Sarga 90
इन्द्रजित्-लक्ष्मणयुद्धम् तथा वानरप्रोत्साहनम् (Indrajit–Lakshmana Battle and the Rallying of the Vanaras)
युद्धकाण्ड
សර්ගទី ៩០ បង្ហាញពីដំណាក់កាលដ៏សំខាន់នៃសង្គ្រាមនៅក្រុងលង្កា ដោយផ្តោតលើការលើកទឹកចិត្តរបស់ វិភីសនៈ ដល់មេដឹកនាំទ័ពស្វា និងការប្រយុទ្ធដ៏ខ្លាំងក្លារវាង ព្រះលក្ស្មណ៍ និង ឥន្ទ្រជិត។ វិភីសនៈ បានរៀបរាប់ពីមេទ័ពយក្សដែលបានស្លាប់ និងចាត់ទុក ឥន្ទ្រជិត ថាជាកម្លាំងតស៊ូចុងក្រោយរបស់ពួកយក្ស។ ទ្រង់ក៏បានបង្ហាញពីការតស៊ូក្នុងចិត្តដែលត្រូវប្រយុទ្ធនឹងក្មួយប្រុសរបស់ខ្លួន ដើម្បីបុព្វហេតុរបស់ ព្រះរាម ដែលធ្វើឱ្យទ័ពស្វាកាន់តែមានស្មារតីប្រយុទ្ធ។ ហនុមាន បានឱ្យ ព្រះលក្ស្មណ៍ គង់លើស្មារបស់ខ្លួន ហើយបានប្រើដើមសាលាដើម្បីកម្ទេចទ័ពយក្ស។ ការបាញ់ព្រួញរវាង ព្រះលក្ស្មណ៍ និង ឥន្ទ្រជិត មានល្បឿនលឿនរហូតមើលមិនទាន់ ហើយផ្ទៃមេឃពោរពេញទៅដោយព្រួញ។ ព្រះលក្ស្មណ៍ បានបាញ់សម្លាប់សេះទាំងបួនរបស់ ឥន្ទ្រជិត និងកាត់ក្បាលសារថី (អ្នកបររទេះ)។ ជាចុងក្រោយ ឥន្ទ្រជិត ត្រូវបង្ខំចិត្តប្រយុទ្ធដោយថ្មើរជើង ខណៈដែល ព្រះលក្ស្មណ៍ បានទប់ស្កាត់ការវាយប្រហាររបស់គេ ដែលជាសញ្ញានៃបរាជ័យរបស់ ឥន្ទ្រជិត។
Shlokas
Verse 1
युध्यमानौतुतौदृष्टवाप्रसक्तौनरराक्षसौ ।प्रभिन्नाविवमातङ्गौपरस्परवधैषिणौ ।।।।तौद्रष्टुकामस्सङ्ग्रामेपरस्परगतौबली ।शूरस्सरावणभ्रातातस्थौसङ्ग्राममूर्धनि ।।।।
ពេលឃើញមនុស្សម្នាក់ និងរាក្សសម្នាក់ កំពុងប្រយុទ្ធជាប់គ្នា ម្នាក់ៗប្រាថ្នាសម្លាប់គ្នាទៅវិញទៅមក ដូចដំរីឆ្កួតពីរប៉ះទង្គិចគ្នាខ្លាំងៗ វីរបុរសក្លាហាន ប្អូនប្រុសរបស់រាវណៈ (វិភីษណៈ) បានឈរនៅមុខសមរភូមិ ដោយចង់មើលការប្រយុទ្ធរបស់ពួកគេ។
Verse 2
युध्यमानौतुतौदृष्टवाप्रसक्तौनरराक्षसौ ।प्रभिन्नाविवमातङ्गौपरस्परवधैषिणौ ।।6.90.1।।तौद्रष्टुकामस्सङ्ग्रामेपरस्परगतौबली ।शूरस्सरावणभ्रातातस्थौसङ्ग्राममूर्धनि ।।6.90.2।।
ដោយប្រាថ្នាចង់ឃើញវីរបុរសទាំងពីរដែលមានកម្លាំងខ្លាំងប្រឈមមុខគ្នានៅក្នុងសង្គ្រាម ប្អូនប្រុសរបស់រាវណៈអ្នកក្លាហានបានឈរនៅចំណុចមុខសមរភូមិ។
Verse 3
ततोविष्फारयामासमहद्धनुरवस्थितः ।उत्ससर्ज च तीक्ष्णाग्रान् राक्षसेषुमहाशरान् ।।।।
បន្ទាប់មក គាត់ឈរយ៉ាងមាំមួន ហើយទាញធ្នូធំរបស់ខ្លួនឲ្យពេញកម្លាំង រួចបញ្ចេញព្រួញធំៗចុងមុត ទៅលើពួករាក្សស។
Verse 4
तेशराःशिखिसम्पर्शानिपतन्तस्समाहिताः ।राक्षसान् दारयामासुर्वज्राणीवमहागिरीन् ।।।।
ព្រួញទាំងនោះ ដែលបាញ់ដោយការផ្តោតអារម្មណ៍ និងភ្លឺរលោងដូចត្រូវភ្លើង បាក់ធ្លាក់ចុះហើយកាត់បំបែកពួករាក្សស—ដូចរន្ទះបំបែកភ្នំធំៗ។
Verse 5
विभीषणस्यानुचरास्तेपिशूलासिपट्टसै: ।चिच्छिदुःसमरेवीरान्राक्षसान्राक्षसोत्तमाः ।।।।
ក្នុងសមរភូមិនោះ អ្នកតាមព្រះវិភីษណៈ ដែលជារាក្សសដ៏ឆ្នើម ក៏បានប្រើលំពែង ដាវ និងពូថៅ កាត់ផ្តួលយុទ្ធជនរាក្សសនៅក្នុងសង្គ្រាម។
Verse 6
राक्षसैस्स्सैःपरिवृतस्सतदातुविभीषणः ।बभौमध्येप्रहृष्टानामाकलभानामिवद्विपः ।।।।
នៅពេលនោះ វិភីសណៈ ត្រូវបានពួករាក្សសទាំងនោះព័ទ្ធជុំវិញ ហើយភ្លឺរលោងនៅកណ្ដាលពួកគេ ដូចដំរីធំមួយនៅកណ្ដាលដំរីក្មេងៗដែលរីករាយ។
