observance (niyama and upavāsa) with social duty (dāna to a learned brāhmaṇa) and frames ritual practice as a stabilizing force during crisis (apad-rakṣā), illustrated through a narrative where protective power intervenes against violence in a forest setting.
The observance is specified for Śrāvaṇa māsa during the śukla-pakṣa on dvādaśī (the 12th lunar day of the bright fortnight).
While not a direct ecological treatise, the chapter situates moral order within a hazardous forest ecology (ghora-vana with predators and bandits), implying that disciplined conduct and protective governance reduce harm in vulnerable landscapes—an indirect model of maintaining terrestrial safety and stability within the Varāha–Pṛthivī didactic horizon.
Durvāsas (sage authority), Vāmadeva (ṛṣi with an āśrama), and King Nṛga (royal figure used for exemplum). Social categories appear via references to a prior śūdra birth and to mleccha/dasyu attackers as cultural outsiders in the narrative.