Sarga 5
अयोध्यानगरवर्णनम् (Description of Ayodhya and the Ikshvaku Royal Setting)
बालकाण्ड
សರ್ಗ ៥ បង្កើនមូលដ្ឋានរឿងរ៉ាវទាំងផ្នែកវង្សាវតារ និងភូមិសាស្ត្រ ដោយភ្ជាប់អធិបតេយ្យភាពបុរាណរបស់ព្រះមហាក្សត្រអ្នកឈ្នះ ចាប់ពី ព្រាជាបតិ/មនុ ទៅកាន់វង្ស អិក្ស្វាគុ ហើយដាក់ការកើតឡើងនៃរឿងរ៉ាមាយណៈនៅក្នុងបន្ទាត់បរិសុទ្ធនោះ។ ប្រទេស កោសល ត្រូវបានបង្ហាញថាស្ថិតនៅលើមាត់ទន្លេ សរាយូ ហើយ អយោធ្យា—ដែលតាមប្រពៃណីថាមនុបានស្ថាបនា—ត្រូវបានលើកឡើងជារាជធានីគំរូ។ អយោធ្យាត្រូវបានពណ៌នាដោយវាស់វែងជាយោជនៈ មានផ្លូវធំៗរៀបចំល្អ មានរបៀបរៀបរយ សម្បូរបែប និងស្រស់ស្អាត។ កំណាព្យនគរនេះរាយបញ្ជីការការពារដ៏រឹងមាំ (គូទឹក និងជញ្ជាំងបន្ទាយ) ច្រកទ្វារ និងផ្សារ សិប្បករ និងពាណិជ្ជករ ព្រះរាជវាំង និងគេហដ្ឋានតុបតែងដោយរតនៈ សំឡេងតន្ត្រី សួនច្បារ និងព្រៃស្វាយ ព្រមទាំងស្បៀងអាហារច្រើនលើសលប់។ វាក៏លើកឡើងពីបរិយាកាសយោធាដែលមានវិន័យ មានមហារថីរាប់ពាន់ជំនាញធ្នូ និងការប្រយុទ្ធក្នុងព្រៃ។ ប្រជាជនវិញមានចំណេះដឹង និងប្រតិបត្តិពិធី—ជ្រាបជ្រែងវេដ និងវេដាង្គ មានទាន មានសច្ចៈ។ ចុងក្រោយ ព្រះបាទ ទសរថ ត្រូវបានដាក់នៅក្នុងបរិស្ថាននគរដ៏ល្អឥតខ្ចោះនេះ ឲ្យអយោធ្យាក្លាយជារូបនៃការគ្រប់គ្រងដោយធម៌។
Shlokas
Verse 1
.सर्वा पूर्वमियं येषामासीत्कृत्स्ना वसुन्धरा ।प्रजापतिमुपादाय नृपाणां जयशालिनाम् ।।।।
កាលពីបុរាណ ក្សិត្រភពទាំងមូលនេះជាកម្មសិទ្ធិរបស់ព្រះមហាក្សត្រអ្នកមានជ័យជំនះ ចាប់ពីព្រះប្រជាបតិ (មនុ) និងពូជពង្សរបស់ព្រះអង្គ។
Verse 2
येषां स सगरो नाम सागरो येन खानित: ।षष्टि: पुत्रसहस्राणि यं यान्तं पर्यवारयन् ।।।।
ក្នុងចំណោមពួកគេ មានព្រះមហាក្សត្រឈ្មោះ សគរ ដែលដោយព្រះองค์ មហាសមុទ្រត្រូវបានជីកឡើង; ហើយពេលព្រះองค์យាងចេញដំណើរ ព្រះរាជបុត្រចំនួនហុកម៉ឺននាក់តែងល้อมជុំវិញ។
Verse 3
इक्ष्वाकूणामिदं तेषां राज्ञां वंशे महात्मनाम् ।महदुत्पन्नमाख्यानं रामायणमिति श्रुतम् ।।।।
ក្នុងវង្សក្សត្រមហាត្មា នៃពូជអិក្ស្វាគូ បានកើតមានមហាកថាដ៏អស្ចារ្យនេះ ដែលលោកស្គាល់ស្តាប់ថា «រាមាយណៈ»។
Verse 4
तदिदं वर्तयिष्यामि सर्वं निखिलमादित: ।धर्मकामार्थसहितं श्रोतव्यमनसूयया ।।।।
ដូច្នេះ ឥឡូវនេះ ខ្ញុំនឹងពោលរៀបរាប់រឿងទាំងមូលនេះឲ្យគ្រប់លម្អិត ចាប់ពីដើមដំបូង—ជាមហាកាព្យដែលរួមមាន ធម្ម អត្ថ និងកាម—គួរស្តាប់ដោយគ្មានការរិះគន់ ឬអភិព្រោះ។
Verse 5
कोसलो नाम मुदितस्स्फीतो जनपदो महान् ।निविष्टस्सरयूतीरे प्रभूतधनधान्यवान् ।।।।
មានដែនដីធំមួយឈ្មោះ កោសលៈ រីករាយ និងរុងរឿង ស្ថិតនៅលើច្រាំងទន្លេសរាយូ សម្បូរទ្រព្យសម្បត្តិ និងធញ្ញាហារ។
Verse 6
अयोध्या नाम नगरी तत्रासील्लोकविश्रुता ।मनुना मानवेन्द्रेण या पुरी निर्मिता स्वयम् ।।।।