Verse 7
ततस्स्संञ्चोदयानोवैहरीन्रक्षोरणप्रियान् ।उवाचवचनंकालेकालज्ञोरक्षसांवरः ।।।।
បន្ទាប់មក វិភីសណៈ—ជាអ្នកប្រសើរបំផុតក្នុងចំណោមរាក្សស និងជាអ្នកដឹងកាលៈទេសៈ—បាននិយាយពាក្យសមកាល ដើម្បីលើកទឹកចិត្តពួកវានរ ដែលចង់ប្រយុទ្ធនឹងរាក្សស។
Verse 8
एकोऽयंराक्षसेन्द्रस्यपरायणमवस्थितः ।एतच्छेषंबलंतस्यकिंतिष्ठतहरीश्वराः ।।।।
បុរសម្នាក់នេះតែឯង ឈរជាទីពឹងចុងក្រោយរបស់ស្តេចរាក្សស; នេះហើយជាកម្លាំងដែលនៅសល់របស់គេ។ ហេតុអ្វីបានជាព្រះអម្ចាស់នៃវានរ ទាំងឡាយ នៅតែឈរនิ่ง?
Verse 9
अस्मिंन्विनिहतेपापेराक्षसेरणमूर्थनि ।रावणंवर्जयित्वातुशेषमस्यबलंहतम् ।।।।
បើរាក្សសអាក្រក់នេះ ត្រូវបានសម្លាប់នៅមុខសមរភូមិ នោះ—លើកលែងរាវណៈ—កម្លាំងដែលនៅសល់របស់គេ ក៏ដូចជាត្រូវបានបំផ្លាញរួចហើយ។
Verse 10
प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. ।कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।।।जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।।।सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च ।प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् ।विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।।।अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः ।कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।।।
(ទូលរាវណៈ:) «ព្រះហស្តៈ វីរបុរស ត្រូវបានសម្លាប់ហើយ; និកុម្ភៈអ្នកមានកម្លាំងធំក៏ដូចគ្នា; កុម្ភករណៈ កុម្ភៈ និងធូម្រាក្សៈ អ្នកដើរពេលរាត្រី។ ជំបូមាលី មហាមាលី ទីក្សណវេគៈ អសនីប្រភៈ សុប្តឃ្នៈ យជ្ញកោបៈ និងវជ្រដំស្ត្រៈ; សម្ហ្រាទី វិកដៈ អរិឃ្នៈអ្នកសម្លាប់សត្រូវ តបនៈ និងដមៈ; ប្រឃាសៈ ប្រឃសៈ ប្រជង្គៈ និងជង្គៈ; អគ្និកេតុដែលមិនងាយឈ្នះ រश्मិកេតុអ្នកក្លាហាន វិទ្យុជិហ្វា ទ្វិជិហ្វា និងសូរ្យសត្រុ រាក្សស; អកម្បនៈ សុបារស្វៈ និងចក្រមាលី; ហើយកម្បនៈផង—ជាមួយទេវាន្តកៈ និងនរាន្តកៈអ្នកមានអំណាច»។
Verse 11
प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. ।कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।6.90.10।।जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।6.90.11।।सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च ।प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।6.90.12।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् ।विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।6.90.13।।अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः ।कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.90.14।।
(ទូលរាវណៈ:) «ព្រះហស្តៈ វីរបុរស ត្រូវបានសម្លាប់ហើយ; និកុម្ភៈអ្នកមានកម្លាំងធំក៏ដូចគ្នា; កុម្ភករណៈ កុម្ភៈ និងធូម្រាក្សៈ អ្នកដើរពេលរាត្រី។ ជំបូមាលី មហាមាលី ទីក្សណវេគៈ អសនីប្រភៈ សុប្តឃ្នៈ យជ្ញកោបៈ និងវជ្រដំស្ត្រៈ; សម្ហ្រាទី វិកដៈ អរិឃ្នៈអ្នកសម្លាប់សត្រូវ តបនៈ និងដមៈ; ប្រឃាសៈ ប្រឃសៈ ប្រជង្គៈ និងជង្គៈ; អគ្និកេតុដែលមិនងាយឈ្នះ រश्मិកេតុអ្នកក្លាហាន វិទ្យុជិហ្វា ទ្វិជិហ្វា និងសូរ្យសត្រុ រាក្សស; អកម្បនៈ សុបារស្វៈ និងចក្រមាលី; ហើយកម្បនៈផង—ជាមួយទេវាន្តកៈ និងនរាន្តកៈអ្នកមានអំណាច»។
