Sarga 19
एकोनविंशः सर्गः (Sarga 19): Rāma’s Unshaken Acceptance of Exile and Kaikeyī’s Urgency
अयोध्याकाण्ड
សರ್ಗនេះបង្ហាញសន្ទនាខ្លីតែជ្រាលជ្រៅនៅក្នុងអន្តះបុរៈ ពេលព្រះរាមទទួលសំណើររបស់កៃកេយី—ពាក្យ “ដូចមរណៈ”—ប៉ុន្តែព្រះអង្គមិនបង្ហាញការរអាក់រអួលឡើយ។ ព្រះរាមសួរពីមូលហេតុដែលព្រះទសរថស្ងៀមស្ងាត់ ហើយប្រកាសយ៉ាងច្បាស់ថានឹងចូលព្រៃ ស្លៀកពាក់សំបកឈើ និងទុកសក់ជាចង្រ្កាន ដើម្បីរក្សាព្រះបន្ទូលសច្ចៈរបស់ព្រះបិតា។ ព្រះរាមដាក់ការគោរពតាមព្រះបន្ទូលបិតាជាធម៌ខ្ពស់បំផុត មិនចាប់អារម្មណ៍លើទ្រព្យសម្បត្តិ ហើយប្រៀបខ្លួនដូចព្រះឥសីដែលឧទ្ទិសតែចំពោះធម៌។ ភ្លាមៗ កិច្ចការរដ្ឋបាលត្រូវបានចាប់ផ្តើម៖ មានព្រះបញ្ជាឲ្យអ្នកនាំសារទៅអញ្ជើញព្រះភរតពីផ្ទះពូខាងមាតា។ កៃកេយីដែលជឿថាព្រះរាមនឹងចាកចេញ ក៏ប្រញាប់ប្រញាល់ជំរុញ ហើយយកការអត់អាហាររបស់ព្រះទសរថមកធ្វើជាសម្ពាធ—ដរាបណាព្រះរាមមិនចេញ ព្រះបិតានឹងមិនងូតទឹក និងមិនបរិភោគ។ ព្រះទសរថដួលសន្លប់ដោយទុក្ខសោក; ព្រះរាមលើកព្រះបិតាឲ្យឈរ វង់ប្រទក្សិណជុំវិញព្រះបិតា និងកៃកេយីដោយក្តីគោរព ហើយចេញទៅ។ ការពិពណ៌នាបញ្ជាក់ភាពស្ងប់ស្ងាត់មិនរអាក់រអួលរបស់ព្រះរាម—ព្រះរលោងមិនស្រកដូចព្រះចន្ទ—និងការប្រុងប្រយ័ត្នលាក់ដំណឹងអាក្រក់ពីមិត្តភក្តិ។ ព្រះអង្គបោះបង់សញ្ញារាជ (ឆ័ត្រ កង្ហារ រទេះ) សម្រួលឥន្ទ្រីយ៍ ហើយចូលទៅកាន់វាំងមាតា ដើម្បីប្រាប់អំពីការប្រែប្រួលនេះ ខណៈព្រះលក្ខ្មណ៍តាមក្រោយដោយទឹកភ្នែក និងកំហឹង។
Shlokas
Verse 1
तदप्रियममित्रघ्नो वचनं मरणोपमम्।श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदमब्रवीत्।।2.19.1।।
ព្រះរាម អ្នកបំផ្លាញសត្រូវ បានឮពាក្យមិនគាប់ចិត្ត ដែលឈឺចាប់ដូចមរណៈ ក៏មិនរអាក់រអួលឡើយ ហើយបានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់កៃកេយីដូច្នេះ។
Verse 2
एवमस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुमहं त्वितः। जटाजिनधरो राज्ञः प्रतिज्ञामनुपालयन्।।2.19.2।।
«ដូច្នោះក៏បាន» ខ្ញុំនឹងចេញពីទីនេះទៅព្រៃ ហើយស្នាក់នៅទីនោះ ពាក់សក់ជាចងជតា និងស្បែកក្តាន់ ដើម្បីគោរពរក្សាព្រះបន្ទូលសច្ចៈរបស់ព្រះរាជា។
Verse 3
इदं तु ज्ञातुमिच्छामि किमर्थं मां महीपतिः।नाभिनन्दति दुर्धर्षो यथापूर्वमरिन्दमः।।2.19.3।।
តែខ្ញុំប្រាថ្នាចង់ដឹងថា ហេតុអ្វីព្រះមហាក្សត្រ—អ្នកមិនអាចប្រឆាំងបាន អ្នកបង្ក្រាបសត្រូវ—មិនស្វាគមន៍ខ្ញុំដូចមុនទៀត?
