Kurukshetra & Prithudaka Tirtha
KurukshetraTirthaTapati58 Shlokas

Adhyaya 22: Kurukshetra, Pṛthūdaka Tīrtha, and the Marriage of Saṃvaraṇa with Tapatī

कुरुक्षेत्र-प्रथूदक-तीर्थमाहात्म्य तथा संवरण-तपती-विवाह (Kurukṣetra-Pṛthūdaka-Tīrtha-Māhātmya tathā Saṃvaraṇa-Tapatī-Vivāha)

Marriage of Samvarana with Tapati

Within the Pulastya–Nārada dialogue-frame, this Adhyāya pivots from Devī’s future manifestation (Kauśikī for the slaying of Śumbha–Niśumbha) to a Vaiṣṇava-guided program of topographical sanctification. After Sati’s loss, Rudra is described as established in brahmacarya, while the devas—defeated by the daitya Mahīṣa—seek refuge in Hari at Śvetadvīpa. Viṣṇu (Murāri, Kaiṭabhārdana) instructs them to propitiate the Agniṣvātta Pitṛs at Kurukṣetra, specifically at the tīrtha Pṛthūdaka, on the supremely meritorious Mahātithī, thereby linking victory over asuric power to pitṛ-yajña and tīrtha-ritual. The narrative then grounds this sacred geography through an etiological royal genealogy: King Saṃvaraṇa (son of Ṛkṣa), educated by Vasiṣṭha, encounters the solar maiden Tapatī; Vasiṣṭha petitions Sūrya, and the marriage is solemnized. The chapter thus integrates syncretic theology—Hari as savior and ritual legislator, Rudra’s ascetic posture, and pitṛ-devotion—while embedding Kurukṣetra’s tīrtha-network into dynastic memory and dharmic praxis.

Divine Beings

Viṣṇu (Hari, Vāsudeva, Murāri, Kaiṭabhārdana, Puruṣottama)Rudra/Śiva (Śaṃbhu, Śaṅkara)Devī (Pārvatī/Umā; Kauśikī as future manifestation)Sūrya/Vivasvān (Divākara, Bhāskara, Tigmāṃśu)Pitṛs (Agniṣvātta)Devas (Śakra/Indra and the sura host)Apsaras and Gandharvas (as narrative agents)

Sacred Geography

ŚvetadvīpaKurukṣetraPṛthūdaka tīrthaVindhya (as Devī’s campaign-region)Meruśikhara (as the king’s movement/setting in the episode)

Mortal & Asura Figures

Sage PulastyaNāradaVasiṣṭha (Varuṇātmaja)King ṚkṣaKing SaṃvaraṇaTapatī (Sūrya’s daughter; presented as a divine maiden in the marriage narrative)Mahīṣa (daitya-king; enemy of the devas)ŚumbhaNiśumbha

Key Content Points

  • Pulastya answers Nārada: Devī’s further manifestation is foretold—Kauśikī emerges from Pārvatī’s kośa and proceeds to Vindhya with bhūta-gaṇas to slay Śumbha and Niśumbha.
  • After the devas are defeated by Mahīṣa, they approach Viṣṇu in Śvetadvīpa; Hari prescribes a ritual strategy: worship of the Agniṣvātta Pitṛs at Kurukṣetra’s Pṛthūdaka tīrtha on Mahātithī for asura-parābhava (enemy-overthrow).
  • Viṣṇu narrates an origin-linked royal episode: Saṃvaraṇa (Ṛkṣa’s son), guided by Vasiṣṭha, meets Tapatī (Sūrya’s daughter); iconographic marks and auspicious lakṣaṇas are described, and Vasiṣṭha secures the विवाह (pāṇigrahaṇa) through Sūrya’s consent.

Shlokas in Adhyaya 22

Verse 1

इती श्रीवामनपुराणे एकविंशो ऽध्यायः नारद उवाच पुलस्त्य कथ्यतां तावद् देव्या भूयः समुद्भवः महत्कौतूहलं मे ऽद्य विस्तराद् ब्रह्मवित्तम

ដូច្នេះ បញ្ចប់ជំពូកទី២១ ក្នុង «វាមនបុរាណ» ដ៏បរិសុទ្ធ។ នារ៉ដៈបាននិយាយថា៖ «ឱ ពុលស្ត្យៈ សូមពោលប្រាប់បន្តអំពីការបង្ហាញឡើងវិញរបស់ព្រះនាងទេវី។ ថ្ងៃនេះ ខ្ញុំមានក្តីចង់ដឹងយ៉ាងខ្លាំង—សូមពន្យល់លម្អិត ឱ អ្នកដឹងព្រះព្រហ្មដ៏ប្រសើរ»។

Verse 2

पुलस्त्य उवाच श्रूयतां कथयिष्यामि भूयो ऽस्याः संभवं मुने शुम्भासुरवधार्थाय लोकानां हितकाम्यया

ពុលស្ត្យៈបាននិយាយថា៖ «សូមស្តាប់ ឱ មុនី; ខ្ញុំនឹងពោលឡើងវិញអំពីការបង្ហាញរបស់នាង—ដោយប្រាថ្នាសុភមង្គលដល់លោកទាំងឡាយ នាងបានចេញមក ដើម្បីសម្លាប់អសុរៈឈ្មោះ សុម្ភៈ»។