Verse 12
प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. ।कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।6.90.10।।जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।6.90.11।।सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च ।प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।6.90.12।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् ।विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।6.90.13।।अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः ।कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.90.14।।
(ទូលរាវណៈ:) «ព្រះហស្តៈ វីរបុរស ត្រូវបានសម្លាប់ហើយ; និកុម្ភៈអ្នកមានកម្លាំងធំក៏ដូចគ្នា; កុម្ភករណៈ កុម្ភៈ និងធូម្រាក្សៈ អ្នកដើរពេលរាត្រី។ ជំបូមាលី មហាមាលី ទីក្សណវេគៈ អសនីប្រភៈ សុប្តឃ្នៈ យជ្ញកោបៈ និងវជ្រដំស្ត្រៈ; សម្ហ្រាទី វិកដៈ អរិឃ្នៈអ្នកសម្លាប់សត្រូវ តបនៈ និងដមៈ; ប្រឃាសៈ ប្រឃសៈ ប្រជង្គៈ និងជង្គៈ; អគ្និកេតុដែលមិនងាយឈ្នះ រश्मិកេតុអ្នកក្លាហាន វិទ្យុជិហ្វា ទ្វិជិហ្វា និងសូរ្យសត្រុ រាក្សស; អកម្បនៈ សុបារស្វៈ និងចក្រមាលី; ហើយកម្បនៈផង—ជាមួយទេវាន្តកៈ និងនរាន្តកៈអ្នកមានអំណាច»។
Verse 13
प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. ।कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।6.90.10।।जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।6.90.11।।सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च ।प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।6.90.12।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् ।विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।6.90.13।।अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः ।कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.90.14।।
(ទូលរាវណៈ:) «ព្រះហស្តៈ វីរបុរស ត្រូវបានសម្លាប់ហើយ; និកុម្ភៈអ្នកមានកម្លាំងធំក៏ដូចគ្នា; កុម្ភករណៈ កុម្ភៈ និងធូម្រាក្សៈ អ្នកដើរពេលរាត្រី។ ជំបូមាលី មហាមាលី ទីក្សណវេគៈ អសនីប្រភៈ សុប្តឃ្នៈ យជ្ញកោបៈ និងវជ្រដំស្ត្រៈ; សម្ហ្រាទី វិកដៈ អរិឃ្នៈអ្នកសម្លាប់សត្រូវ តបនៈ និងដមៈ; ប្រឃាសៈ ប្រឃសៈ ប្រជង្គៈ និងជង្គៈ; អគ្និកេតុដែលមិនងាយឈ្នះ រश्मិកេតុអ្នកក្លាហាន វិទ្យុជិហ្វា ទ្វិជិហ្វា និងសូរ្យសត្រុ រាក្សស; អកម្បនៈ សុបារស្វៈ និងចក្រមាលី; ហើយកម្បនៈផង—ជាមួយទេវាន្តកៈ និងនរាន្តកៈអ្នកមានអំណាច»។
Verse 14
