Shiva Purana — Vayaviya Samhita, Shloka 2

पञ्चावरणमार्गस्थं योगेश्वरस्तोत्रम्

Pañcāvaraṇa-mārga Stotra to Yogeśvara Śiva

Devanagari script

जय जय जगदेकनाथ शंभो प्रकृतिमनोहर नित्यचित्स्वभाव । अतिगतकलुषप्रपञ्चवाचामपि मनसां पदवीमतीततत्त्वम्

Transliteration

jaya jaya jagadekanātha śaṃbho prakṛtimanohara nityacitsvabhāva | atigatakaluṣaprapañcavācāmapi manasāṃ padavīmatītatattvam

Translation

ជ័យ! ជ័យ! ដល់ព្រះសម្ភូ—ព្រះអម្ចាស់តែមួយនៃលោកទាំងមូល; ព្រះអង្គជាអ្នកធ្វើឲ្យប្រក្រឹតិរីករាយ ហើយមានសភាពជាចិត្តដឹងអស់កល្បជានិច្ច។ ព្រះអង្គជាតត្ត្វៈដែលលើសពីផ្លូវដើររបស់ចិត្ត និងពាក្យសម្តី ទាំងបានឆ្លងផុតពីការរីករាលដាលនៃកលុស និងរូបមាយានៃលោក។

Word by Word

• जय: victory! hail!
• जय: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Indeclinable
• Root: जय (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय, जय-शब्दः सम्बोधनार्थे (interjection of victory/salutation)

• जय: hail!
• जय: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Indeclinable
• Root: जय (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय, पुनरुक्ति (repetition for emphasis)

• जगत्-एक-नाथ: O sole Lord of the world
• जगत्-एक-नाथ: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक) + एक (संख्या/विशेषण) + नाथ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन; Vocative; ‘जगतः एकः नाथः’

• शंभो: O Śambhu
• शंभो: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: शम्भु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन; Vocative, Singular

• प्रकृति-मनॊहर: O naturally charming one
• प्रकृति-मनॊहर: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Adjective
• Root: प्रकृति (प्रातिपदिक) + मनोहर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन; Vocative; ‘प्रकृत्या मनोहरः’ (charming by nature)

• नित्य-चित्-स्वभाव: O whose nature is eternal consciousness
• नित्य-चित्-स्वभाव: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Adjective
• Root: नित्य (प्रातिपदिक) + चित् (प्रातिपदिक) + स्वभाव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन; Vocative; ‘नित्यं चित् यस्य स्वभावः’

• अतिगत-कलुष-प्रपञ्च-वाचाम्: of speeches that have gone beyond the impure proliferation
• अतिगत-कलुष-प्रपञ्च-वाचाम्: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: अतिगत (कृदन्त-प्रातिपदिक) + कलुष (प्रातिपदिक) + प्रपञ्च (प्रातिपदिक) + वाच् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (वाच्), षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; Genitive Plural; ‘कलुषप्रपञ्चः’ = impure proliferation; ‘अतिगत’ qualifies (gone beyond)

• अपि: even/also
• अपि: Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय, समुच्चय/अप्यर्थक-निपात (also/even)

• मनसाम्: of minds
• मनसाम्: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; Neuter, Genitive, Plural

• पदवीम्: path/range
• पदवीम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पदवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Feminine, Accusative, Singular

• अतीत-तत्त्वम्: the reality beyond (all)
• अतीत-तत्त्वम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अतीत (कृदन्त-प्रातिपदिक) + तत्त्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Neuter, Accusative, Singular; ‘अतीतं तत्त्वम्’ (the reality beyond)

Speaker

Suta Goswami (narrating a hymn of praise within the Vāyavīya discourse)

Shaiva Theology

Tattva Level: pati

Shiva Form: Sadāśiva

Jyotirlinga Context

Significance: A universal stotra-verse suitable for recitation at any Śiva shrine; emphasizes Śiva’s transcendence beyond mind/speech, orienting the pilgrim toward inner realization rather than mere external darśana.

Mantra Metadata

Mantra: जय जय जगदेकनाथ शंभो प्रकृतिमनोहर नित्यचित्स्वभाव । अतिगतकलुषप्रपञ्चवाचामपि मनसां पदवीमतीततत्त्वम्

Type: stotra

Shakti Dimension

Role: liberating

Ritual Elements

Offering: pushpa

Characters & Entities

• Shiva

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in the Shiva Purana?

It proclaims Shiva as Pati—the supreme Lord whose essence is eternal Consciousness—beyond the limited reach of mind and speech, guiding the devotee from worldly prapañca toward liberation (moksha).

How does this verse relate to the worship of the Linga or Saguna Shiva?

Though it describes Shiva as transcendent (beyond mind and words), it is voiced as devotional praise—supporting Saguna worship such as Linga-puja as a means to approach the Nirguna, atīta-tattva Shiva.

What ritualistic or meditative practice is suggested here?

Use japa and dhyāna: chant Shiva’s names (e.g., the Panchakshara “Om Namaḥ Śivāya”) with the contemplation that Shiva is nitya-cit-svabhāva and beyond prapañca, letting speech and mind settle into reverent silence.