Verse 3

या सा हिमवतः पुत्री भवेनोढा तपोधना उमा नाम्ना च तस्याः सा कोशाञ्जाता तुकौशिकी

នាងនោះ ជាកូនស្រីរបស់ហិមវត់ (ភ្នំហិមាល័យ) ជាទ្រព្យសម្បត្តិនៃតបៈ បានរៀបការជាមួយ ភវៈ (សិវៈ) ហៅថា ឧមា; នាងនោះ ពីស្រទាប់/សំបកក្រៅ (កោស) របស់នាង បានកើតជាកៅសិកី។

Verse 4

संभीय विन्ध्यं गत्वा च भृयो भूतगणैर्वृता शुम्भं चैव निशुम्भं च वधिष्यति वरायुधैः

នាងបានប្រមូលកម្លាំង ហើយទៅកាន់ភ្នំវិន្ធ្យៈ; ហើយម្តងទៀត ត្រូវបានព័ទ្ធជុំវិញដោយក្រុមភូតៈជាច្រើន នាងនឹងសម្លាប់ទាំង សុម្ភៈ និង និសុម្ភៈ ដោយអាវុធដ៏ល្អឥតខ្ចោះ។

Verse 5

नारद उवाच ब्रह्मंस्त्वया समाख्याता मृता दक्षत्मजा सती सा जाता हिमवत्पुत्रीत्येवं मे वक्तुमर्हसि

នារ៉ដៈបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រហ្មា, អ្នកបានពណ៌នាថា សតី កូនស្រីរបស់ទក្ខៈ បានស្លាប់ហើយ។ ឥឡូវថា នាងបានកើតជាកូនស្រីរបស់ហិមវត់—សូមពន្យល់រឿងនេះឲ្យខ្ញុំតាមរបៀបនោះ»។

Verse 6

यथा च पार्वतीकोशात् समुद्धभूता हि कौशिकी यथा हतवती शुम्भं निसुम्भं च महासुरम्

«ហើយ (សូមប្រាប់ខ្ញុំ) ថា កៅសិកី បានកើតឡើងពិតប្រាកដពីសំបក (kośa) របស់ពារវតី ដូចម្តេច ហើយនាងបានសម្លាប់ សុម្ភ និង និសុម្ភ អសុរាធំ ដូចម្តេច»

Verse 7

कस्य चेमौ सुतौ वीरौ ख्यातौ शुम्भनिशुम्भकौ एतद् विस्तरतः सर्वं यथावद् वक्तुमर्हसि

«ហើយ វីរបុត្រទាំងពីរនេះ ដែលល្បីឈ្មោះថា សុម្ភ និង និសុម្ភ គឺជាកូនរបស់អ្នកណា? សូមប្រាប់អំពីរឿងទាំងអស់នេះដោយលម្អិត ត្រឹមត្រូវតាមគ្រប់យ៉ាង»

Verse 8

पुलस्त्य उवाच एतत्ते कथयिष्यामि पार्वत्याः संभवं मुने शृणुष्वावहितो भूत्वा स्कन्दोत्पत्तिं च शाश्वतीम्

ពុលស្ត្យៈ បាននិយាយថា៖ «ឱ មុនី, ខ្ញុំនឹងប្រាប់អ្នកអំពីប្រភពកំណើតរបស់ ពារវតី។ ចូរស្តាប់ដោយយកចិត្តទុកដាក់ ហើយ (ខ្ញុំនឹងរៀបរាប់) រឿងរ៉ាវអស់កល្បជានិច្ចអំពីកំណើតរបស់ ស្កន្ទៈ ផងដែរ»

Verse 9

रुद्रः सत्यां प्रणष्टायां ब्रह्मचारिव्रते स्तितः निराश्रयत्वमापन्नस्तपस्तप्तुं व्यवस्थितः

នៅពេល សត្យា បានស្លាប់ទៅ រុទ្រៈ នៅតែឈរជាប់ក្នុងវ្រតៈព្រហ្មចារី។ ដោយធ្លាក់ចូលស្ថានភាពគ្មានទីពឹងពាក់ គាត់បានសម្រេចចិត្តធ្វើតបស្យា (ការតបស)។

Verse 10

स चासीद् देवसेनानीर्दैत्यदर्फविनाशनः

ហើយគាត់បានក្លាយជា មេបញ្ជាការកងទ័ពរបស់ទេវតា ជាអ្នកបំផ្លាញមោទនភាពរបស់ពួក ដៃត្យៈ។

Verse 11

ततो निराकृता देवाः सेनानाथेन शंभुना दानवेन्द्रेण विक्रम्य महिषेण पराजिताः

បន្ទាប់មក ព្រះទេវតាទាំងឡាយត្រូវបានបដិសេធ និងចាញ់បរាជ័យ ដោយអធិរាជនៃទៃត្យៈ មហិષៈដ៏ក្លាហាន ដែលរុញទៅមុខដោយវីរភាព ដូចព្រះសម្ភូ ជាមេបញ្ជាការកងទ័ព។

Verse 12

ततो जग्मुः मुरेशानं द्रष्टुं चक्रगदाधरम् श्वेत्दवीपे महाहंसं प्रपन्नाः शरणं हरिम्

