Sarga 89
गङ्गातरणम् — Bharata’s Ferrying of the Army across the Ganga
अयोध्याकाण्ड
បន្ទាប់ពីស្នាក់រាត្រីនៅលើច្រាំងទន្លេគង្គា ត្រង់ទីតាំងជំរំដែលព្រះរាមធ្លាប់ស្នាក់មុននេះ ព្រះភរតភ្ញាក់នៅពេលព្រឹកព្រលឹម ហើយជំរុញព្រះសត្រុឃ្នឲ្យទៅអញ្ជើញគុហៈ មេនិសាទ ដើម្បីរៀបចំការឆ្លងទន្លេសម្រាប់កងទ័ពដែលកំពុងដំណើរ។ ព្រះសត្រុឃ្នទូលថា ព្រះអង្គភ្ញាក់រួចហើយ និងកំពុងស្រមៃគិតដល់ព្រះរាម; នៅពេលនោះ គុហៈមកដល់ដោយប្រណមដៃ សួរអំពីសុខសាន្តរបស់កងទ័ព។ ព្រះភរត ដែលគោរពតាមព្រះបំណងព្រះរាម សូមឲ្យគុហៈឲ្យអ្នកនេសាទរបស់គាត់ជួយជញ្ជូនឆ្លងដោយទូក។ គុហៈបញ្ជាភ្លាមៗដល់សាច់ញាតិ; ទូកត្រូវបានអូសចុះទឹក ហើយតាមព្រះបញ្ជារាជ មានទូកប្រាំរយមកប្រមូលពីគ្រប់ទិស រួមទាំងទូក “ស្វាស្ទិក” តុបតែងស្អាត មានកណ្ដឹង ក្ដោង ទង់ និងរចនាសម្ព័ន្ធរឹងមាំ។ គុហៈផ្ទាល់នាំទូកមង្គលមួយដែលមានឆ័ត្រពណ៌ស។ ការឡើងទូកមានលំដាប់ត្រឹមត្រូវ៖ ព្រះសង្ឃព្រហ្មណ៍ និងបូជាចារ្យជាមុន បន្ទាប់មកព្រះភរត និងព្រះសត្រុឃ្ន បន្ទាប់ទៀតជាព្រះមហេសី—កោសល្យា សុមិត្រា និងស្ត្រីរាជវាំងផ្សេងៗ—ហើយចុងក្រោយជារទេះ ស្បៀង និងសម្ភារៈ។ ក្នុងសំឡេងរំខាននៃការរុះរើជំរំ និងដាក់សម្ភារៈ កងទូកចេញដំណើរយ៉ាងលឿន; ទូកខ្លះដឹកស្ត្រី ខ្លះដឹកសេះ សត្វអូសទាញ និងទ្រព្យសម្បត្តិ។ អ្នកដែលមិនអាចឡើងទូកបាន ឆ្លងដោយក្បូន ដោយក្រឡុក ឬហែលទឹក។ ដំរីដែលមានទង់ ត្រូវអ្នកបើកដំរីគ្រប់គ្រងដោយអង្គុស ឆ្លងទឹកដូចភ្នំមានទង់លើកំពូល។ ពេលឆ្លងបានក្នុងមៃត្រមុហូរតដ៏មង្គល កងទ័ពទៅដល់ព្រៃប្រយាគ; ព្រះភរតបោះជំរំ ហើយទៅជាមួយបូជាចារ្យដើម្បីគោរពទស្សនាមហាមុនីភរទ្វាជ ដោយបានឃើញកុដិ និងព្រៃឧទ្យាននៃអាស្រមដ៏រីករាយ។
Shlokas
Verse 1
उष्य रात्रिं तु तत्रैव गङ्गाकूले स राघवः।भरतः काल्यमुत्थाय शत्रुघ्नमिदमब्रवीत्।।।।
ក្រោយពីស្នាក់រាត្រីនៅទីនោះផ្ទាល់ លើច្រាំងទន្លេគង្គា—នៅកន្លែងដែលព្រះរាឃវៈធ្លាប់ស្នាក់—ព្រះភរតៈបានក្រោកឡើងពេលព្រលឹម ហើយមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់ព្រះសត្រុឃ្នៈដូច្នេះ។
Verse 2
शत्रुघ्नोत्तिष्ठ किं शेषे निषादाधिपतिं गुहम्।शीघ्रमानय भद्रं ते तारयिष्यति वाहिनीम्।।।।
«ព្រះសត្រុឃ្នៈ អើយ ចូរក្រោកឡើង—ហេតុអ្វីនៅតែដេក? ចូរនាំគុហៈ មេដឹកនាំនិសាទ មកឲ្យឆាប់។ សូមសេចក្តីមង្គលមានដល់អ្នក; គាត់នឹងជួយឲ្យកងទ័ពឆ្លងទន្លេ»។
Verse 3
जागर्मि नाहं स्वपिमि तमेवाऽर्यं विचिन्तयन्।इत्येवमब्रवीद्भ्रात्ता शत्रुघ्नोऽपि प्रचोदितः।।।।
ដោយត្រូវភរតជំរុញ សត្រុឃ្នៈបានឆ្លើយថា៖ «ខ្ញុំមិនបានដេកទេ ខ្ញុំភ្ញាក់នៅ កំពុងគិតគូរអំពីព្រះអង្គច្បងដ៏ប្រសើរនោះ—ព្រះរាម»។
