
मन्दाकिनीनदीदर्शनम् (The Vision of the Mandākinī at Citrakūṭa)
अयोध्याकाण्ड
សರ್ಗ ៩៥ ជាទិដ្ឋភាពធម្មជាតិពោរពេញដោយន័យធម៌។ បន្ទាប់ពីព្រះរាមចុះពីភ្នំចិត្រកូដ ព្រះអង្គណែនាំព្រះនាងសីតាឲ្យទស្សនាទន្លេមន្ទាគិនី ដោយបង្ហាញសណ្ដោងខ្សាច់ពណ៌ចម្រុះ ទឹកពោរពេញដោយផ្កាឈូក និងច្រាំងដែលសម្បូរដោយដើមឈើមានផ្កា និងផ្លែ ហើយប្រៀបសោភ័ណភាពទន្លេនេះនឹងស្រះនលិនីរបស់ទេវកុបេរ។ ភាពស្រស់ស្អាតនោះភ្ជាប់ជាមួយវិន័យបូជាធម៌៖ ព្រះឥសីងូតទឹកតាមពេលកំណត់ និងអ្នកតាបសផ្សេងៗលើកដៃបូជាព្រះអាទិត្យ។ ខ្យល់បក់ឲ្យកំពូលឈើរំញ័រ ធ្វើឲ្យភ្នំដូចជាកំពុង “រាំ”; ផ្កាដែលជ្រុះអណ្ដែតជាកំណកលើទឹក ហើយបក្សីចក្រវាកសំឡេងផ្អែមក៏ចុះសម្រាកលើកំណកផ្កានោះ។ ព្រះរាមបកស្រាយថាជីវិតនិរទេសក៏អាចជាជីវិតប្រសើរ—បានឃើញចិត្រកូដ និងមន្ទាគិនីជាមួយព្រះនាងសីតា លើសលប់ជាងការរស់នៅអយោធ្យា។ ព្រះអង្គអញ្ជើញព្រះនាងចូលទន្លេ “ដូចមិត្ត” ហើយឲ្យស្រមៃថាមន្ទាគិនីដូចទន្លេសរយូ និងភ្នំនេះដូចអយោធ្យា។ ចុងសರ್ಗបញ្ចប់ដោយសេចក្តីពេញចិត្តក្នុងភាពសាមញ្ញ—អាហារងាយៗ ងូតទឹកបីដងក្នុងមួយថ្ងៃ និងការរួមដំណើរ—ដែលធ្វើឲ្យបំណងចំពោះរាជ្យ និងទីក្រុងស្ងប់ស្ងាត់ក្រោមសន្តិភាពនៃធម៌។
Verse 1
अथ शैलाद्विनिष्क्रम्य मैथिलीं कोसलेश्वरः।अदर्शयच्छुभजलां रम्यां मन्दाकिनीं नदीम्।।।।
បន្ទាប់មក ព្រះរាម ជាព្រះអធិរាជនៃកោសលៈ ចុះពីភ្នំ ហើយបង្ហាញដល់មៃថិលី (ព្រះនាងសីតា) នូវទន្លេមន្ទាគិនីដ៏ស្រស់ស្អាត ដែលសម្បូរទៅដោយទឹកសុទ្ធ និងជាមង្គល។
Verse 2
अब्रवीच्च वरारोहां चारुचन्द्रनिभाननाम्।विदेहराजस्य सुतां रामो राजीवलोचनः।।।।
បន្ទាប់មក ព្រះរាមអ្នកមានភ្នែកដូចផ្កាឈូក បានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់ព្រះសីតា កូនស្រីនៃព្រះមហាក្សត្រវិទេហៈ ដែលមានរាងរូបអង្គស្រស់ស្អាត និងមុខដូចព្រះចន្ទដ៏ល្អឥតខ្ចោះ។
Verse 3
विचित्रपुलिनां रम्यां हंससारससेविताम्।कमलैरुपसम्पन्नां पश्य मन्दाकिनीं नदीम्।।।।
ឱ ស្រីជាទីស្រឡាញ់ សូមមើលទន្លេមន្ទាគិនីដ៏រីករាយនេះ—ខ្សាច់តាមច្រាំងមានលំនាំវិចិត្រ មានហង្ស និងបកសារាសា មកអាស្រ័យ ហើយសម្បូរទៅដោយផ្កាឈូក។
Verse 4
नानाविधैस्तीररुहै र्वृतां पुष्पफलद्रुमैः।राजन्तीं राजराजस्य नलिनीमिव सर्वतः।।।।
សូមមើល នាងភ្លឺរលោងស្រស់ស្អាត ត្រូវបានព័ទ្ធជុំវិញដោយដើមឈើតាមច្រាំងជាច្រើនប្រភេទ ដែលពោរពេញដោយផ្កា និងផ្លែ; នាងរុងរឿងគ្រប់ទិស ដូចស្រះនលិនីដ៏ល្បីរបស់ព្រះកុបេរា រាជានៃរាជាទាំងឡាយ។
Verse 5
मृगयूथनिपीतानि कलुषाम्भांसि साम्प्रतम्।तीर्थानि रमणीयानि रतिं सञ्जनयन्ति मे।।।।