នៅក្នុងដែនដីនោះ មានទីក្រុងឈ្មោះ អយោធ្យា ល្បីល្បាញក្នុងលោក; ជានគរដែលព្រះមនុ អម្ចាស់នៃមនុស្សលោក បានសាងសង់ដោយព្រះអង្គផ្ទាល់។
Verse 7
आयता दश च द्वे च योजनानि महापुरी ।श्रीमती त्रीणि विस्तीर्णा सुविभक्तमहापथा ।।।।
មហានគរនោះ មានប្រវែងដប់ពីរ យោជន៍ និងទទឹងបី យោជន៍; រុងរឿងស្រស់ស្អាត មានមហាវិថីធំៗ ត្រូវបានរៀបចំបែងចែកយ៉ាងមានរបៀប។
Verse 8
राजमार्गेण महता सुविभक्तेन शोभिता ।मुक्तपुष्पावकीर्णेन जलसिक्तेन नित्यश: ।।।।
ទីក្រុងនោះរុងរឿងភ្លឺចែងចាំងដោយផ្លូវរាជមហាវិថីដ៏ទូលាយ និងរៀបចំបានល្អ ប្រឡាក់ពេញដោយផ្កាស្រស់ដែលរោយរាល ហើយតែងតែព្រួសទឹកឲ្យសើមជានិច្ច។
Verse 9
तां तु राजा दशरथो महाराष्ट्रविवर्धन: ।पुरीमावासयामास दिवं देवपतिर्यथा ।।।।
នៅក្នុងបុរីនោះ ព្រះបាទទសរថៈ អ្នកបង្កើនសេចក្តីរុងរឿងនៃមហារដ្ឋរបស់ព្រះองค์ បានស្នាក់នៅដូចព្រះឥន្ទ្រា ព្រះអម្ចាស់នៃទេវតា ស្ថិតនៅសួគ៌។
Verse 10
कवाटतोरणवतीं सुविभक्तान्तरापणाम् ।सर्वयन्त्रायुधवतीमुपेतां सर्वशिल्पिभि: ।।।।
ទីក្រុងនោះមានទ្វារធំៗជាស៊ុមកោង និងទ្វារបន្ទះល្អប្រណិត មានផ្សារខាងក្នុងរៀបចំចែកចាយយ៉ាងល្អ; ពេញលេញដោយឧបករណ៍ និងអាវុធគ្រប់ប្រភេទ ហើយមានសិប្បករគ្រប់មុខជំនាញគាំទ្ររក្សា។
Verse 11
सूतमागधसम्बाधां श्रीमतीमतुलप्रभाम् ।उच्चाट्टालध्वजवतीं शतघ्नीशतसङ्कुलाम् ।।।।
ទីក្រុងនោះសម្បូរទៅដោយសូត និងមាគធ—អ្នកច្រៀងសរសើរ និងអ្នកកត់ត្រាវង្សាវតារ—មានសិរីសោភា និងពន្លឺរុងរឿងមិនអាចប្រៀបបាន។ មានអគារខ្ពស់ៗតុបតែងដោយទង់ជ័យ ហើយពេញទៅដោយសតឃ្នី (អាវុធការពារ) រាប់រយ។
Verse 12
वधूनाटकसङ्घैश्च संयुक्तां सर्वत: पुरीम् ।उद्यानाम्रवणोपेतां महतीं सालमेखलाम् ।।।।
ទីក្រុងដ៏ធំនោះពេញទៅគ្រប់ទិសដោយក្រុមនារីរាំ និងក្រុមល្ខោន; មានសួនច្បារ និងព្រៃស្វាយសម្បូរបែប ហើយលាតសន្ធឹងធំទូលាយ ដូចជាត្រូវបានខ្សែក្រវាត់ដោយព្រៃឈើសាលា ព័ទ្ធជុំវិញ។
Verse 13
दुर्गगम्भीरपरिघां दुर्गामन्यैर्दुरासदाम् ।वाजिवारणसम्पूर्णां गोभिरुष्ट्रै: खरैस्तथा ।।।।
ទីក្រុងនោះដូចជាបន្ទាយមាំមួន មានរបងការពារខ្លាំង និងគូទឹកជ្រៅ ឲ្យអ្នកដទៃចូលដល់បានលំបាក។ ខាងក្នុងសម្បូរទៅដោយសេះ និងដំរី ហើយក៏មានគោ អូដ្ឋ និងលា-ម្យូលច្រើនផងដែរ។
Verse 14
सामन्तराजसङ्घैश्च बलिकर्मभिरावृताम् ।नानादेशनिवासैश्च वणिग्भिरुपशोभिताम् ।।।।
ទីក្រុងនោះពោរពេញដោយក្រុមព្រះមហាក្សត្រជិតខាងដែលនាំយកបង្គំសក្ការៈ និងសួយសារអាករ មកថ្វាយ ហើយត្រូវបានលម្អឲ្យរុងរឿងដោយពាណិជ្ជករដែលរស់នៅមកពីដែនដីជាច្រើន។
Verse 15
प्रासादै रत्नविकृतै: पर्वतैरुपशोभिताम् ।कूटागारैश्च सम्पूर्णामिन्द्रस्येवामरावतीम् ।।।।