Verse 4
इति संवदतोरेवमन्योन्यं नरसिंहयोः।आगम्य प्राञ्जलिः काले गुहो भरतमब्रवीत्।।।।
នៅពេលបុរសដូចសីហៈទាំងពីរកំពុងសន្ទនាគ្នាដូច្នោះ គុហៈបានមកដល់ត្រឹមពេលសមគួរ ហើយប្រណមដៃទូលទៅកាន់ភរត។
Verse 5
कच्चित्सुखं नदीतीरेऽवात्सीः काकुत्स्थ शर्वरीम्।कच्चित्ते सह सैन्यस्य तावत्सर्वमनामयम्।।।।
គុហៈបានសួរថា៖ «ឱ ព្រះអង្គជាវង្សកាកុតស្ថៈ តើព្រះអង្គបានស្នាក់រាត្រីនៅមាត់ទន្លេដោយសុខសាន្តឬទេ? ហើយសម្រាប់ព្រះអង្គ និងកងទ័ពទាំងមូល តើអ្វីៗទាំងអស់គ្មានវិបត្តិ និងគ្មានជំងឺឬទេ?»
Verse 6
गुहस्य वचनं श्रुत्वा तत्तु स्नेहादुदीरितम्।रामस्यानुवशो वाक्यं भरतोऽपीदमब्रवीत्।।।।
ព្រះភរតា បានស្តាប់ពាក្យរបស់គុហៈ ដែលបាននិយាយចេញពីសេចក្តីស្នេហា និងមេត្តា ហើយព្រះអង្គដែលគោរពតាមព្រះបន្ទូលព្រះរាមជានិច្ច ក៏បានឆ្លើយតបដូច្នេះ។
Verse 7
सुखा न श्शर्वरी राजन् पूजिताश्चापि ते वयम्।गङ्गां तु नौभिर्बह्वीभिर्दाशास्सन्तारयन्तु नः।।।।
ព្រះភរតា មានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! រាត្រីនេះពួកយើងសុខសាន្ត ហើយពិតប្រាកដថា ពួកយើងត្រូវបានទទួលការគោរពបូជាពីព្រះអង្គ។ ឥឡូវនេះ សូមឲ្យអ្នកនេសាទនាំយើងឆ្លងទន្លេគង្គា ដោយទូកជាច្រើន»។
Verse 8
ततो गुह स्सन्त्वरितं श्रुत्वा भरतशासनम्।प्रति प्रविश्य नगरं तं ज्ञातिजनमब्रवीत्।।।।
បន្ទាប់មក គុហៈ បានឮព្រះបន្ទូលបញ្ជារបស់ព្រះភរតា ដោយរហ័ស ហើយចូលទៅក្នុងលំនៅដ្ឋានរបស់ខ្លួន រួចនិយាយទៅកាន់ញាតិមិត្តរបស់ខ្លួន។
Verse 9
उत्तिष्ठत प्रबुध्यध्वं भद्रमस्तु च वस्सदा।नाव स्समनुकर्षध्वं तारयिष्याम वाहिनीम्।।।।
ចូរលើកឡើង ចូរភ្ញាក់ឡើង; សូមសេចក្តីសុខសាន្ត និងពរ មានដល់អ្នករាល់គ្នាជានិច្ច។ ចូរទាញទូកចុះទៅកាន់ទឹក; យើងនឹងនាំកងទ័ពឆ្លងទន្លេ។
Verse 10
ते तथोक्ता स्समुत्थाय त्वरिता राजशासनात्।पञ्चनावां शतान्याशु समानिन्युस्समन्ततः।।।।
ពេលបានទទួលព្រះបញ្ជាដូច្នោះ ពួកគេក៏ក្រោកឡើងភ្លាមៗ ហើយដោយប្រញាប់ប្រញាល់តាមព្រះរាជក្រឹត្យ បាននាំទូកប្រាំរយមកពីគ្រប់ទិសទាំងអស់ដោយឆាប់រហ័ស។
Verse 11
अन्या स्स्वस्तिकविज्ञेया महाघंटाधरा वराः।शोभमानाः पताकाभिर्युक्तवातास्सुसंहताः।।।।
«ទូកល្អឥតខ្ចោះផ្សេងៗទៀតក៏ត្រូវបាននាំមកដែរ ដែលគេស្គាល់ថា ‘ស្វាស្ទិក’—សង់រឹងមាំ ស្រស់ស្អាតដោយទង់ជាតិ មានសំពៅ និងព្យួរកណ្ដឹងធំៗ»។
Verse 12
तत स्स्वस्तिकविज्ञेयां पाण्डुकम्बलसंवृताम्।सनन्दिघोषां कल्याणीं गुहो नावमुपाहरत्।।।।
បន្ទាប់មក គុហៈបាននាំមុខទូកមង្គលមួយ ដែលគេស្គាល់ថា ‘ស្វាស្ទិក’ គ្របដោយក្រណាត់ពណ៌ស ហើយកង្វក់ដោយសំឡេងផ្អែមល្ហែមគួរជាទីរីករាយ។
