
सगरयज्ञाश्वहरणम् — The Stolen Sacrificial Horse of Sagara
बालकाण्ड
នៅចុងបញ្ចប់នៃការនិទានមុន ព្រះរាមមានព្រះហឫទ័យរីករាយ និងស្តាប់ដោយយកចិត្តទុកដាក់ ហើយទូលសុំឲ្យព្រះវិશ્વាមិត្រ ពន្យល់បន្ថែមអំពីរបៀបដែលបុព្វបុរសបានរៀបចំពិធីយជ្ញ។ ព្រះវិશ્વាមិត្រចាប់ផ្តើមព្រឹត្តិការណ៍សគរៈ៖ នៅដែនរវាងហិមវាន និងវិន្ធ្យា ពិធីយជ្ញរបស់ព្រះមហាក្សត្រ សគរៈ កំពុងប្រព្រឹត្ត ហើយអំសុមាន ត្រូវបានតែងតាំងឲ្យការពារសេះបូជាយជ្ញ។ នៅថ្ងៃបារវណ (ថ្ងៃពេញចន្ទ/ថ្ងៃបញ្ចប់ពិធី) ព្រះឥន្ទ្រ (វាសវៈ) បំលែងជារូបរាក្សស ហើយលួចសេះយជ្ញ។ ព្រះព្រហ្មណ៍រត្វិជ ព្រមានថា បើពិធីមានកំហុស នឹងជាសញ្ញាអសុភមង្គល ដូច្នេះត្រូវយកសេះត្រឡប់មកវិញភ្លាមៗ។ ព្រះសគរៈស្តាប់នៅក្នុងសភា ក៏បញ្ជាឲ្យព្រះរាជបុត្រា៦ម៉ឺនអង្គ ស្វែងរកទូទាំងផែនដីដែលសមុទ្រព័ទ្ធជុំវិញ ដោយជីកស្រាវជ្រាវជាប្រព័ន្ធ រហូតឃើញទាំងសេះ និងអ្នកលួច ខណៈព្រះអង្គនៅតែស្ថិតក្នុងសភាពទទួលទិក្សា ជាមួយអំសុមាន និងព្រះព្រហ្មណ៍នៅទីពិធី។ ព្រះរាជបុត្រទាំងឡាយអនុវត្តដោយក្លាហាន ជីកដីយ៉ាងធំទូលាយដោយក្រចកមុតដូចពេជ្រ ដោយនង្គ័ល និងលំពែង។ ការកូរដីបង្កសំឡេងគួរឲ្យភ័យខ្លាច និងធ្វើឲ្យសត្វនៅលោកក្រោមស្លាប់ជាច្រើន។ ដោយក្តីរំខាន ព្រះទេវតា គន្ធព្វ អសុរ និងនាគ ទៅជួបព្រះព្រហ្ម ដើម្បីទូលថា ព្រះរាជបុត្ររបស់សគរៈ សង្ស័យថាមាន “អ្នកបំផ្លាញយជ្ញ” ហើយកំពុងសម្លាប់សត្វជាច្រើន ខណៈផែនដីទាំងមូលត្រូវបានបែកចំហ។
Verse 1
विश्वामित्रवचश्श्रुत्वा कथाऽन्ते रघुनन्दन:।उवाच परमप्रीतो मुनिं दीप्तमिवानलम्।।1.39.1।।
លុះរាមា (រគុនន្ទនៈ) បានស្តាប់ពាក្យរបស់វិશ્વាមិត្រ នៅចុងបញ្ចប់នៃរឿងរ៉ាវ នោះទ្រង់មានព្រះហฤទ័យរីករាយយ៉ាងខ្លាំង ហើយបានទូលទៅកាន់មុនី អ្នកភ្លឺរលោងដូចភ្លើង។
Verse 2
श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते विस्तरेण कथामिमाम्।पूर्वको मे कथं ब्रह्मन् यज्ञं वै समुपाहरत्।।1.39.2।।
សូមសេចក្តីមង្គលមានដល់លោក ព្រះព្រាហ្មណ៍។ ខ្ញុំប្រាថ្នាស្តាប់រឿងនេះដោយលម្អិត—ឱ ព្រះព្រាហ្មណ៍ បុព្វបុរសរបស់ខ្ញុំបានរៀបចំ និងចាប់ផ្តើមយជ្ញៈនោះដូចម្តេច?