ដូចអមរាវតីរបស់ព្រះឥន្ទ្រា ទីក្រុងនោះភ្លឺរលោង—ត្រូវបានលម្អដោយប្រាសាទខ្ពស់ដូចភ្នំដែលតុបតែងដោយរតនមណី ហើយពោរពេញដោយគេហដ្ឋានខ្ពស់ៗ។
Verse 16
चित्रामष्टापदाकारां नरनारीगणैर्युताम् ।सर्वरत्नसमाकीर्णां विमानगृहशोभिताम् ।।।।
ទីក្រុងនោះអស្ចារ្យគួរឲ្យទស្សនា រៀបចំដូចក្តារអෂ្ដាបទ ពោរពេញដោយហ្វូងមនុស្សប្រុសស្រី ប្រេះព្រាយដោយរតនមណីគ្រប់ប្រភេទ ហើយលម្អដោយគេហដ្ឋានវីមានជាន់ច្រើនខ្ពស់ត្រដែត។
Verse 17
गृहगाढामविच्छिद्रां समभूमौ निवेशिताम् ।शालितण्डुलसम्पूर्णामिक्षुकाण्डरसोदकाम् ।।।।
ទីក្រុងនោះសម្បូរទៅដោយផ្ទះเรือนជិតស្និទ្ធ មិនទុកឲ្យមានចន្លោះឡើយ ស្ថិតលើដីរាបស្មើ អូសបន្លាយដោយអង្ករ និងធញ្ញជាតិល្អៗ ហើយមានទឹកផ្អែមដូចទឹកអំពៅ។
Verse 18
दुन्दुभीभिर्मृदङ्गैश्च वीणाभि: पणवैस्तथा ।नादितां भृशमत्यर्थं पृथिव्यां तामनुत्तमाम् ।।।।
ទីក្រុងនោះលាន់ឮខ្លាំងយ៉ាងក្រៃលែងដោយសំឡេងទណ្ឌុភី ម្រឹទង្គ វីណា និងបណវៈ ហើយលើផែនដីនេះ ទីក្រុងនោះគ្មានអ្វីប្រៀបបានឡើយ។
Verse 19
विमानमिव सिद्धानां तपसाधिगतं दिवि ।सुनिवेशितवेश्मान्तां नरोत्तमसमावृताम् ।।।।
ទីក្រុងនោះដូចជាវិមានសួគ៌ ដែលពួកសិទ្ធៈបានទទួលដោយតបៈ; ផ្ទះសម្បែងត្រូវបានរៀបចំយ៉ាងល្អឥតខ្ចោះ ហើយមានតែបុរសដ៏ប្រសើរ (នរោត្តម) ប៉ុណ្ណោះដែលរស់នៅ។
Verse 20
ये च बाणैर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापरम् ।शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदा: ।।।।सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नर्दतां वने ।हन्तारो निशितैश्शस्त्रैर्बलाद्बाहुबलैरपि ।।।।तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णां महारथै: ।पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा ।।।।
ទីក្រុងនោះពេញទៅដោយមហារថជាច្រើនពាន់—ដៃរហ័ស និងជំនាញ—ដែលមិនបាញ់អ្នកឯកោឥតការពារ ហើយពេលដេញតាមសត្រូវដែលរត់គេច ក៏អាចវាយប្រហារតាមសំឡេងបានផង។ នៅក្នុងព្រៃ ពួកគេអាចសម្លាប់សត្វសិង្ហ ខ្លា និងជ្រូកព្រៃដែលគ្រហឹម និងកំពុងក្រហាយមាត់ ដោយអាវុធមុត និងដោយកម្លាំងដៃ។ ក្នុងអយោធ្យាដ៏ដូច្នេះហើយ ព្រះបាទទសរថ នៅពេលនោះបានស្នាក់នៅ និងគ្រប់គ្រងរាជ្យ។
Verse 21
ये च बाणैर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापरम् । शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदा: ।।1.5.20।। सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नर्दतां वने । हन्तारो निशितैश्शस्त्रैर्बलाद्बाहुबलैरपि ।।1.5.21।। तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णां महारथै: । पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा ।।1.5.22।।