ទោះបីឥឡូវនេះ ទឹកក៏មើលទៅស្រអាប់ដោយហ្វូងក្តាន់ចុះផឹកក៏ដោយ; ក៏ដោយសារតែច្រកទឹក និងកន្លែងចុះឡើងដ៏រីករាយទាំងនេះ វាបង្កើត “រតិ” គឺសេចក្តីរីករាយ និងសេចក្តីស្រឡាញ់ ក្នុងចិត្តខ្ញុំ។
Verse 6
जटाजिनधराः काले वल्कलोत्तरवाससः।ऋषय स्त्ववगाहन्ते नदीं मन्दाकिनीं प्रिये।।।।
ឱព្រះនាងជាទីស្រឡាញ់! នៅវេលាដែលកំណត់ ព្រះឥសីទាំងឡាយ—ពាក់សក់ជាចងជតា ស្លៀកស្បែកក្តាន់ ហើយគ្របខាងលើដោយក្រណាត់សំបកឈើ—ចុះចូលទៅក្នុងទន្លេមន្ទាគិនី ដើម្បីងូតទឹកបរិសុទ្ធ។
Verse 7
आदित्यमुपतिष्ठन्ते नियमादूर्ध्वबाहवः।एते परे विशालाक्षि मुनय स्संशितव्रताः।।।।
ឱនាងភ្នែកធំ! មានមុនីផ្សេងទៀត ដែលមាំមួនក្នុងវ្រតដ៏តឹងរឹង; ពួកគេអនុវត្តតាមនិយម ឈរលើកដៃឡើងខ្ពស់ ហើយគោរពបូជាព្រះអាទិត្យ (អាទិត្យ)។
Verse 8
मारुतोद्धूतशिखरैः प्रनृत्त इव पर्वतः।पादपैः पत्रपुष्पाणि सृजद्भिरभितो नदीम्।।।।
ដោយកំពូលដើមឈើត្រូវខ្យល់បក់បោក ភ្នំមើលទៅដូចជាកំពុងរាំ; ខណៈដែលដើមឈើទាំងឡាយបោះបង់ស្លឹក និងផ្កា ពាសពេញជុំវិញទន្លេ។
Verse 9
चिन्मणिनिकाशोदां क्वचित्पुलिनशालिनीम्।क्वचित्सिद्धजनाकीर्णां पश्य मन्दाकिनीं नदीम्।।।।
សូមមើលទន្លេមន្ទាគិនី: កន្លែងខ្លះទឹកស្អាតថ្លាដូចគ្រីស្តាល់; កន្លែងខ្លះរុងរឿងដោយសណ្តានខ្សាច់; ហើយកន្លែងខ្លះក៏ពោរពេញដោយសិទ្ធជន។
Verse 10
निर्धूतान्वायुना पश्य विततान्पुष्पसञ्चयान्।पोप्लूयमानानपरान्पश्य त्वं जलमध्यगान्।।।।
សូមមើលចុះ គំនរផ្កាដែលរាលដាល ត្រូវខ្យល់បក់ក្រឡុកឲ្យធ្លាក់ចុះ; ហើយសូមមើលផងដែរ ក្រុមផ្កាផ្សេងៗ ដែលអណ្តែតហូរទៅនៅកណ្ដាលទឹក។
Verse 11
तांश्चातिवल्गुवचसो रथाङ्गाह्वयना द्विजाः।अधिरोहन्ति कल्याणि निष्कूजन्त श्शुभा गिरः।।।।
ឱ ព្រះសីតាអ្នកជាមង្គល! បក្សីសំឡេងផ្អែម ដែលហៅថា រថាង្គ (ចក្រវាក) បានចុះស្នាក់លើកម្រងផ្កាទាំងនោះ ហើយច្រៀងសូរសំឡេងដ៏ពិរោះស្រទន់។
Verse 12
दर्शनं चित्रकूटस्य मन्दाकिन्याश्च शोभने।अधिकं पुरवासाच्च मन्ये तव च दर्शनात्।।।।
ឱ ព្រះសីតាដ៏ស្រស់ស្អាត! ខ្ញុំយល់ថា ការបានឃើញចិត្រកូដ និងទន្លេមន្ទាគិនីដ៏រុងរឿង—នៅក្នុងវត្តមានរបស់អ្នក—រីករាយលើសជាងការស្នាក់នៅក្នុងទីក្រុង (អយោធ្យា)។
Verse 13
विधूतकलुषै स्सिद्धैस्तपोदमशमान्वितैः।नित्यविक्षोभितजलां विगाहस्व मया सह।।।।
សូមចុះលុយចូលទន្លេនេះជាមួយខ្ញុំ ដោយទឹករបស់វាតែងតែរលករំញ័រដោយព្រះសិទ្ធៈ អ្នកបានសម្អាតបាបមលិន ហើយប្រកបដោយតបៈ ការសង្រួមខ្លួន និងសេចក្តីស្ងប់ស្ងាត់នៃចិត្ត។
Verse 14
सखीवच्च विगाहस्व सीते मन्दाकिनीं नदीम्।कमलान्यवमज्जन्ती पुष्कराणि च भामिनि।।।।
ឱ សីតា ឱ ស្រីស្រស់ស្អាត សូមចុះចូលទន្លេមន្ទាគិនី ដូចមិត្តស្និទ្ធម្នាក់; ខណៈលេងទឹក ឱ នារីមានពន្លឺស្រស់ សូមជ្រមុជផ្កាឈូកក្រហម និងផ្កាឈូកស (បុស្ករ) ចូលក្នុងទឹក។
Verse 15