បន្ទាប់មក ពួកគេបានទៅជួបព្រះអម្ចាស់ អ្នកសម្លាប់មុរៈ ដែលកាន់ចក្រ និងគទា—អ្នកស្ថិតនៅស្វេតទ្វីប ជាហង្សមហា—ដោយចុះចូលស្របចិត្ត ពួកគេស្វែងរកហរិ ជាជម្រក។

Verse 13

तानागतान् सुरान् दृष्ट्वा ततः शक्रपुरोगमान् विहस्य मेघगम्भीरं प्रोवाच पुरुषोत्तमः

ព្រះបុរសោត្តមៈ បានឃើញព្រះទេវតាដែលមកដល់ទាំងនោះ ដោយមានសក្រៈ (ឥន្ទ្រ) ជាមុខនាំ ហើយទ្រង់ញញឹម រួចមានព្រះបន្ទូលដោយសំឡេងជ្រៅដូចពពកផ្គរលាន់។

Verse 14

किं जितास्त्वसुरेन्द्रेण महिषेण दुरात्मना येन सर्वे समेत्यैवं मम पार्श्वमुपागताः

«តើអ្នកទាំងឡាយត្រូវបានអសុរេន្ទ្រៈ មហិષៈ អ្នកមានចិត្តអាក្រក់ ឈ្នះហើយឬ ដោយហេតុនោះទើបអ្នកទាំងអស់គ្នាប្រមូលមក ហើយមកដល់ក្បែរខ្ញុំដូចនេះ?»

Verse 15

तद् युष्माकं हितार्थाय यद् वदामि सुरोत्तमाः तत्कुरुध्वं जयो येन समाश्रित्य भवेद्धि वः

«ដូច្នេះ ឱ ព្រះទេវតាអ្នកប្រសើរបំផុត សូមធ្វើតាមអ្វីដែលខ្ញុំប្រាប់ ដើម្បីប្រយោជន៍របស់អ្នក; ដោយពឹងផ្អែកលើវា ជ័យជម្នះនឹងជារបស់អ្នកពិតប្រាកដ»។

Verse 16

य एते पितरो दिव्यास्त्वग्निष्वात्तेति विश्रुताः अमीषां मानसी कन्या मेना नाम्नास्ति देवताः

បិត្ដរទេវដ៏ទិវ្យទាំងនេះ ដែលល្បីថា អគ្និស្វាត្ត (Agniṣvātta) ក្នុងចំណោមពួកគេ មានកូនស្រីកើតពីចិត្ត ជាទេវីនាម មេនា (Menā)។

Verse 17

तामाराध्य महातिथ्यां श्रद्धया परयामराः प्रार्थयध्वं सतीं मेनां प्रालेयाद्रेरिहार्थतः

ឱ អមរៈទាំងឡាយ! ចូរបូជាប្រណមនាងដោយត្រឹមត្រូវ នៅថ្ងៃទិថិដ៏មហាមង្គល ដោយសទ្ធាខ្ពស់បំផុត ហើយសូមអង្វរនាង មេនា អ្នកមានសីលធម៌—នៅទីនេះ ដើម្បីប្រយោជន៍នៃភ្នំព្រិល (ហិមាល័យ)។

Verse 18

तस्यां सा रूपसंयुक्ता भविष्यति तपस्विनी दक्षकोपाद् यया मुक्तं मलवज्जीवितं प्रियम्

នៅក្នុងនាង (មេនា) នាងនោះនឹងកើតមក—មានសម្រស់ពេញលេញ ជាតាបស្វិនី (អ្នកបួស)។ ដោយសារនាង ជីវិតដ៏ជាទីស្រឡាញ់ នឹងរួចផុត ដូចជាត្រូវបានដោះចេញពីកំហឹងរបស់ ទក្ខ (Dakṣa)។

Verse 19

सा शङ्करात् स्वतेजोंऽशं जनयिष्यति यं सुतम् स हनिष्यति दैत्येन्द्रं महिषं सपदानुगम्

នាងនោះនឹងប្រសូតកូនប្រុសមួយ ពីសង្ករ (Śaṅkara) ជាផ្នែកនៃពន្លឺតេជៈរបស់ព្រះអង្គ។ កូននោះនឹងសម្លាប់មហិષ (Mahīṣa) មេដៃត្យៈទាំងឡាយ ព្រមទាំងពួកបក្ខពួករបស់វា។

Verse 20

तस्माद् गच्छत पुण्यं तत् कुरुक्षेत्रं महाफलम् तत्र पृथूदके तीर्थे पूज्यन्तां पितरो ऽव्ययः

ដូច្នេះ ចូរទៅកាន់ កុរុក្សេត្រ ដ៏បរិសុទ្ធ ដែលផ្តល់ផលធំ។ នៅទីនោះ នៅទីរមណីយដ្ឋានទឹកបរិសុទ្ធឈ្មោះ ព្រឹធូទក (Pṛthūdaka) ចូរបូជាបិត្ដរ (Pitṛs) ឲ្យបានគួរគោរព—ដោយបុណ្យផលមិនចេះអស់។