Verse 13
तामारुरोह भरतश्शत्रुघ्नश्च महाबलः।कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः।।।।पुरोहितश्च तत्पूर्वं गुरवो ब्राह्मणाश्च ये।अनन्तरं राजदारास्तदैव शकटापणाः।।।।
ជាមុនគេ ពុរោហិតនៃរាជវង្ស និងអ្នកចាស់ទុំ—គ្រូអាចារ្យ និងព្រះព្រាហ្មណ៍—ឡើងទូកមុន។ បន្ទាប់មក ព្រះភរត និងព្រះសត្រុឃ្នៈដ៏មានកម្លាំងធំ ព្រមទាំងព្រះនាងកៅសល្យា ព្រះនាងសុមិត្រា និងស្ត្រីរាជវាំងផ្សេងៗ ក៏ឡើងដែរ; ហើយបន្ទាប់មកទៀត គឺមហេសីទាំងឡាយរបស់ព្រះរាជា និងរទេះដឹកស្បៀងអាហារ។
Verse 14
तामारुरोह भरतश्शत्रुघ्नश्च महाबलः।कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः।।2.89.13।।पुरोहितश्च तत्पूर्वं गुरवो ब्राह्मणाश्च ये।अनन्तरं राजदारास्तदैव शकटापणाः।।2.89.14।।
ជាមុនគេ ពុរោហិតនៃរាជវង្ស និងអ្នកចាស់ទុំ—គ្រូអាចារ្យ និងព្រះព្រាហ្មណ៍—ឡើងទូកមុន។ បន្ទាប់មក ព្រះភរត និងព្រះសត្រុឃ្នៈដ៏មានកម្លាំងធំ ព្រមទាំងព្រះនាងកៅសល្យា ព្រះនាងសុមិត្រា និងស្ត្រីរាជវាំងផ្សេងៗ ក៏ឡើងដែរ; ហើយបន្ទាប់មកទៀត គឺមហេសីទាំងឡាយរបស់ព្រះរាជា និងរទេះដឹកស្បៀងអាហារ។
Verse 15
आवासमादीपयतां तीर्थं चाप्यवगाहताम्।भाण्डानि चाददानानां घोषस्त्रिदिवमस्पृशत्।।।।
ខ្លះៗបំភ្លឺទីស្នាក់នៅបណ្ដោះអាសន្នដោយភ្លើង ខ្លះៗចុះទៅកាន់កន្លែងឆ្លងទឹក ដើម្បីចុះងូតនៅទីរថៈ (tīrtha) ហើយខ្លះៗក៏លើកយកសម្ភារៈ; សំឡេងអ៊ូអរនៃសកម្មភាពនោះឡើងខ្ពស់ ដូចជាប៉ះដល់ស្ថានសួគ៌។
Verse 16
पताकिन्यस्तु ता नावस्स्वयं दाशैरधिष्ठिताः।वहन्त्यो जनमारूढं तदा सम्पेतुराशुगाः।।।।
ទូកទាំងនោះត្រូវបានតុបតែងដោយទង់ជ័យ ហើយមានអ្នកនេសាទជាអ្នកគ្រប់គ្រងដោយខ្លួនឯង; ពេលប្រជាជនឡើងជិះរួច ទូកក៏រត់ចេញទៅយ៉ាងរហ័ស។
Verse 17
नारीणामभिपूर्णा स्तु काश्चित् काश्चिच्च वाजिनाम्।काश्चिदत्र वहन्ति स्म यानयुग्यं महाधनम्।।।।
ទូកខ្លះពេញទៅដោយស្ត្រី ទូកខ្លះដឹកសេះ ហើយទូកខ្លះនៅទីនេះដឹកសត្វសម្រាប់ទាញរទេះ ព្រមទាំងទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មហាសាល។
Verse 18
ता स्स्म गत्वा परं तीरमवरोप्य च तं जनम्।निवृत्ताः काण्डचित्राणि क्रियन्ते दाशबन्धुभिः।।।।
ពេលទូកទាំងនោះទៅដល់ច្រាំងឆ្ងាយ ហើយចុះអ្នកដំណើរចេញរួច ក៏ត្រឡប់មកវិញ; ហើយក្រុមអ្នកនេសាទបានបង្ហាញជំនាញ ដោយបើកទូកឲ្យចលនាជាលំនាំនានាដ៏ស្រស់ស្អាត។
Verse 19
सवैजयन्तास्तु गजा गजारोहप्रचोदिताः।तरन्त स्स्म प्रकाशन्ते सध्वजा इव पर्वताः।।।।
ដំរីទាំងឡាយដែលតុបតែងដោយទង់ជ័យ ហើយត្រូវអ្នកជិះជំរុញ បានឆ្លងទឹកដោយភ្លឺរលោង ដូចភ្នំដែលមានទង់ប៉ះពាល់លើកំពូល។
Verse 20