Verse 3
विश्वामित्रस्तु काकुत्स्थमुवाच प्रहसन्निव।श्रूयतां विस्तरो राम सगरस्य महात्मन:।।1.39.3।।
បន្ទាប់មក វិស្វាមិត្រ ដូចជាញញឹម បានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់ព្រះរាម កាកុតស្ថៈថា៖ «ឱ ព្រះរាម សូមស្តាប់រឿងរ៉ាវដោយលម្អិតអំពីព្រះមហាក្សត្រ សគរ ដ៏មហានុភាព»។
Verse 4
शङ्करश्वशुरो नाम हिमवानचलोत्तम:।विंध्यपर्वतमासाद्य निरीक्षेते परस्परम्।।1.39.4।।
ហិមវាន ភ្នំដ៏ប្រសើរបំផុត ដែលគេស្គាល់ថាជាព្រះបិតាក្មេករបស់ព្រះសង្ករៈ បានចូលទៅជិតជួរភ្នំវិន្ធ្យៈ ហើយភ្នំទាំងពីរនោះក៏សម្លឹងមើលគ្នាទៅវិញទៅមក។
Verse 5
तयोर्मध्ये प्रवृत्तोऽभूद्यज्ञ स्सपुरुषोत्तम।स हि देशो नरव्याघ्र प्रशस्तो यज्ञकर्मणि।।1.39.5।।
នៅចន្លោះភ្នំទាំងពីរនោះ បានចាប់ផ្តើមធ្វើយជ្ញៈ ឱ បុរសឧត្តម; ព្រោះដែននោះ ឱ ខ្លាឃ្មុំក្នុងចំណោមមនុស្ស គឺល្អប្រសើរ និងសមស្របយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ពិធីយជ្ញកម្ម។
Verse 6
तस्याश्वचर्यां काकुत्स्थ दृढधन्वा महारथ:।अंशुमानकरोत्तात सगरस्य मते स्थित:।।1.39.6।।
ឱ កាកុតស្ថៈ កូនជាទីស្រឡាញ់—អಂសុមាន មហារថីអ្នកកាន់ធ្នូរឹងមាំ ដោយឈរលើព្រះបញ្ជារបស់សគរ បានទទួលភារកិច្ចការពារ និងតាមដានសេះយជ្ញនោះ។
Verse 7
तस्य पर्वणि तं यज्ञं यजमानस्य वासव:।राक्षसीं तनुमास्थाय यज्ञीयाश्वमपाहरत्।।1.39.7।।
នៅថ្ងៃបវ៌នដ៏សក្ការៈដែលជាវេលាបញ្ចប់ពិធី ខណៈសគរ ជាយជមាន កំពុងប្រតិបត្តិយជ្ញា វាសវៈ (ឥន្ទ្រ) បានយករាងដូចរាក្សស ហើយលួចយកសេះសម្រាប់យជ្ញា។
Verse 8
ह्रियमाणे तु काकुत्स्थ तस्मिन्नश्वे महात्मन:।उपाध्यायगणास्सर्वे यजमानमथाब्रुवन्।।1.39.8।।
ឱ កាកុតស្ថ! នៅពេលសេះរបស់ព្រះមហាត្មានោះកំពុងត្រូវបាននាំយកទៅ ក្រុមឧបាធ្យាយ និងព្រះព្រាហ្មណ៍អ្នកបម្រើពិធីទាំងអស់ ក៏បាននិយាយទៅកាន់យជមាន។
Verse 9
अयं पर्वणि वेगेन यज्ञियाश्वोऽपनीयते।हर्तारं जहि काकुत्स्थ हयश्चैवोपनीयताम्।।1.39.9।।
នៅថ្ងៃបវ៌ននេះ សេះយជ្ញាកំពុងត្រូវបានយកទៅដោយកម្លាំង និងល្បឿន។ ឱ កាកុតស្ថ! ចូរប្រហារចោរ ហើយនាំសេះនោះត្រឡប់មកវិញ។
Verse 10
यज्ञच्छिद्रं भवत्येतत्सर्वेषामशिवाय न:।तत्तथा क्रियतां राजन् यथाऽच्छिद्र: क्रतुर्भवेत्।।1.39.10।।
នេះក្លាយជាចន្លោះខូចខាតក្នុងយជ្ញៈ ដែលនាំអមង្គលមកលើពួកយើងទាំងអស់។ ដូច្នេះ ព្រះរាជា សូមរៀបចំឲ្យបានដូច្នោះ ដើម្បីឲ្យពិធីក្រតុដំណើរការដោយគ្មានកំហុសឆ្គង។
Verse 11
उपाध्यायवच श्श्रुत्वा तस्मिन् सदसि पार्थिव:।षष्टिं पुत्रसहस्राणि वाक्यमेतदुवाच ह।।1.39.11।।