Verse 21

महातिथ्यां महापुण्ये यदि शत्रुपराभवम् जिहासतात्मनः सर्वे इत्थं वै क्रियतामिति

នៅថ្ងៃតិថីដ៏អស្ចារ្យ និងពោរពេញដោយបុណ្យធំ ប្រសិនបើអ្នកទាំងអស់គ្នា ដែលមានចិត្តចង់បោះបង់ឧបសគ្គ និងទុក្ខលំបាករបស់ខ្លួន ប្រាថ្នាឲ្យសត្រូវត្រូវបរាជ័យ—ដូច្នេះហើយ សូមអនុវត្តតាមរបៀបនេះ។

Verse 22

पुलस्त्य उवाच इत्युक्त्वा वासुदेवेन देवाः शक्रपुरोगमाः कृताञ्जलिपुटा भूत्वा पप्रच्छुः परम्श्वरम्

ពុលស្ត្យៈបាននិយាយថា៖ ពេលវាសុទេវៈបានមានព្រះបន្ទូលដូច្នេះ ទេវតាទាំងឡាយ ដោយមានសក្រជាមុខ (ឥន្ទ្រ) បានប្រណម្យដៃជាកញ្ចប់ ហើយសួរព្រះអម្ចាស់ដ៏ឧត្តម។

Verse 23

देवा ऊचुः को ऽयं कुरुक्षेत्र इति यत्र पुण्यं पृथूदकम् उद्भवं तस्य तीर्थस्य भगवान् प्रब्रवीतु नः

ទេវតាទាំងឡាយបាននិយាយថា៖ «កុរុក្សេត្រ នេះជាអ្វី? នៅទីនោះមានទឹកបរិសុទ្ធ ព្រឹធូទកៈ។ សូមព្រះមានព្រះភាគ ប្រាប់យើងអំពីប្រភពកំណើតនៃទីរថៈនោះ»។

Verse 24

केयं प्रोक्ता महापुण्या तिथीनामुत्तमा तिथिः यस्यां हि पितरो दिव्याः पूज्यास्माभिः प्रयन्ततः

«តិថីណាដែលបាននិយាយថាមានបុណ្យធំ និងល្អបំផុតក្នុងចំណោមតិថីទាំងឡាយ នោះជាតិថីអ្វី? នៅថ្ងៃនោះ ពិតប្រាកដណាស់ បិត្ដរទេវៈគួរឲ្យយើងគោរពបូជានៅពេលពួកគេធ្វើដំណើរទៅមុខ»។

Verse 25

ततः सुराणां वचनान्मुरारिः कैटभार्दनः कुरुक्षेत्रोद्भवं पुण्यं प्रोक्तवांस्तां तिथीमपि

បន្ទាប់មក ដោយឆ្លើយតបនឹងពាក្យរបស់ទេវតាទាំងឡាយ មុរារី អ្នកសម្លាប់កៃតភៈ បានពន្យល់អំពីប្រភពកំណើតដ៏បរិសុទ្ធនៃកុរុក្សេត្រ ហើយក៏អំពីតិថីនោះផងដែរ។

Verse 26

श्रीभगवानुवाच सोमवंशोद्भवो राजा ऋक्षो नाम महाबलः कृस्यादौ समभवदृक्षात् संवरणो ऽवत्

ព្រះមានព្រះភាគមានព្រះបន្ទូលថា៖ មានព្រះរាជាអ្នកមានកម្លាំងធំឈ្មោះ ឫក្ស (Ṛkṣa) កើតក្នុងវង្សចន្ទ្រ (សោមវង្ស)។ ក្នុងសន្តានដែលចាប់ផ្តើមពី ក្រឹស្យ (Kṛśya) ពី ឫក្ស នោះបានកើតមាន សំវរ​ណ (Saṃvaraṇa)។

Verse 27

स च पित्रा निजे राज्ये बाल एवाभिषेचितः बाल्ये ऽपि धर्मनिरतो मद्भक्तश्च सदाभवत्

ហើយព្រះរាជានោះ ត្រូវបានព្រះបិតាប្រទានពិធីអភិសេកឡើងគ្រងរាជ្យក្នុងនគររបស់ខ្លួន ទោះនៅជាកុមារក៏ដោយ។ ទោះនៅវ័យកុមារភាព ក៏ប្រកបដោយការចូលចិត្តធម៌ ហើយជាអ្នកភក្តីស្មោះចំពោះព្រះអង្គជានិច្ច។

Verse 28

पुरोहितस्तु तस्यासीद् वसिष्ठो वरुणात्मजः स चास्याध्यापयामास साङ्गान् वेदानुदारधीः

ព្រះបុរោហិតរបស់ព្រះរាជានោះ គឺ វសិષ્ઠ (Vasiṣṭha) កូនប្រុសរបស់ វរុណ (Varuṇa)។ មហាឥសីមានបញ្ញាធំទូលាយនោះ បានបង្រៀនព្រះរាជានោះអំពីវេទទាំងឡាយ ព្រមទាំងវិទ្យាជំនួយ (វេទាង្គ) ដោយគ្រប់គ្រាន់។

Verse 29

ततो जगाम चारण्यं त्वनध्याये नृपात्मजः सर्वकर्मसु निक्षिप्य वसिष्ठं तपसां निधिम्

បន្ទាប់មក ព្រះរាជបុត្រានោះ បានចូលទៅកាន់ព្រៃព្រឹក្សា ក្នុងកាលពេលឈប់សិក្សាវេទ (អនធ្យាយ) ដោយបានប្រគល់កិច្ចការទាំងអស់ឲ្យ វសិષ્ઠ មហាឥសីជាគំនរតបស្យា (ទ្រព្យសម្បត្តិនៃតបស) ឲ្យគ្រប់គ្រង។