प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. ।कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।6.90.10।।जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।6.90.11।।सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च ।प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।6.90.12।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् ।विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।6.90.13।।अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः ।कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.90.14।।
(ទូលរាវណៈ:) «ព្រះហស្តៈ វីរបុរស ត្រូវបានសម្លាប់ហើយ; និកុម្ភៈអ្នកមានកម្លាំងធំក៏ដូចគ្នា; កុម្ភករណៈ កុម្ភៈ និងធូម្រាក្សៈ អ្នកដើរពេលរាត្រី។ ជំបូមាលី មហាមាលី ទីក្សណវេគៈ អសនីប្រភៈ សុប្តឃ្នៈ យជ្ញកោបៈ និងវជ្រដំស្ត្រៈ; សម្ហ្រាទី វិកដៈ អរិឃ្នៈអ្នកសម្លាប់សត្រូវ តបនៈ និងដមៈ; ប្រឃាសៈ ប្រឃសៈ ប្រជង្គៈ និងជង្គៈ; អគ្និកេតុដែលមិនងាយឈ្នះ រश्मិកេតុអ្នកក្លាហាន វិទ្យុជិហ្វា ទ្វិជិហ្វា និងសូរ្យសត្រុ រាក្សស; អកម្បនៈ សុបារស្វៈ និងចក្រមាលី; ហើយកម្បនៈផង—ជាមួយទេវាន្តកៈ និងនរាន្តកៈអ្នកមានអំណាច»។
Verse 15
एतान्निहत्यातिबलान्बहून्राक्षससत्तमान् ।बाहुभ्यांसागरंतीर्त्वालङ्घ्यतांगोष्पदं लघु ।।।
ក្រោយពីអ្នកបានសម្លាប់មេរាក្សសជាច្រើនដែលមានកម្លាំងលើសលប់ ហើយបានឆ្លងសមុទ្រដោយកម្លាំងដៃរបស់ខ្លួនឯងរួចហើយ ឥឡូវនេះសូមឆ្លងឧបសគ្គតូចនេះ—ដូចស្នាមជើងគោ—ដោយមិនពន្យារពេល។
Verse 16
एतावदेवशेषंवोजेतव्यमिहवानराः ।हतास्सर्वेसमागम्यराक्षसाबलदर्पिताः ।।।।
ឱ វានរាទាំងឡាយ ឥឡូវនេះនៅសល់តែប៉ុណ្ណេះសម្រាប់អ្នក—ត្រូវឈ្នះនៅទីនេះ។ រាក្សសទាំងអស់ដែលមោទនភាពដោយកម្លាំង បានត្រូវសម្លាប់អស់ នៅពេលពួកវាមកប្រឈមមុខជិតស្និទ្ធជាមួយអ្នក។
Verse 17
अयुक्तंनिधनंकर्तुंपुत्रस्यजनितुर्मम ।घृणामपास्यरामार्थेनिहन्यांभ्रातुरात्मजम् ।।।।
សម្រាប់ខ្ញុំ ដែលដូចជាឪពុក មិនសមគួរធ្វើឲ្យអ្នកដែលដូចកូនត្រូវស្លាប់ឡើយ។ ទោះយ៉ាងណា ដើម្បីបំពេញព្រះរាម ខ្ញុំនឹងបោះបង់មេត្តាករុណា ហើយសម្លាប់កូនប្រុសរបស់បងប្អូនខ្ញុំ។
Verse 18
हन्तुकामस्यमेबाष्पंचक्षुश्चैवनिरुध्यति ।तमेवैषमहाबाहुर्लक्ष्मणश्शमयिष्यति ।।।।वानराघ्नतसम्भूयभृत्यानस्यसमीपगान् ।
ទោះខ្ញុំប្រាថ្នាចង់សម្លាប់គាត់ ក៏ទឹកភ្នែកបានគ្រប និងទប់ភ្នែកខ្ញុំ។ មហាបាហុ លក្ខ្មណៈ នេះឯង នឹងបញ្ចប់គាត់ដោយខ្លួនឯង។ ឱ វានរាទាំងឡាយ ចូររួមគ្នា ហើយកម្ចាត់បរិវាររបស់គាត់ដែលកំពុងខិតជិតមក។
Verse 19
इतितेनातियशसाराक्षसेनाभिचोदिताः ।।।।वानरेन्द्राजहृषिरेलाङ्गूलानि च विव्यधुः ।
ដូច្នេះ ដោយត្រូវបានជំរុញដោយរាក្សសដែលមានកេរ្តិ៍ឈ្មោះដ៏ល្បីល្បាញនោះ មេដឹកនាំវានរាទាំងឡាយក៏រីករាយ ហើយក៏ក្រវីកន្ទុយយ៉ាងរហ័សដោយសេចក្តីរំភើប។
Verse 20
ततस्तुकपिशार्दूलाःश्रवेन्तःश्चपुनःपुनः ।।।।मुमुचुर्विविधान्नादान्मेघान् दृष्टवेवबर्हिणः ।
បន្ទាប់មក វានរាដូចខ្លា បានគ្រហឹមឡើងម្តងហើយម្តងទៀត ហើយបញ្ចេញសំឡេងនានា ដូចសត្វក្ងោកឃើញពពកភ្លៀង។
Verse 21
जाम्बवानपितैःसर्वैःसयूथ्यैरभिसम्वृतः ।।।।तेऽश्मभिस्ताडयामासुर्नखैर्धन्स्सैश्चराक्षसान् ।
ចាម្បវានផងដែរ ត្រូវបានហ៊ុំព័ទ្ធដោយកងទ័ពសម្ព័ន្ធទាំងអស់ជាក្រុមៗ ហើយបានវាយប្រហាររាក្សសទាំងឡាយ ខណៈពួកគេក៏វាយដោយថ្ម ក្រញ៉ាំដោយក្រចក និងខាំដោយធ្មេញ។
Verse 22