អយោធ្យានោះត្រូវបានព័ទ្ធពេញដោយទ្វិជដ៏ប្រសើរ—អ្នកថែរក្សាភ្លើងបូជាពិសិដ្ឋ មានគុណធម៌ និងឆ្លងកាត់ចំណេះដឹងវេទ និងវេទាង្គទាំងប្រាំមួយ—អ្នកឧបត្ថម្ភទានរាប់ពាន់ ស្មោះត្រង់ចំពោះសច្ចៈ មានចិត្តធំ ដូចមហារិសី ហើយនៅក្នុងនោះក៏មានឥសីដ៏វិសេសឯកតែមួយផងដែរ។
Verse 22
ये च बाणैर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापरम् ।शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदा: ।।1.5.20।। सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नर्दतां वने ।हन्तारो निशितैश्शस्त्रैर्बलाद्बाहुबलैरपि ।।1.5.21।। तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णां महारथै: ।पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा ।।1.5.22।।
ដោយមានមហារថជាច្រើនពាន់ដូច្នោះ នគរអយោធ្យាបានពេញលេញ; ហើយនៅក្នុងនគរនោះឯង ព្រះបាទទសរថបានស្នាក់នៅក្នុងកាលនោះ។
Verse 23
तामग्निमद्भिर्गुणवद्भिरावृतांद्विजोत्तमैर्वेदषडङ्गपारगै: ।सहस्रदैस्सत्यरतैर्महात्मभिर्महर्षिकल्पै ऋषिभिश्च केवलै: ।।।।
អយោធ្យានោះត្រូវបានព័ទ្ធពេញដោយទ្វិជដ៏ប្រសើរ—អ្នកថែរក្សាភ្លើងបូជាពិសិដ្ឋ មានគុណធម៌ និងឆ្លងកាត់ចំណេះដឹងវេទ និងវេទាង្គទាំងប្រាំមួយ—អ្នកឧបត្ថម្ភទានរាប់ពាន់ ស្មោះត្រង់ចំពោះសច្ចៈ មានចិត្តធំ ដូចមហារិសី ហើយនៅក្នុងនោះក៏មានឥសីដ៏វិសេសឯកតែមួយផងដែរ។
Verse 24
ទីក្រុងនោះមានគូទឹកជ្រៅ និងឆ្លងកាត់បានលំបាកព័ទ្ធជុំវិញ ដូច្នេះសត្រូវមិនងាយវាយលុកបានឡើយ។ នៅក្នុងមានសេះ ដំរី គោ អូដ្ឋ និងលាច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ បង្ហាញពីកម្លាំងយោធា និងសម្បូរបែប។
Frequently Asked Questions
Rather than a single dilemma, the sarga presents a normative action-model: the construction and maintenance of a capital whose prosperity, security, learning, and restraint embody rājadharma—culminating in Daśaratha’s residence as the rightful ruler within that ordered civic space.
The chapter implies that dharma is institutional and environmental: a righteous city is not only wealth-bearing but also disciplined—fortified yet cultured, militarily capable yet ethically bounded, and sustained by truth, charity, and Vedic learning.
Kośala on the Sarayū and the famed city of Ayodhyā are central; culturally, the passage highlights planned highways and markets, fortified moats, ritual fire practice, Veda–Vedāṅga scholarship, and courtly arts (music, dance, architecture) as markers of a mature civilization.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.