Verse 30

ततो मृगयाव्याक्षेपाद् एकाकी विजनं वनम् वैभ्राजं स जगामाथ अथोन्मादनमभ्ययात्

បន្ទាប់មក ដោយការរំខានពីការប្រមាញ់សត្វ ព្រះរាជបុត្រានោះបានទៅតែម្នាក់ឯង ចូលទៅកាន់ព្រៃស្ងាត់ឈ្មោះ វៃភ្រាជ (Vaibhrāja)។ បន្ទាប់ពីនោះ ព្រះអង្គបានប្រទះឬធ្លាក់ចូលក្នុងសភាពវង្វេងឆ្កួត (អុន្មាទន)។

Verse 31

ततस्तु कौतुकाविष्टः सर्वतुकुसुमे वने अवितृपतः सुगन्धस्य समन्ताद् व्यचरद् वनम्

បន្ទាប់មក ដោយត្រូវក្តីចង់ដឹងកាន់កាប់ នៅក្នុងព្រៃដែលពោរពេញដោយផ្កាទាំងសព្វទិស គាត់បានដើរលេងជុំវិញព្រៃគ្រប់ទិស ដោយមិនឆ្អែតចិត្តនឹងក្លិនក្រអូប។

Verse 32

स वनन्तं च ददृशे फुल्लकोकनदावृतम् कह्लारपद्मकुमुदैः कमलेन्दीवरैरपि

គាត់បានឃើញផ្នែកខាងក្នុងនៃព្រៃ ដែលគ្របដណ្តប់ដោយផ្កាឈូកក្រហមកំពុងរីក ហើយក៏ពោរពេញដោយកហ្លារ ផ្កាឈូកស ផ្កាលីលីទឹក កុមុទ និងផ្កាឈូកពណ៌ខៀវផងដែរ។

Verse 33

तत्र क्रीडन्ति सततमप्सरो ऽमरकन्यकाः तासां मध्ये ददर्शाथ कन्यां संवरणो ऽधिकाम्

នៅទីនោះ អប្សរា—កញ្ញាទេវតា—លេងកម្សាន្តជានិច្ច។ ក្នុងចំណោមពួកនាង សំវរណៈបានឃើញកញ្ញាម្នាក់ ដែលលើសលប់ដោយគុណសម្បត្តិ។

Verse 34

दर्शनादेव स नृपः काममार्गणपीडितः जातः सा च तमीक्ष्यैव कामबाणातुराभवत्

ត្រឹមតែបានឃើញប៉ុណ្ណោះ ព្រះរាជានោះក៏ត្រូវព្រួញរបស់កាមទេវាប៉ះពាល់ ធ្លាក់ក្នុងទុក្ខវេទនា; ហើយនាងផងដែរ ពេលមើលឃើញគាត់ ក៏រងទុក្ខដោយព្រួញនៃក្តីប្រាថ្នា។

Verse 35

उभौ तौ पीडितौ मोहं जग्मतुः काममार्गणैः राजा चलासनो भूम्यां निपपात तुरङ्गमात्

ទាំងពីរ ត្រូវព្រួញនៃក្តីប្រាថ្នាបៀតបៀន ធ្លាក់ចូលក្នុងភាពវង្វេង។ ព្រះរាជា អាសនៈរញ្ជួយ មកធ្លាក់ពីសេះចុះលើដី។

Verse 36

तमभ्येत्य महात्मानो गन्धर्वाः कामरूपिणः सिषिचुर्वारिणाभ्येत्य लब्धसंज्ञो ऽभवत् क्षणात्

ព្រះគន្ធರ್ವៈអ្នកមានចិត្តធំៗ អាចបម្លែងរូបតាមចិត្ត បានចូលទៅជិតគាត់ ហើយពួកគេបានព្រួសទឹកលើគាត់; គាត់បានបានស្មារតីឡើងវិញភ្លាមៗ។

Verse 37

सा चाप्सरोभिरुत्पात्य नीता पितृकुलं निजम् ताभिराश्वासिता चापि मधुरैर्वचनाम्बुभिः

នាងត្រូវបានអប្សរាស៍លើកយកទៅ ហើយនាំទៅកាន់គ្រួសារបិតារបស់នាងផ្ទាល់; ពួកនាងក៏បានលួងលោមនាងដោយពាក្យផ្អែមល្ហែម ដូចទឹកដ៏ទន់ភ្លន់។

Verse 38

स चाप्यरुह्य तुरगं प्रतिष्ठानं पुरोत्तमम् गतस्तु मेरुशिखरं कामचारी यथामरः

គាត់ឡើងជិះសេះ ហើយចេញដំណើរពីប្រតិષ્ઠានា នគរល្អឥតខ្ចោះ; បន្ទាប់មកគាត់ទៅដល់កំពូលភ្នំមេរុ ដើរតាមចិត្តដូចទេវតា។

Verse 39

यदाप्रभृति सा दृष्टा आर्क्षिणा तपती गिरौ तदाप्रभृति नाश्नाति दिवा स्वपिति नो निशि