Verse 4
मन्युर्न च त्वया कार्यो देवि ब्रूमि तवाग्रतः।यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः।।2.19.4।।
ឱ ទេវី សូមកុំឲ្យកំហឹង ឬទុក្ខសោកគ្រប់គ្រងព្រះនាងឡើយ។ ខ្ញុំសូមប្រកាសនៅចំពោះមុខព្រះនាងថា ខ្ញុំនឹងទៅព្រៃ ដោយស្លៀកពាក់សម្លៀកបំពាក់ពីសំបកឈើ និងពាក់សក់ជាចងជតា។ សូមព្រះនាងស្ងប់ចិត្ត។
Verse 5
हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च।नियुज्यमानो विस्रब्धः किं न कुर्यामहं प्रियम्।।2.19.5।।
ពេលខ្ញុំត្រូវបានបញ្ជាដោយព្រះបិតាអ្នកមានព្រះគុណ—ជាអ្នកអនុគ្រោះ ជាគ្រូដ៏ប្រសើរ ជាព្រះមហាក្សត្រដែលមានចិត្តកតញ្ញូ—តើខ្ញុំនឹងមិនធ្វើអ្វីដែលព្រះអង្គពេញព្រះហឫទ័យ ដោយគ្មានការស្ទាក់ស្ទើរ បានដូចម្តេច?
Verse 6
अलीकं मानसं त्वेकं हृदयं दहतीव मे।स्वयं यन्नाह मां राजा भरतस्याभिषेचनम्।।2.19.6।।
មានតែរឿងមួយប៉ុណ្ណោះដែលធ្វើឲ្យខ្ញុំឈឺចាប់ ហាក់ដូចជាដុតឆេះក្នុងបេះដូង៖ គឺព្រះមហាក្សត្រមិនបានប្រាប់ខ្ញុំដោយផ្ទាល់ពីព្រះអង្គឯង អំពីពិធីអភិសេករបស់ព្រះភរត។
Verse 7
अहं हि सीतां राज्यं च प्राणानिष्टान्धनानि च।हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्यां भरतायाप्रचोदितः।।2.19.7।।
ទោះគ្មានអ្នកណាបញ្ចុះបញ្ចូលក៏ដោយ ខ្ញុំក៏រីករាយនឹងប្រគល់ដោយខ្លួនឯងដល់ប្អូនប្រុសភរត ទាំងនាងសីតា ព្រះរាជ្យ ជីវិតដ៏ជាទីស្រឡាញ់ និងទ្រព្យសម្បត្តិទាំងឡាយ ប្រសិនបើវាជាការបម្រើប្រយោជន៍ដល់បងប្អូន។
Verse 8
किं पुनर्मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः।तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञामनुपालयन्।।2.19.8।।
ហើយកាន់តែច្រើនទៅទៀត នៅពេលដែលព្រះបិតារបស់ខ្ញុំឯង—ព្រះមហាក្សត្រជាចៅអធិរាជក្នុងចំណោមមនុស្ស—បានបញ្ជា ហើយខ្ញុំកំពុងរក្សាព្រះបន្ទូលសច្ចា ដើម្បីបំពេញតាមបំណងជាទីស្រឡាញ់របស់អ្នក។
Verse 9
तदाश्वासय हीमं त्वं किन्विदं यन्महीपतिः।वसुधासक्तनयनो मन्दमश्रूणि मुञ्चति।।2.19.9।।
ដូច្នេះ អ្នកគួរលួងលោមព្រះអង្គ; ហេតុអ្វីបានជាព្រះមហាក្សត្រ ទម្លាក់ព្រះនេត្រចុះលើដី ហើយបង្ហូរទឹកភ្នែកយឺតៗ?