លុះព្រះបាទបានស្តាប់ពាក្យរបស់ឧបាធ្យាយៈ (ព្រះសង្ឃពិធី) ក្នុងសភាយជ្ញៈនោះ ទ្រង់បានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់ព្រះរាជបុត្រចំនួនហុកសិបពាន់ ហើយមានព្រះបន្ទូលដូច្នេះ។
Verse 12
गतिं पुत्रा: न पश्यामि रक्षसां परुषर्षभा:।मन्त्रपूतैर्महाभागैरास्थितो हि महाक्रतु:।।1.39.12।।
កូនៗអើយ អ្នកប្រសើរនៅក្នុងមនុស្សទាំងឡាយ បិតាមិនឃើញផ្លូវណាឲ្យពួករាក្សសចូលមកទីនេះបានទេ ព្រោះយជ្ញៈដ៏មហិមានេះត្រូវបានបរិសុទ្ធដោយមន្ត្រា ហើយស្ថិតក្រោមការការពាររបស់ព្រះព្រាហ្មណ៍ដ៏ឧត្តម។
Verse 13
तद्गच्छत विचिन्वध्वं पुत्रका: भद्रमस्तु व:।समुद्रमालिनीं सर्वां पृथिवीमनुगच्छत।।1.39.13।।
ដូច្នេះ កូនៗអើយ ចូរទៅស្វែងរកចុះ សូមសិរីមង្គលមានដល់អ្នកទាំងអស់គ្នា។ ចូរធ្វើដំណើរត្រួតពិនិត្យផែនដីទាំងមូល ដែលត្រូវបានសមុទ្រទាំងឡាយព័ទ្ធជុំវិញ។
Verse 14
एकैकयोजनं पुत्रा विस्तारमधिगच्छत।यावत्तुरगसन्दर्श: तावत् खनत मेदिनीम्।तं चैव हयहर्तारं मार्गमाणा ममाज्ञया।।1.39.14।।
កូនៗអើយ ចូរតាមដានផ្ទៃដីជាប្រព័ន្ធ មួយយោជន៍ម្តងៗ។ រហូតដល់ឃើញសេះ ចូរជីកដីនេះ; ហើយតាមព្រះបញ្ជារបស់ខ្ញុំ ចូរស្វែងរកចោរដែលលួចសេះបូជានោះឲ្យបាន។
Verse 15
दीक्षित: पौत्रसहितस्सोपाध्यायगणो ह्यहम्।इह स्थास्यामि भद्रं वो यावत्तुरगदर्शनम्।।1.39.15।।
ខ្ញុំដែលបានទទួលទិක්ෂា ហើយមានចៅ និងក្រុមគ្រូអាចារ្យរួមគ្នា នឹងស្នាក់នៅទីនេះ។ សូមសេចក្តីសុខសាន្តមានដល់អ្នកទាំងអស់គ្នា រហូតដល់បានឃើញ និងយកសេះមកវិញ។
Verse 16
इत्युक्ता हृष्टमनसो राजपुत्रा महाबला:।जग्मुर्महीतलं राम पितुर्वचनयन्त्रिता:।।1.39.16।।
ពេលបានទទួលព្រះបន្ទូលដូច្នោះ ព្រះរាជបុត្រដ៏មហាកម្លាំងទាំងឡាយ មានចិត្តរីករាយ—ឱ រាម—ក៏ចេញដំណើរលើផែនដី ដោយគោរពតាមព្រះបញ្ជារបស់ព្រះបិតា។
Verse 17
योजनायामविस्तारमेकैको धरणीतलम्।बिभिदु: परुषव्याघ्र वज्रस्पर्शसमैर्नखै:।।1.39.17।।
ឱ ខ្លាដ៏ប្រសើរនៅក្នុងមនុស្ស! ម្នាក់ៗបានយកផ្ទៃដីប្រវែងមួយយោជន៍ ហើយបានហែកបំបែកដីដោយក្រចករឹងមុត ដូចការប៉ះពាល់នៃវជ្រៈ។
Verse 18
शूलैरशनिकल्पैश्च हलैश्चापि सुदारुणै:।भिद्यमाना वसुमती ननाद रघुनन्दन।।1.39.18।।
ឱ ព្រះរាម ជាទីរីករាយនៃវង្សរាឃុ! ពេលផែនដីត្រូវបានបំបែកដោយនង្គ័លដ៏សាហាវ និងលំពែងដូចផ្គរលាន់ នោះផែនពសុធាក៏លាន់រំពងខ្លាំង។
Verse 19
नागानां मथ्यमानानामसुराणां च राघव ।राक्षसानां च दुर्धर्षस्सत्त्वानां निनदोऽभवत्।।1.39.19।।
ឱ រាឃវៈ! ពេលពួកគេកូរលាយ និងកាត់ឆ្កាងចូលទៅក្នុងជម្រៅ នោះសំឡេងអ៊ូអរដ៏មិនអាចទ្រាំបានក៏កើតឡើង ពីពួកនាគ អសុរ រាក្សស និងសត្វមានជីវិតផ្សេងៗដែលត្រូវរំខាននៅទីនោះ។