ចាប់តាំងពីពេលដែលអារក្សិបានឃើញនាង—តបតី—លើភ្នំ នោះមក គាត់មិនបរិភោគអាហារទេ; គាត់ដេកពេលថ្ងៃ ប៉ុន្តែមិនដេកពេលយប់ឡើយ។

Verse 40

ततः सर्वविदव्यग्रोविदित्वा वरुणात्मजः तपतीतापितं वीरं पार्थिवं तपसां निधिः

បន្ទាប់មក កូនប្រុសរបស់វរុណៈ—អ្នកដឹងគ្រប់យ៉ាងដោយឆន្ទៈ និងជាគំនរទ្រព្យនៃតបស្យា—បានដឹងថា ព្រះមហាក្សត្រវីរបុរសនោះ ត្រូវបានតបតីធ្វើឲ្យរងទុក្ខ។

Verse 41

समुत्पत्य महायोगी गगनं रविमण्डलम् विवेश देवं तिग्मांशु ददर्श स्यन्दने स्थितम्

ព្រះយោគីដ៏មហិមា បានលោតឡើង ហើយចូលទៅក្នុងមេឃ ទៅកាន់រង្វង់ព្រះអាទិត្យ។ គាត់បានឃើញទេវតា ទិគ្មាំសុ (ព្រះអាទិត្យ) ឈរនៅលើរថ។

Verse 42

तं दृष्ट्वा भास्करं देवं प्रणमद् द्विजसत्तमः प्रतिप्रणमितश्चासौ भास्करेणाविशद् रथे

ពេលឃើញទេវតា ភាស្ករ (ព្រះអាទិត្យ) នោះ ព្រះទ្វិជសត្តមៈ អ្នកល្អបំផុតក្នុងចំណោមអ្នកកើតពីរដង បានក្រាបបង្គំ។ ហើយព្រះភាស្ករ ក៏ក្រាបតបវិញ ហើយគាត់បានចូលទៅក្នុងរថ។

Verse 43

ज्वलज्जटाकलापो ऽसौ दिवाकरसमीपगः शोभते वारुणिः श्रीमान् द्वितीय इव भास्करः

ដោយមានសក់ជាត់ជាច្រើនរបស់គាត់ភ្លឺឆេះ និងចូលទៅជិត ទិវាករ (ព្រះអាទិត្យ) វារុណិដ៏រុងរឿងនោះ បានភ្លឺចែងចាំង ដូចជាព្រះភាស្ករ ទីពីរ។

Verse 44

ततः संपूजितोर्ऽघार्भास्करेण तपोधनः पृष्टश्चागमने हेतुं प्रत्युवाच दिवाकरम्

បន្ទាប់មក អ្នកតបស្យាដ៏សម្បូរបែបនោះ ត្រូវបានព្រះភាស្ករ (ព្រះអាទិត្យ) គោរពបូជាយ៉ាងសមរម្យ ដោយការថ្វាយអឃ្យៈ។ ហើយពេលត្រូវសួរអំពីហេតុនៃការមកដល់ គាត់បានឆ្លើយតបទៅកាន់ ទិវាករ (ព្រះអាទិត្យ)។

Verse 45

समायातो ऽस्मि देवेश याचितुं त्वां महाद्युते सुतां संवरणस्यार्थे तस्य त्वं दातुमर्हसि

ខ្ញុំបានមកដល់ហើយ ឱ ព្រះអម្ចាស់នៃទេវតាទាំងឡាយ ឱ អ្នកមានពន្លឺដ៏មហិមា ដើម្បីសុំអង្វរ ព្រះអង្គ៖ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ សំវរណៈ សូមប្រទានកូនស្រីរបស់ព្រះអង្គ; ព្រះអង្គគួរតែប្រទាននាងឲ្យគាត់។

Verse 46

ततो वसिष्ठाय दिवाकरेण निवेदिता सा तपती तनूजा गृहागताय द्विजपुङ्गवाय राज्ञोर्ऽथतः संवरणस्य देवाः

បន្ទាប់មក ទិវាករ (ព្រះអាទិត្យ) បាននាំណែនាំកូនស្រីរបស់ទ្រង់ តបតី ទៅកាន់ វសិષ્ઠ មហាទ្វិជ ដែលបានមកដល់ផ្ទះ ដើម្បីបំពេញគោលបំណងរបស់ព្រះរាជា សំវរណ។

Verse 47

सावित्रिमादाय ततो वसिष्ठः स्वमाश्रमं पुण्यमुपाजगाम सा चापि संस्मृत्य नृपात्मजं तं कृताञ्जलिर्वारुणिमाह देवी

បន្ទាប់មក វសិષ્ઠ បាននាំ សាវិត្រី ទៅជាមួយ ហើយបានទៅដល់អាស្រាមបរិសុទ្ធរបស់ខ្លួន។ នាងក៏បានរំលឹកដល់ព្រះរាជបុត្រនោះ ហើយដោយដៃប្រណម្យ បាននិយាយទៅកាន់ វារុណី ព្រះនាង។

Verse 48

तपत्युवाच ब्रह्मन् मया खेदमुपेत्य यो हि सहाप्सरोभिः परिचारिकाभिः दृष्टो ह्यरण्ये ऽमरगर्भतुल्यो नृपात्मजो लक्षणतो ऽभिजाने

តបតីបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រាហ្មណ៍! នៅពេលខ្ញុំធ្លាក់ក្នុងទុក្ខលំបាក ខ្ញុំបានឃើញមនុស្សម្នាក់នៅព្រៃ ជាមួយអប្សរា និងនារីបម្រើ។ ព្រះរាជបុត្រនោះ ដូចជាកូនកើតពីទេវតា ខ្ញុំស្គាល់តាមលក្ខណៈសញ្ញារបស់គាត់»។

Verse 49

पादौ शुभौ चक्रगदासिचिह्नौ जङ्घे तथोरू करिहस्ततुल्यौ कटिस्तथा सिंहकटिर्यथैव क्षामं च मध्यं त्रिबलीनिबद्धम्

ជើងទាំងពីររបស់គាត់មានសុភមង្គល មានសញ្ញាចក្រ គដា និងដាវ។ កំភួនជើង និងភ្លៅរបស់គាត់ដូចដងដៃ/ខ្លួនដងដៃដំរី។ ចង្កេះរបស់គាត់ដូចចង្កេះសីហៈ ហើយចង្កេះកណ្ដាលស្ដើង មានបត់ស្បែកបីជាប់គ្នា។

Verse 50

ग्रीवास्य शङ्खाकृतिमादधाति भुजौ च पीनौ कठनौसुदीर्घौ हस्तौ तथा पद्मदलोद्भवाङ्कौ छत्राकृतिस्तस्य शिरो विभाति

ករបស់គាត់មានរាងដូចស័ង្ខ; ដៃទាំងពីររឹងមាំ ពេញ និងវែងណាស់។ ដៃរបស់គាត់មានសញ្ញាដូចស្លឹកផ្កាឈូក ហើយក្បាលរបស់គាត់ភ្លឺរលោង មានរាងដូចឆត្រ។

Verse 52

नीलाश्च केशाः कुटिलाश्च तस्य कर्णौ समांसौ सुसमा च नासा दीर्घाश्च तस्याङ्गुलयः सुपर्वाः पद्भ्यां कराभ्यां दशनाश्च सुभ्राः // वम्प्_22.51 समुन्नतः षड्भिरुदारवीर्यस्त्रिभिर्गभीरस्त्रिपु च प्रलम्बः रक्तस्तथा पञ्चसु राजपुत्रः कृष्णश्चतुर्भिस्त्रिभिरानतो ऽपि

សក់របស់ព្រះអង្គមានពណ៌ខ្មៅ និងរួញ; ត្រចៀកមានសាច់ស្មើៗគ្នា ហើយច្រមុះមានសមាមាត្រល្អ។ ម្រាមដៃវែង មានសន្លាក់ល្អ; ជើង ដៃ និងធ្មេញរបស់ព្រះអង្គភ្លឺស្អាត និងស។

Verse 54

द्वाभ्यां च शुक्लः सुराभिश्चतुर्भिः दृश्यन्ति पद्मानि दशैव चास्य वृतः स भर्ता भगवान् हि पूर्वं तं राजपुत्रं भुवि संविचिन्त्य // वम्प्_22.53 ददस्व मां नाथ तपस्विने ऽस्मै गुणोपपन्नाय समीहिताय नेहान्यकामां प्रवदन्ति सन्तो दातुं तथान्यस्य विभो क्षमस्व

«ឱ ព្រះអម្ចាស់ សូមប្រទានខ្ញុំឲ្យទៅកាន់អ្នកតបសីនេះ—អ្នកមានគុណធម៌ និងប្រាថ្នាខ្ញុំតាមចិត្ត។ ព្រះសន្តមិនហៅអ្នកណាម្នាក់ថា ‘មិនចង់បាន’ នៅទីនេះទេ; ដូច្នេះ ឱ ព្រះអង្គមានអំណាច សូមអនុញ្ញាតឲ្យខ្ញុំត្រូវបានប្រទានទៅឲ្យអ្នកដទៃ»។

Verse 55

देवदेव उवाच इत्येवमुक्तः सवितुश्च पुत्र्या ऋषिस्तदा ध्यानपरो बभूव ज्ञात्वा च तत्रार्कसुतां सकामां मुदा युतो वाक्यमिदं जगाद

ព្រះដេវទេវបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ ពេលត្រូវបានកូនស្រីរបស់សវិត្រ (ព្រះអាទិត្យ) និយាយដូច្នេះ អ្នកឥសីបានចូលសមាធិ។ ហើយពេលដឹងថាកូនស្រីរបស់អរក (ព្រះសូរ្យ) មានចិត្តប្រាថ្នា គាត់បាននិយាយពាក្យទាំងនេះដោយសេចក្តីរីករាយ។

Verse 56

स एव पुत्रि नृपतेस्तनूजो दृष्टः पुरा कामयसे यमद्य स एव चायाति ममाश्रमं वै ऋक्षात्मजः संवरणो हि नाम्ना

ឱ កូនស្រីអើយ កូនប្រុសរបស់ស្តេចនោះដែលអ្នកបានឃើញពីមុន—ដែលអ្នកឥឡូវប្រាថ្នា—គាត់ឯងកំពុងមកកាន់អាស្រមរបស់ខ្ញុំជាក់ជាមិនខាន។ គាត់ជាកូនរបស់ឥក្សៈ មាននាមថា សំវរណៈ។