Verse 10
गच्छन्तु चैवानयितुं दूताश्श्रीघ्रजवैर्हयैः।भरतं मातुलकुलादद्यैव नृपशासनात्।।2.19.10।।
តាមព្រះបញ្ជារបស់ព្រះមហាក្សត្រ សូមឲ្យទូតទាំងឡាយចេញដំណើរថ្ងៃនេះឯង ជិះសេះលឿន ដើម្បីនាំព្រះភរតមកពីគ្រួសារមាតុល។
Verse 11
दण्डकारण्यमेषोऽहमितो गच्छामि सत्वरः।अविचार्य पितुर्वाक्यं समा वस्तुं चतुर्दश।।2.19.11।।
ចំណែកខ្ញុំ នឹងចេញពីទីនេះភ្លាមៗទៅកាន់ព្រៃទណ្ឌកៈ ដោយមិនជជែកវិវាទព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះបិតា ហើយនឹងស្នាក់នៅទីនោះរយៈពេលដប់បួនឆ្នាំ។
Verse 12
सा हृष्टा तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा रामस्य कैकयी।प्रस्थानं श्रद्धधाना हि त्वरयामास राघवम्।।2.19.12।।
ពេលកៃកេយីបានឮព្រះវាចារបស់ព្រះរាម នាងក៏រីករាយពេញចិត្ត; ដោយជឿជាក់ថាការចេញដំណើរនោះពិតប្រាកដ នាងបានប្រញាប់ប្រញាល់រាឃវៈឲ្យចេញទៅ។
Verse 13
एवं भवतु यास्यन्ति दूता श्शीघ्रजवैर्हयैः।भरतं मातुलकुलादुपावर्तयितुं नराः।।2.19.13।।
«ឲ្យបានដូច្នោះ»។ អ្នកនាំសារនឹងជិះសេះលឿនៗចេញទៅ ដើម្បីនាំព្រះភរតត្រឡប់មកពីគ្រួសារមាតុល (ខាងម្តាយ)។
Verse 15
व्रीडान्वित स्स्वयं यच्च नृपस्त्वां नाभिभाषते।नैतत्किञ्चिन्नरश्रेष्ठ मन्युरेषोऽपनीयताम्।।2.19.15।।
ឱ បុរសប្រសើរ! ព្រះមហាក្សត្រដោយសេចក្តីអៀនខ្មាស ទើបមិនមានព្រះបន្ទូលជាមួយអ្នកដោយព្រះអង្គផ្ទាល់; នេះមិនមានអ្វីក្រៅពីនេះទេ—សូមដាក់ចោលសេចក្តីក្តៅក្រហាយនេះចុះ។
Verse 16
यावत्त्वं न वनं यातः पुरादस्मादभित्वरन्।पिता तावन्न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यतेऽपि वा।।2.19.16।।
ឱ ព្រះរាម! ដរាបណាអ្នកមិនទាន់ប្រញាប់ចេញពីទីក្រុងនេះទៅព្រៃទេ ព្រះបិតារបស់អ្នកនឹងមិនស្រង់ទឹក ហើយក៏មិនទទួលព្រះអាហារផងដែរ។
Verse 17
धिक्कष्टमिति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः।मूर्छितो न्यपतत्तस्मिन्पर्यङ्के हेमभूषिते।।2.19.17।।
ព្រះរាជាដកដង្ហើមធំ ហើយមានព្រះបន្ទូលថា «អនិច្ចា—វិនាសកម្មអ្វីដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ!» ព្រះអង្គត្រូវទុក្ខសោកលើសលប់ សន្លប់ហើយដួលត្រឡប់លើគ្រែដែលតុបតែងដោយមាសនោះ។
Verse 18
