Shloka 107

अतिकायवधः

The Slaying of Atikāya

Devanagari script

तंलक्ष्मणोत्सृष्टममोघवेगंसमापतन्तंज्यलनप्रकाशम् ।सुपर्णवज्रोत्तमचित्रपुङ्खंतदाऽतिकायस्समरेददर्श ।।।।

Transliteration

taṁ lakṣmaṇotsṛṣṭam amoghavegaṁ samāpatantaṁ jvalanaprakāśam |

suparṇavajrōttamacitrapuṅkhaṁ tadā ’tikāyaḥ samare dadarśa ||

Translation

នៅពេលនោះ អតិកាយនៅលើសមរភូមិបានឃើញព្រួញដែលព្រះលក្ខ្មណ៍បានបាញ់ចេញ—ល្បឿនមិនខកខាន កំពុងហោះត្រង់មករកគាត់ ពន្លឺឆេះដូចភ្លើង ហើយមានរោមព្រួញល្អវិចិត្រពណ៌ចម្រុះ ដូចស្លាបគ្រុឌ។

Word by Word

• तम्: that (arrow)
• तम्: Karma (कर्म/object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• लक्ष्मणोत्सृष्टम्: released by Lakṣmaṇa
• लक्ष्मणोत्सृष्टम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: लक्ष्मण + उत्सृष्ट (कृदन्त; उत् + √सृज् धातु)
• Form: समासः तत्पुरुष (lakṣmaṇa-utsṛṣṭa = 'released by Lakṣmaṇa'); भूतकृदन्त; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तम् इति विशेषणम्

• अमोघवेगम्: of unfailing speed
• अमोघवेगम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अमोघ + वेग (प्रातिपदिक)
• Form: समासः कर्मधारय; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तम् इति विशेषणम्

• समापतन्तम्: rushing/coming swiftly
• समापतन्तम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम् + आ + √पत् (धातु)
• Form: वर्तमानकृदन्त (present participle); पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तम् इति विशेषणम्

• ज्वलनप्रकाशम्: shining like fire
• ज्वलनप्रकाशम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ज्वलन + प्रकाश (प्रातिपदिक)
• Form: समासः तत्पुरुष (jvalana-prakāśa = 'fire-like in brilliance'); पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तम् इति विशेषणम्

• सुपर्णवज्रोत्तमचित्रपुङ्खम्: with splendid, variegated feathers like Suparṇa (Garuḍa) / thunderbolt-like
• सुपर्णवज्रोत्तमचित्रपुङ्खम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सुपर्ण + वज्र + उत्तम + चित्र + पुङ्ख (प्रातिपदिक)
• Form: बहुपद-समास (determinative chain; 'having excellent, variegated feathers like Garuḍa’s wings/like thunderbolt'); पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तम् इति विशेषणम्

• तदा: then
• तदा: Kāla (काल)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (then)

• अतिकायः: Atikāya
• अतिकायः: Karta (कर्ता/subject)
• Type: Noun
• Root: अतिकाय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• समरे: in battle
• समरे: Adhikaraṇa (अधिकरण/location)
• Type: Noun
• Root: समर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• ददर्श: saw
• ददर्श: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √दृश् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Context

Atikaya saw the arrow of Lakshmana coming at a speed, which possessed the velocity of the wind, fixed with feathers resembling the wings of Garuda in the battle.

Characters & Entities

• Lakṣmaṇa
• Atikāya
• Garuḍa

FAQs

How does this verse connect to Dharma in the Yuddhakāṇḍa?

It frames Lakṣmaṇa’s action within righteous warfare (dharma-yuddha): a focused, decisive strike against an adharma-aligned aggressor, emphasizing duty-bound protection rather than cruelty.

Where is Satya (truth) reflected in this verse?

Satya appears as factual clarity and reliability: the arrow is described as “amogha-vega” (unfailing), underscoring steadfast purpose and the truthful, unwavering resolve of the dharmic side in battle.