Verse 20
योजनानां सहस्राणि षष्टिं तु रघुनन्दन ।बिभिदुर्धरणीं वीरा: रसातलमनुत्तमम्।।1.39.20।।
ឱ រគុនន្ទនៈ វីរបុត្ររបស់សគរ បានបំបែកផែនដីចុះទៅដល់ហុកសិបពាន់យោជន៍ ហើយទៅដល់រាសាតលៈ ដែនបាតាលដ៏ប្រសើរបំផុត។
Verse 21
एवं पर्वतसम्बाधं जम्बूद्वीपं नृपात्मजा:।खनन्तो नरशार्दूल सर्वत: परिचक्रमु:।।1.39.21।।
ដូច្នេះ ឱ ខ្លាធំក្នុងចំណោមមនុស្ស ខណៈពួកគេខ្នះខ្នែងជីកកកាយជម្ពូទ្វីបដែលចង្អៀតដោយភ្នំ ព្រះរាជបុត្រទាំងនោះបានដើរវិលវល់ទៅគ្រប់ទិសទាំងអស់។
Verse 22
ततो देवास्सगन्धर्वास्सासुरास्सहपन्नगा:।सम्भ्रान्तमनसस्सर्वे पितामहमुपागमन्।।1.39.22।।
បន្ទាប់មក ព្រះទេវតាទាំងឡាយ ជាមួយគន្ធព្វ អសុរ និងនាគទាំងអស់ ដោយចិត្តភ័យស្លន់ស្លោ បាននាំគ្នាទៅជិតពិតាមហៈ ព្រះព្រហ្មា។
Verse 23
ते प्रसाद्य महात्मानं विषण्णवदनास्तदा। ऊचु: परमसन्त्रस्ता पितामहमिदं वच:।।1.39.23।।
ក្រោយពេលបួងសួងសូមព្រះគុណពីមហាត្មៈ (ព្រះព្រហ្មា) ហើយ ពួកគេមុខស្រពោន និងភ័យខ្លាចយ៉ាងខ្លាំង បានទូលពាក្យនេះចំពោះពិតាមហៈ។
Verse 24
भगवन् पृथिवी सर्वा खन्यते सगरात्मजै:।बहवश्च महात्मानो हन्यन्ते तलवासिन:।।1.39.24।।
ឱ ព្រះអម្ចាស់ដ៏បរិសុទ្ធ! កូនៗរបស់សគរ កំពុងជីកកកាយផែនដីទាំងមូល ហើយសត្វមានបុណ្យធំៗជាច្រើន ដែលស្នាក់នៅក្នុងលោកក្រោម ក៏ត្រូវបានសម្លាប់។
Verse 25
अयं यज्ञहरोऽस्माकमनेनाश्वोऽपनीयते।इति ते सर्वभूतानि निघ्नन्ति सगरात्मजा:।।1.39.25।।
«នេះហើយជាអ្នកបំផ្លាញយជ្ញារបស់យើង ដោយគាត់សេះរបស់យើងត្រូវបានយកទៅ!»—គិតដូច្នេះហើយ កូនៗរបស់សគរ ក៏វាយសម្លាប់សត្វមានជីវិតទាំងអស់។
The pivotal action is Sagara’s order to recover the yajñīya horse to prevent a “flaw” (chidra) in the sacrifice; the dilemma emerges when the princes, acting on suspicion, inflict widespread violence on subterranean beings while pursuing ritual restoration.
The sarga juxtaposes ritual necessity with ethical discernment: preserving yajña is presented as a public good, yet the narrative warns that duty without careful attribution of guilt can devolve into adharma through collateral harm.
Key landmarks include the Himavān–Vindhya region (site of the sacrifice), Jambūdvīpa as the searched domain, and Rasātala as the depth reached by excavation—mapping the episode onto a layered cosmography of earth and nether worlds.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.