Shiva Purana — Vayaviya Samhita, Shloka 55
सर्गविभागवर्णनम्
Classification of Creation: the Nine Sargas and the Streams of Beings
पुत्रास्तमोरजःप्राया बलिनस्ते निशाचराः । सर्पा यक्षास्तथा भूता गंधर्वाः संप्रजज्ञिरे । वयांसि पक्षतः सृष्टाः पक्षिणो वक्षसो ऽसृजत् । मुखतोजांस्तथा पार्श्वादुरगांश्च विनिर्ममे
putrāstamorajaḥprāyā balinaste niśācarāḥ | sarpā yakṣāstathā bhūtā gaṃdharvāḥ saṃprajajñire | vayāṃsi pakṣataḥ sṛṣṭāḥ pakṣiṇo vakṣaso 'sṛjat | mukhatojāṃstathā pārśvāduragāṃśca vinirmame
«កូនប្រុសរបស់អ្នកមានលក្ខណៈតាមសភាពតមស និងរាជស ជាចម្បង—ជាសត្វមានកម្លាំង ដែលដើរលេងពេលរាត្រី។ ពស់ យក្សៈ ភូតៈ និងគន្ធវៈ ក៏បានកើតមានពេញលេញដែរ។ បក្សីកើតពីស្លាប; សត្វមានស្លាប ព្រះអង្គបង្កើតពីទ្រូង។ ពីមាត់ ព្រះអង្គបង្កើតមនុស្ស; និងពីចំហៀង ព្រះអង្គក៏បង្កើតសត្វពស់ដូចគ្នា។»
Narratorial voice within the Purāṇic account (speaker not specified in the supplied excerpt)
Tattva Level: pasha
Cosmic Event: population of the cosmos with tamas/rajas-dominant classes (niśācara, bhūta, yakṣa, etc.)
FAQs
In Sāṃkhya-influenced Purāṇic idiom, tamas and rajas are guṇas (fundamental modalities of prakṛti). To say certain beings are ‘predominantly’ tamas/rajas is not merely moral judgment but a cosmological classification: it situates forms of life within a spectrum of consciousness and activity. The verse thus frames diversity of beings as expressions of the guṇas, while still remaining within a devotional worldview in which all creatures arise within a sacred, ordered creation.