Verse 58

अथाजगाम स नृपस्य पुत्रस्तमाश्रमं ब्राह्मणपुङ्कवस्य दृष्ट्वा वसिष्ठं प्रणिपत्य मूर्ध्ना स्थितस्त्वपश्यत् तपतीं नरेन्द्रः // वम्प्_22.57 दृष्ट्वा च तां पद्मविशालनेत्रां तां पूर्वदृष्टामिति चिन्तयित्वा पप्रच्छ केयं ललना द्विजेन्द्र स वारुणिः प्राह नराधिपेन्द्रम्

បន្ទាប់មក កូនប្រុសរបស់ស្តេចបានមកដល់អាស្រមរបស់ព្រះព្រាហ្មណ៍ដ៏ឧត្តមនោះ។ ឃើញវសិષ્઎ៈ គាត់បានកោតគោរពក្បាលចុះ; ហើយឈរនៅទីនោះ ស្តេចបានឃើញតបតី។ ឃើញនាងភ្នែកដូចផ្កាឈូកធំទូលាយ ហើយគិតថា «នាងគឺអ្នកដែលខ្ញុំបានឃើញមុន» គាត់បានសួរ៖ «នារីនេះជានរណា ឱ អ្នកប្រសើរនៃទ្វិជៈ?» បន្ទាប់មក វារុណីបានឆ្លើយទៅកាន់អធិរាជនៃមនុស្ស។

Verse 59

इयं विवस्वद्दुहिता नरेन्द्र नाम्ना प्रसिद्धा तपती पृथिव्याम् मया तवार्थाय दिवाकरो ऽर्थितः प्रादान्मया त्वाश्रममानिनिन्ये

ឱ ព្រះមហាក្សត្រ នាងនេះជាកូនស្រីរបស់វិវស្វាន (ព្រះអាទិត្យ) ដែលល្បីលើផែនដីដោយនាម តបតី។ ដើម្បីប្រយោជន៍របស់ព្រះអង្គ ខ្ញុំបានអង្វរដល់ ទិវាករ (ព្រះអាទិត្យ) ហើយទ្រង់បានប្រទាននាង; ដូច្នេះខ្ញុំបាននាំព្រះអង្គមកអាស្រាមនេះ។

Verse 60

तस्मात् मसुत्तिष्छ नरेन्द्र देव्याः पाणिं तपत्या विधिवद् गृहाण इत्येवमुक्तो नृपतिः प्रहृष्टो जग्राह पाणिं विधिवत् तपत्याः

ដូច្នេះ សូមព្រះមហាក្សត្រ ក្រោកឡើង ហើយទទួលយកដៃរបស់នាង តបតី តាមពិធីសាស្ត្រដោយត្រឹមត្រូវ។ ព្រះរាជាដែលត្រូវបាននិយាយដូច្នេះ មានព្រះហឫទ័យរីករាយ ហើយបានកាន់ដៃ តបតី តាមរបៀបពិធី។

Verse 61

सा तं पतिं प्राप्य मनो ऽभिरामं सूर्यामजा शक्रसमाप्रभावम् रराम तन्वी भवनोत्तमेषु यता महैन्द्रं दिवि दैत्यकन्या

នាង តបតី ដែលស្គមស្រឡូន បានទទួលបានស្វាមីដែលគាប់ចិត្ត កើតពីព្រះសូរ្យ និងមានអំណាចស្មើព្រះឥន្ទ្រ; នាងបានរីករាយនៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងដ៏ល្អឥតខ្ចោះ ដូចជាកូនស្រីនៃពួកដៃត្យ រីករាយជាមួយព្រះឥន្ទ្រធំ នៅស្ថានសួគ៌។

Frequently Asked Questions

Pulastya’s narration juxtaposes Rudra’s post-Satī brahmacarya and Devī’s impending śākta intervention (Kauśikī) with Viṣṇu’s decisive salvific role at Śvetadvīpa. Hari functions as ritual legislator—directing pitṛ-propitiation at Kurukṣetra—while Śaṅkara remains the source of tejas for the future son who will destroy Mahīṣa. The chapter thus models syncretic theology: distinct divine agencies (Hari’s protection, Hara’s ascetic power, Devī’s martial manifestation) coordinated toward loka-hita and asura-dharma’s defeat.

Viṣṇu explicitly sanctifies Kurukṣetra as a mahāphala-kṣetra and singles out Pṛthūdaka as the operative tīrtha where the Agniṣvātta Pitṛs are to be worshipped on the supremely meritorious Mahātithī. The promised fruit is śatru-parābhava (overcoming hostile asuric forces), presenting tīrtha-yātrā and pitṛ-yajña as a practical dharmic technology for cosmic and political restoration.

Yes. It foreshadows Kauśikī’s emergence from Pārvatī’s kośa and her Vindhya-based campaign culminating in the slaying of Śumbha and Niśumbha, while also setting the Mahīṣa conflict in motion: the devas’ defeat leads them to Hari, whose counsel establishes the ritual precondition for victory. Additionally, the prophecy that Devī (as Menā’s future daughter) will bear Śaṅkara’s tejo’ṃśa—whose son will kill Mahīṣa—connects genealogical destiny with asura-dharma’s downfall.