निघ्नन्तमृक्षाधिपतिंराक्षसास्तेमहाबलाः ।।।।परिवव्रुर्भयंत्यक्त्वातमनेकविधायुथाः ।
រាក្សសទាំងនោះដែលមានកម្លាំងខ្លាំង បានបោះបង់ការភ័យខ្លាច ហើយកាន់អាវុធជាច្រើនប្រភេទ ពួកគេបានហ៊ុំព័ទ្ធព្រះអធិរាជនៃខ្លាឃ្មុំ ខណៈដែលទ្រង់កំពុងវាយសម្លាប់ពួកគេ។
Verse 23
शरैःपरशुभिस्तीक्ष्णैःपट्टिशैर्यष्टितोमरैः ।।।।जाम्बवन्तंमृधेजघ्नुर्निघ्नन्तंराक्षसींचमूम् ।
ដោយព្រួញ ពូថៅមុត ក្លឹបដែក និងលំពែងដូចទួន ពួកគេបានវាយប្រហារលើ ជាំបវាន់ ក្នុងសមរភូមិ—ព្រះអង្គដែលកំពុងបំផ្លាញកងទ័ពរាក្សសា។
Verse 24
स सम्प्रहारस्तुमुलःसञ्जज्ञेकपिरक्षसाम् ।।।।देवासुराणांक्रुद्धानांयथाभीमोमहास्वनः ।
បន្ទាប់មក ការប៉ះទង្គិចដ៏អ៊ូអរ បានកើតឡើងរវាងវានរ និងរាក្សសា—គួរឱ្យភ័យខ្លាច សូរសន្ធឹកសន្ធាប់ ដូចសង្គ្រាមបុរាណរវាងទេវតា និងអសុរាដែលកំពុងខឹង។
Verse 25
हनुमानपिसङ्क्रुद्धःसानुमुत्पाट्यपर्वतात् ।।।।स लक्ष्मणंस्वयंपृष्ठादवरोप्यमहामनाः ।रक्षसांकदनंचक्रेसमासाद्यसहस्रशः ।।।।
ហនុមានក៏កើតកំហឹង ដកដើមសាលាចេញពីជម្រាលភ្នំ។ បន្ទាប់មក ព្រះអង្គអ្នកមានចិត្តធំ បានដាក់ព្រះលក្ខ្មណ៍ចុះពីខ្នងដោយខ្លួនឯង ហើយចូលបុកចូលកណ្ដាលសត្រូវ កាប់បំផ្លាញរាក្សសាជាច្រើនពាន់។
Verse 26
हनुमानपिसङ्क्रुद्धःसानुमुत्पाट्यपर्वतात् ।।6.90.25।।स लक्ष्मणंस्वयंपृष्ठादवरोप्यमहामनाः ।रक्षसांकदनंचक्रेसमासाद्यसहस्रशः ।।6.90.26।।
ហនុមានដែលកំពុងកំហឹង បានដកដើមសាលាចេញពីភ្នំ។ ព្រះអង្គអ្នកមានចិត្តធំ បានដាក់ព្រះលក្ខ្មណ៍ចុះពីខ្នងដោយខ្លួនឯង ហើយបុកចូលជួរសត្រូវ បង្កការបំផ្លាញក្នុងចំណោមរាក្សសាជាច្រើនពាន់។
Verse 27
स दत्त्वातुमुलंयुद्धंपितृव्यस्येन्द्रजत् बली ।लक्ष्मणंपरवीरघ्नःपुनरेवाभ्यधावत ।।।।
ក្រោយពីធ្វើសង្គ្រាមដ៏សាហាវជាមួយពូរបស់ខ្លួនហើយ ឥន្ទ្រជិតអ្នកមានកម្លាំង—អ្នកសម្លាប់វីរបុរសសត្រូវ—បានរត់ប្រញាប់ត្រង់ទៅរកព្រះលក្ខ្មណ៍ម្ដងទៀត។
Verse 28
तौप्रयुद्दौतदावीरौमृधेलक्ष्मणराक्षसौ ।शरौघानभिवर्षन्तौजघ्नतुस्तौपरस्परम् ।।।।
បន្ទាប់មក ក្នុងកណ្ដាលសមរភូមិ វីរបុរសទាំងពីរ—ព្រះលក្ខ្មណ និងរាក្សស (ឥន្ទ្រជិត)—បានបាញ់ព្រួញជាខ្យល់ភ្លៀងដ៏ក្រាស់ក្រហម ហើយវាយប្រហារគ្នាទៅវិញទៅមកដោយមិនឈប់សម្រាក។
Verse 29
अभीक्षणमन्तर्धदतुश्शरजालैर्महाबलौ ।चन्द्रादित्याविवोष्णान्तेयथामेघैस्तरस्विनौ ।।।।
ម្តងហើយម្តងទៀត អ្នកប្រយុទ្ធទាំងពីរដែលមានកម្លាំងមហិមា និងរហ័សរហួន បានបាំងគ្នាទៅវិញទៅមកដោយសំណាញ់ព្រួញ; ដូចព្រះអាទិត្យ និងព្រះចន្ទ បន្ទាប់ពីរដូវក្តៅ ដែលត្រូវពពករត់លឿនបាំងជាញឹកញាប់។
Verse 30
न ह्यादानं न सन्धानंधनुषोवापरिग्रहः ।न विप्रमोक्षोबाणानां न विकर्षो न विग्रहः ।।।।न मुष्टिप्रतिसन्धानं न लक्ष्यप्रतिपादनम् ।अदृश्यततयोस्तत्रयुध्यतोःपाणिलाघवात् ।।।।
នៅទីនោះ ខណៈដែលទាំងពីរប្រយុទ្ធគ្នា ភាពរហ័សរហួននៃដៃរបស់ពួកគេធ្វើឲ្យមិនអាចមើលឃើញដំណាក់កាលនៃការបាញ់ធ្នូបានឡើយ—មិនឃើញការយកព្រួញ មិនឃើញការដាក់លើធ្នូ មិនឃើញការទាញនិងបាញ់ចេញ មិនឃើញការកំណត់ក្តាប់ដៃ ឬការបញ្ជាក់គោលដៅ—អ្វីៗទាំងអស់រលាយទៅក្នុងល្បឿនសុទ្ធ។
Verse 31