त्वं पौरजनवद्व्यालानयोध्यामिव पर्वतम्।मन्यस्व वनिते नित्यं सरयूवदिमां नदीम्।।।।
ឱ នារីអ្នកគួរគោរព សូមចាត់ទុកសត្វព្រៃទាំងនេះដូចជាប្រជាជនក្នុងទីក្រុងជានិច្ច; សូមគិតថាភ្នំនេះជាអយោធ្យាផ្ទាល់ ហើយទន្លេនេះដូចទន្លេសរាយូ។
Verse 16
लक्ष्मणश्चापि धर्मात्मा मन्निदेशे व्यवस्थितः।त्वं चानुकूला वैदेहि प्रीतिं जनयथो मम।।।।
លក្ខ្មណៈផងដែរ អ្នកមានធម៌ក្នុងចិត្ត ឈរត្រៀមខ្លួនតាមបញ្ជារបស់ខ្ញុំ; ហើយអ្នក ឱ វៃទេហី ដែលតែងតែសម្របសម្រួល និងគាំទ្រ បង្កើតសេចក្តីរីករាយក្នុងចិត្តខ្ញុំ។
Verse 17
उपस्पृशंस्त्रिषवणं मधुमूलफलाशनः।नायोध्यायैन राज्याय स्पृहयेऽद्य त्वया सह।।।।
ដោយសម្អាតខ្លួននៅបីវេលានៃការអធិស្ឋាន និងរស់នៅដោយទឹកឃ្មុំ ឫសឈើ និងផ្លែឈើ—ថ្ងៃនេះ ពេលមានអ្នកនៅជិតខ្ញុំ ខ្ញុំមិនប្រាថ្នាអយោធ្យាទេ សូម្បីតែអំណាចរាជ្យក៏មិនចង់បាន។
Verse 18
इमांहि रम्यां मृगयूथशालिनीं निपीततोयां गजसिंहवानरैः।सुपुष्पितां पुष्पभरैरलङ्कृतां नसोऽस्ति य स्स्यान्न गतक्लम स्सुखी।।।।
ទន្លេមន្ទាគិនីនេះពិតជាស្រស់ស្អាត—ពោរពេញដោយហ្វូងក្តាន់ ទឹករបស់នាងត្រូវបានដំរី សីហៈ និងវានរផឹក; តុបតែងដោយកម្រងផ្កាជ្រុះជាច្រើនពីដើមឈើកំពុងរីក។ អ្នកណាមើលឃើញហើយមិនរីករាយបានទេ ហើយភាពនឿយហត់មិនរលាយទៅ?
Verse 19
इतीव रामो बहुसङ्गतं वचः प्रियासहाय स्सरितं प्रति ब्रुवन्।चचार रम्यं नयनाञ्जनप्रभं स चित्रकूटं रघुवंशवर्धनः।।।।
ដូច្នេះ ព្រះរាម បានពោលពាក្យយូរៗ និងសមរម្យអំពីទន្លេ ដោយមានព្រះនាងជាទីស្រឡាញ់ជាគូដំណើរ ហើយព្រះអង្គ—អ្នកលើកតម្កើងវង្សរាឃុ—បានដើរលេងលើភ្នំចិត្រកូដដ៏រីករាយ មានពណ៌ងងឹតភ្លឺរលោងដូចអញ្ចន (កូឡិរីយ៉ូម)។
Rather than a conflict, the pivotal action is Rāma’s deliberate revaluation of exile: he invites Sītā into the Mandākinī and explicitly states he does not yearn for Ayodhyā or kingship, converting displacement into chosen dharmic steadiness.
The sarga teaches that inner fulfilment arises from disciplined living, sacred routine, and harmonious companionship; political power is shown as secondary when the mind is stabilized by dharma, tapas-aligned communities, and reverent engagement with nature.
Citrakūṭa and the Mandākinī form the primary sacred landscape, linked by comparison to Ayodhyā and the Sarayū; cultural markers include triṣavaṇa bathing, ascetic immersion, and Sun worship (Āditya-upasthāna), mapping the river as a living tīrtha.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.