नावस्त्वारुरुहुश्चान्ये प्लवैस्तेरु स्तथापरे।अन्ये कुम्भघटैस्तेरुरन्येतेरुश्च बाहुभिः।।।।
អ្នកខ្លះឡើងទូក; អ្នកខ្លះឆ្លងដោយក្បូន; អ្នកខ្លះកាន់ភាជន៍ធំៗ (ក្រឡុក/ក្អម) ហើយឆ្លងទៅ; ខ្លះទៀតឆ្លងដោយហែលទឹកដោយកម្លាំងដៃរបស់ខ្លួន។
Verse 21
सा पुण्या ध्वजिनी गङ्गां दाशैस्सन्तारिता स्वयम्।मैत्रे मुहूर्ते प्रययौ प्रयागवनमुत्तमम्।।।।
កងទ័ពដ៏ជាមង្គលនោះ ត្រូវបានអ្នកនេសាទជួយនាំឆ្លងទន្លេគង្គា ហើយនៅវេលា «មៃត្រ មុហូរត» ក៏ចេញដំណើរ ទៅដល់ព្រៃដ៏ប្រសើរនៃប្រយាគ (Prayāga)។
Verse 22
आश्वासयित्वा च चमूं महात्मा निवेशयित्वा च यथोपजोषम्।द्रष्टुं भरद्वाजमृषिप्रवर्य मृत्विग्वृतस्सन्भरतः प्रतस्थे।।।।
បន្ទាប់ពីព្រះភរតៈដ៏មានព្រះហឫទ័យធំ បានលួងលោមកងទ័ពឲ្យសម្រាក និងរៀបចំឲ្យស្នាក់នៅតាមចិត្តប្រាថ្នារបស់ពួកគេហើយ ព្រះអង្គបានចេញដំណើរជាមួយព្រះបូជាចារ្យ (ṛtvij) ដើម្បីទៅគោរពជួបព្រះឥសីអធិរាជ ភរទ្វាជ។
Verse 23
स ब्राह्मणस्याऽश्रममभ्युपेत्य महात्मनो देवपुरोहितस्य।ददर्श रम्योटजवृक्षषण्डं महद्वनं विप्रवरस्य रम्यम्।।।।
ព្រះភរតៈបានចូលទៅជិតអាស្រមរបស់ព្រះព្រាហ្មណ៍ដ៏មានព្រះហឫទ័យធំ គឺភរទ្វាជ ព្រះបូជាចារ្យដ៏ទេវតាសក្ការៈ ហើយបានឃើញព្រៃធំដ៏ស្រស់ស្អាត មានកុដិអាស្រមល្អឆើត និងក្រុមដើមឈើជាច្រើន ធ្វើឲ្យព្រៃនោះរម្យរមន៍។
Frequently Asked Questions
The chapter presents an action-centered dharma of governance: Bharata must move a large, multi-class retinue across the Gaṅgā without disorder. He relies on legitimate local authority (Guha) and implements structured boarding (priests first, then royals, then supplies), balancing urgency with ritual-social propriety.
The dialogue models responsible leadership as service and coordination rather than display: Bharata’s obedience to Rāma’s moral axis, Guha’s affectionate hospitality, and the fisherfolk’s skilled cooperation together illustrate that collective dharma is enacted through disciplined roles, timely action, and mutual trust.
Key landmarks include the Gaṅgā riverbank campsite associated with Rāma, the crossing of the Gaṅgā by boats and fords, arrival in the Prayāga forest at Maitra muhūrta, and the culturally significant āśrama of Bharadvāja—an institutional center of Vedic hospitality, counsel, and pilgrimage geography.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.