न ह्यादानं न सन्धानंधनुषोवापरिग्रहः ।न विप्रमोक्षोबाणानां न विकर्षो न विग्रहः ।।6.90.30।।न मुष्टिप्रतिसन्धानं न लक्ष्यप्रतिपादनम् ।अदृश्यततयोस्तत्रयुध्यतोःपाणिलाघवात् ।।6.90.31।।
ខណៈដែលទាំងពីរប្រយុទ្ធគ្នានៅទីនោះ ភាពរហ័សដូចរន្ទះនៃដៃបានធ្វើឲ្យដំណើរការបាញ់ធ្នូមិនអាចបែងចែកឲ្យឃើញបាន—ការយកព្រួញ ការដាក់ ការទាញ ការបាញ់ចេញ ការកំណត់ក្តាប់ដៃ និងការប៉ះគោលដៅ—ទាំងអស់រលាយជាល្បឿនតែមួយដែលមិនដាច់។
Verse 32
चापवेगप्रयुक्स्सैश्चबाणजालैःसमन्ततः ।अन्तरिकेऽभिसम्पन्ने न रूपाणिचकाशिरे ।।।।
ដោយសំណាញ់ព្រួញដែលបាញ់ចេញដោយកម្លាំងធ្នូពីគ្រប់ទិស អាកាសមេឃត្រូវបានបំពេញពេញលេញ ហើយរូបរាងទាំងឡាយក៏មិនអាចមើលឃើញច្បាស់ឡើយ។
Verse 33
लक्ष्मणोरावणिंप्राप्यरावणिश्चापिलक्ष्मणम् ।अव्यवस्थाभवत्युग्राताभ्यामन्योन्यविग्रहे ।।।।
ពេលព្រះលក្ខ្មណ៍បានប្រទះរួចជាមួយរាវណិ (ឥន្ទ្រជិត) ហើយរាវណិក៏បានប្រទះព្រះលក្ខ្មណ៍ដែរ ការប្រយុទ្ធប្រឆាំងគ្នារបស់ពួកគេបានបង្កឲ្យមានភាពច្របូកច្របល់ដ៏សាហាវ ដល់ថ្នាក់មិនច្បាស់ថានរណាឈ្នះនរណាទេ។
Verse 34
ताभामुभाभ्यांतरसाप्रसृष्टैर्विशिखैःशितैः ।निरन्तरमिवाकाशंबभूवतमसावृतम् ।।।।
ពេលយុទ្ធជនទាំងពីរបាញ់ព្រួញមុតស្រួចដោយល្បឿនខ្លាំង បន្តបន្ទាប់មិនឈប់សម្រាក មេឃហាក់ដូចជាត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ជានិច្ច ដូចជាត្រូវពពកងងឹតបាំង។
Verse 35
तैःपतभदिश्चबहुभिस्तयोःशरशतैःशितैः ।दिशश्चप्रदिशश्चैवबभूवुःशरसङ्कुलाः ।।।।
ដោយព្រួញមុតស្រួចជាច្រើនរយដែលអ្នកទាំងពីរបាញ់ចេញ ហើយធ្លាក់រាយប៉ាយដូចភ្លៀង ទិសទាំងឡាយ និងទិសរវាងទាំងអស់ ក៏ក្លាយជាកកកុញពេញដោយព្រួញ។
Verse 36
तमसापिहितंसर्वमासीत्प्रतिभयंमहत् ।अस्तंगतेसहस्रांशेसम्वृतेतमसा च वै ।।।।रुधिरौघामहानद्यःप्रावर्तन्तसहस्रशः ।
ពេលព្រះអាទិត្យអ្នកមានកាំរស្មីពាន់បានលិច ហើយភាពងងឹតបានគ្របដណ្ដប់ សព្វសារពើហាក់ដូចត្រូវបាំងបិទ និងគួរឲ្យភ័យខ្លាចយ៉ាងខ្លាំង; ហើយទន្លេឈាមដ៏ធំធេងក៏ចាប់ផ្តើមហូរចេញជាពាន់ៗ។
Verse 37
क्रव्यादादारुणावाग्भिश्चिक्षिपुर्भीमनिःस्वनान् ।।।।न तदानींवनौवायुर्न च जज्वालपावकः ।
សត្វស៊ីសាច់បានបន្លឺសំឡេងគួរឱ្យភ័យខ្លាច បញ្ចេញសូរស័ព្ទដ៏សាហាវ; នៅពេលនោះ ខ្យល់មិនបក់ក្នុងព្រៃទេ ហើយភ្លើងក៏មិនឆេះរលោងឡើងដែរ។
Verse 38
स्व्स्त्वस्तुलोकेभ्यइतिजजल्पुस्तेमहर्षयः ।।।।सम्पेतुश्चात्रसन्तप्तागन्धर्वाःसहचारणैः ।
ព្រះមហាឫសីទាំងឡាយបានប murmured ថា «សូមសេចក្តីសុខសាន្តកើតមានដល់លោកទាំងពួង»; ហើយពួកគន្ធព៌ (Gandharva) ជាមួយពួកចារណៈ (Cāraṇa) ដែលនៅទីនោះ បានចាកចេញទៅដោយចិត្តក្តៅក្រហាយ។
Verse 39
अथराक्षससिंहस्यकृष्णान् कनकभूषणान् ।।।।शरैश्चतुर्भिःसौमित्रिद्विव्याधचतुरोहयान् ।
បន្ទាប់មក សោមិត្រីបានបាញ់ដោយព្រួញបួន ដល់សេះខ្មៅទាំងបួនរបស់ “សីហៈក្នុងចំណោមរាក្សស” នោះ ដែលតុបតែងដោយគ្រឿងមាស។
Verse 40
ततोऽपरेणभल्लेनपीतेननिशितेन च ।।।।सम्पूर्णायतमुक्तेनसुपत्रेणसुवर्चसा ।महेन्द्राशनिकल्पेनसूतस्यविचरिष्यतः ।।।।स तेनबाणाशनिनातलशब्दानुवादिना ।लाघवाद्राघवःश्रीमान् शिरःकायादपाहरत् ।।।।
បន្ទាប់មក ព្រះរាឃវៈដ៏រុងរឿង បានប្រើព្រួញ “ភល្ល” ដ៏ភ្លឺចែងចាំង និងមុតស្រួច—ទាញពេញកម្លាំងហើយបញ្ចេញចេញ មានស្លាបល្អ និងពន្លឺរលោង ដូចវជ្រៈរបស់មហេន្ទ្រ—បាញ់ត្រូវសូត (អ្នកបើករទេះ) ខណៈកំពុងបើករទេះវិលវល់; ហើយដោយព្រួញនោះដែលមានសូរស័ព្ទដូចផ្គរលាន់ ព្រះរាឃវៈបានកាត់ក្បាលចេញពីរាងកាយដោយរហ័ស។
Verse 41
ततोऽपरेणभल्लेनपीतेननिशितेन च ।।6.90.40।।सम्पूर्णायतमुक्तेनसुपत्रेणसुवर्चसा ।महेन्द्राशनिकल्पेनसूतस्यविचरिष्यतः ।।6.90.41।।स तेनबाणाशनिनातलशब्दानुवादिना ।लाघवाद्राघवःश्रीमान् शिरःकायादपाहरत् ।।6.90.42।।
បន្ទាប់មក ព្រះរាមដ៏រុងរឿង បានបាញ់ព្រួញ «ភល្ល» មួយទៀត ពណ៌មាស មុតស្រួច យូរពេញកម្លាំង មានស្លាបស្អាតភ្លឺរលោង ដូចវជ្រៈរបស់ព្រះឥន្ទ្រា ហោះវង់ជុំវិញសារថីអ្នកបើករថ។ ដោយព្រួញដែលមានសំឡេងគគ្រឹកដូចរន្ទះនោះ ព្រះរាឃវៈដោយលឿនរហ័ស បានកាត់ក្បាលសារថីឲ្យផ្តាច់ចេញពីរាងកាយ។
Verse 42
ततोऽपरेणभल्लेनपीतेननिशितेन च ।।6.90.40।।सम्पूर्णायतमुक्तेनसुपत्रेणसुवर्चसा ।महेन्द्राशनिकल्पेनसूतस्यविचरिष्यतः ।।6.90.41।।स तेनबाणाशनिनातलशब्दानुवादिना ।लाघवाद्राघवःश्रीमान् शिरःकायादपाहरत् ।।6.90.42।।
ម្តងទៀត ព្រះរាមដ៏មានសិរី បានបាញ់ព្រួញ «ភល្ល» ពណ៌មាស មុតស្រួច យូរពេញកម្លាំង មានស្លាបស្អាតភ្លឺរលោង ដូចវជ្រៈរបស់មហេន្ទ្រា ហោះវង់ជុំវិញសារថី។ ដោយព្រួញដែលគគ្រឹកដូចរន្ទះនោះ ព្រះរាឃវៈដ៏លឿនរហ័ស បានផ្តាច់ក្បាលសារថីចេញពីរាងកាយភ្លាមៗ។
Verse 43
स यन्तरिमहातेजाहतेमन्दोदरीसुतः ।स्वयंसारथ्यमकरोत्सुनश्चधनुरस्प ृशत् ।।।।
ពេលសារថីត្រូវសម្លាប់ហើយ កូនប្រុសនាងមន្ទោទរីដ៏មានពន្លឺ (ឥន្ទ្រជិត) បានកាន់កាប់ការបើករថដោយខ្លួនឯង ហើយបានចាប់ធ្នូឡើងវិញ។
Verse 44
तदद्भुतमभूत्तत्रसामर्थ्यंपश्यतांयुधि ।हयेषुव्यग्रहस्तं त विव्याधनिशितैःशरैः ।।।।धनुष्यथपुनर्व्यग्रेहयेषुमुमुचेशरान् ।
នៅទីនោះក្នុងសមរភូមិ សមត្ថភាពរបស់គេក្លាយជារឿងអស្ចារ្យចំពោះអ្នកមើល។ ទោះដៃរវល់គ្រប់គ្រងសេះក៏ដោយ គេក៏ត្រូវព្រួញមុតស្រួចចាក់ប៉ះ; បន្ទាប់មក ពេលគេរវល់ជាមួយធ្នូ និងសេះម្តងទៀត គេបានបាញ់ព្រួញចេញជាបន្តបន្ទាប់។
Verse 45
छिद्रेषुतेषुबाणौघैर्विचरन्तमभीतवत् ।।।।अर्धयामाससमरेसौमित्रिःशीघ्रकृत्तमः ।
ខណៈដែលគេធ្វើចលនាដោយមិនភ័យខ្លាច នៅចន្លោះរន្ធដែលកើតពីព្រួញជាបន្តបន្ទាប់ សោមិត្រី (លក្ខ្មណ) អ្នកលឿនរហ័សបំផុតក្នុងការប្រតិបត្តិ បានរុញសង្កត់គេយ៉ាងខ្លាំងក្នុងសមរ និងធ្វើឲ្យរបួសកាន់តែច្រើន។
Verse 46
निहतंसारथिंदृष्टवासमरेरावणात्मजः ।।।।प्रजहौसमरोद्धर्षंविषण्णः स बभूव ह ।
ពេលឃើញសារថីរបស់ខ្លួនត្រូវសម្លាប់នៅសមរភូមិ កូនរបស់រាវណៈក៏សោកសៅ មុខស្រពោន ហើយបានបោះបង់កម្លាំងក្លាហាននៃការប្រយុទ្ធ។
Verse 47
विषण्णवदनंदृष्टवाराक्षसंहरियूथपाः ।।।।ततःपरमसम्हृष्टालक्ष्मणंचाभ्यपूजयन् ।
ពេលឃើញមុខរបស់រាក្សសនោះស្រពោនដោយការខកចិត្ត មេដឹកនាំកងវានរក៏រីករាយយ៉ាងខ្លាំង ហើយបានសរសើរ និងគោរពបូជាព្រះលក្ខ្មណៈ។
Verse 48
ततःप्रमाथीरभसःशरभोगन्धमादनः ।।।।अमृष्यमाणाश्चत्वारश्चक्रुर्वेगंहरीश्वराः ।
បន្ទាប់មក ប្រាមាធី រាបហសៈ សារាបហៈ និងគន្ធមាទនៈ—ជាចៅហ្វាយទាំងបួនក្នុងចំណោមវានរ—មិនអាចអត់ទ្រាំបានទៀតឡើយ ក៏ស្ទុះទៅមុខដោយល្បឿន។
Verse 49
तेचास्यहयमुख्येषुतूर्णमुत्पत्यवानराः ।।।।चतुर्षुसुमहावीर्यानिपेतुर्भीमविक्रमाः ।
វានរទាំងនោះ ដែលមានវីរភាពខ្លាំង និងអំណាចគួរឱ្យភ័យខ្លាច បានលោតឡើងភ្លាមៗ ហើយវាយប្រហារលើសេះឯកទាំងបួននៃរទេះរបស់គេ។
Verse 50
तेषामधिष्ठितानांतैर्वानरैःपर्वतोपमैः ।।।।मुखेभ्योरुधिरंरक्तंहयानांसमवर्तत ।
ពេលវានរដូចភ្នំទាំងនោះឡើងជិះលើពួកវា ឈាមក្រហមក៏ហូរចេញពីមាត់សេះទាំងឡាយជាខ្សែៗ។
Verse 51
तेहयामथिताभग्नाव्यसवोधरणींगताः ।।।।तेनिहत्यहयांस्तस्यप्रमथ्य च महारथम् ।पुनरुत्पत्यवेगेनतस्थुर्लक्ष्मणपार्श्वतः ।।।।
សេះទាំងនោះត្រូវវាយបុកយ៉ាងខ្លាំង រហូតបែកបាក់ ហើយដួលស្លាប់លើដី។ បន្ទាប់ពីសម្លាប់សេះរបស់គាត់ និងបំផ្លាញរទេះសង្គ្រាមដ៏មហិមា ពួកគេបានលោតត្រឡប់មកវិញដោយល្បឿន ហើយឈរនៅជិតព្រះលក្ខ្មណៈ។
Verse 52
तेहयामथिताभग्नाव्यसवोधरणींगताः ।।6.90.51।।तेनिहत्यहयांस्तस्यप्रमथ्य च महारथम् ।पुनरुत्पत्यवेगेनतस्थुर्लक्ष्मणपार्श्वतः ।।6.90.52।।
បន្ទាប់ពីសម្លាប់សេះរបស់គាត់ និងបំផ្លាញរទេះសង្គ្រាមដ៏មហិមានោះ ពួកគេបានលោតត្រឡប់មកវិញដោយល្បឿន ហើយឈរដាក់ខ្លួននៅជិតព្រះលក្ខ្មណៈ។
Verse 53
स हताश्वादवप्लुत्यरथान्मथितसारथिः ।शरवर्षेणसौमित्रिमभ्यधावतरावणिः ।।।।
ពេលសេះត្រូវសម្លាប់ ហើយសារថីត្រូវវាយដួល កូនរបស់រាវណៈបានលោតចុះពីរទេះ ហើយរត់ប្រញាប់ចូលទៅរកសោមិត្រី (ព្រះលក្ខ្មណៈ) ដោយបាញ់ព្រួញជាភ្លៀង។
Verse 54
ततोमहेन्द्रप्रतिमः स लक्ष्मणःपदातिनंतंनिहतैर्हयोत्तमैः ।सृजन्तमाजौनिशितान्शरोत्तमान् भृशंतदाबाणगणैर्न्यवारयत् ।।।।
បន្ទាប់មក ព្រះលក្ខ្មណៈ ដែលមានឫទ្ធិដូចមហេន្ទ្រ បានទប់ស្កាត់គាត់យ៉ាងខ្លាំងដោយព្រួញជាច្រើនជួរ ខណៈយុទ្ធជននោះ—ឥឡូវប្រយុទ្ធដោយថ្មើរជើង បន្ទាប់ពីសេះល្អបំផុតត្រូវសម្លាប់—នៅតែបាញ់ព្រួញមុតស្រួច និងល្អឥតខ្ចោះក្នុងសមរភូមិ។
Frequently Asked Questions
Vibhīṣaṇa confronts a dharma-tension: for Rāma’s cause he must consent to, and even desire, the death of Indrajit—his brother’s son—despite paternal compassion and the impropriety he feels in harming one regarded as a son.
The sarga teaches that righteous outcomes in war require both moral clarity and practical leadership: compassion is acknowledged, yet action is governed by a higher commitment to restoring order; morale and coordinated effort become instruments of dharma rather than mere aggression.
The scene is anchored at the saṅgrāma-mūrdhan (forefront of the battlefield) near Laṅkā’s war theatre; culturally, the text highlights epic-war conventions—omens, celestial spectators (Gandharvas/Cāraṇas), and mythic comparisons to Deva–Asura conflict—to frame the battle’s cosmic significance.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.