रामोऽप्युत्थाप्य राजानं कैकेय्याभिप्रचोदितः।कशयेवाहतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः।।2.19.18।।
ព្រះរាមាលើកព្រះរាជាឲ្យក្រោកឡើង ហើយដោយត្រូវកៃកេយីជំរុញ ព្រះអង្គប្រញាប់ទៅព្រៃ ដូចសេះដែលត្រូវរំពាត់វាយបង្ខំឲ្យរត់។
Verse 19
तदप्रियमनार्याया वचनं दारुणोदयम्।श्रुत्वा गतव्यथो रामः कैकेयीं वाक्यमब्रवीत्।।2.19.19।।
ព្រះរាមាបានឮពាក្យមិនគាប់ចិត្តរបស់ស្ត្រីអនារី—ពាក្យដែលនាំមកនូវផលវិបាកដ៏សាហាវ—ព្រះអង្គមិនរអាក់រអួលក្នុងចិត្ត ហើយមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់កៃកេយី។
Verse 20
नाहमर्थपरो देवि लोकमावस्तुमुत्सहे।विद्धिमामृषिभिस्तुल्यं केवलं धर्ममास्थितम्।।2.19.20।।
ឱ ទេវី! ខ្ញុំមិនខិតខំរស់នៅក្នុងលោកនេះដើម្បីទ្រព្យសម្បត្តិទេ។ សូមដឹងថាខ្ញុំដូចព្រះឥសីទាំងឡាយ—ឈរលើធម៌តែប៉ុណ្ណោះ។
Verse 21
यदत्र भवतः किञ्चिच्छक्यं कर्तुं प्रियं मया।प्राणानपि परित्यज्य सर्वथा कृतमेव तत्।।2.19.21।।
អ្វីណាក៏ដោយ—even តិចតួចបំផុត—ដែលខ្ញុំអាចធ្វើនៅទីនេះ ដើម្បីឲ្យព្រះបិតាដ៏គួរគោរពរបស់ខ្ញុំពេញព្រះហឫទ័យ ខ្ញុំនឹងធ្វើឲ្យសម្រេចគ្រប់យ៉ាង ទោះបីត្រូវលះបង់ជីវិតក៏ដោយ។
Verse 22
न ह्यतो धर्मचरणं किञ्चिदस्ति महत्तरम्।यथा पितरिशुश्रूषा तस्य वा वचनक्रिया।।2.19.22।।
ពិតប្រាកដណាស់ មិនមានការប្រតិបត្តិធម៌ណាធំធេងជាង ការបម្រើគោរពព្រះបិតា ឬការអនុវត្តតាមព្រះបន្ទូល/ព្រះបញ្ជារបស់ទ្រង់ឡើយ។
Verse 23
अनुक्तोऽप्यत्रभवता भवत्या वचनादहम्।वने वत्स्यामि विजने वर्षाणीह चतुर्दश।।2.19.23।।
ទោះបីព្រះបិតាដ៏គួរគោរពរបស់ខ្ញុំមិនបានមានព្រះបន្ទូលដោយព្រះអង្គផ្ទាល់ក៏ដោយ ប៉ុន្តែដោយពាក្យរបស់អ្នក ខ្ញុំនឹងទៅស្នាក់នៅក្នុងព្រៃស្ងាត់ឯកោរយៈពេលដប់បួនឆ្នាំចាប់ពីឥឡូវនេះ។
Verse 24
न नूनं मयि कैकयि किञ्चिदाशंससे गुणम्।यद्राजानमवोचस्त्वं ममेश्वरतरा सती।।2.19.24।।
ឱ កៃកេយី! ប្រាកដណាស់ អ្នកមិនទទួលស្គាល់សេចក្តីល្អក្នុងខ្ញុំសូម្បីតែបន្តិចទេ; ដ្បិតទោះអ្នកមានអំណាចលើខ្ញុំខ្លាំងជាង ក៏អ្នកនៅតែបង្ខំទាមទារព្រះរាជាឲ្យប្រទានរឿងនេះ។
Verse 25
यावन्मातरमाप्नच्छे सीतां चानुनयाम्यहम्।ततोऽद्यैव गमिष्यामि दण्डकानां महद्वनम्।।2.19.25।।
ពេលខ្ញុំបានលាព្រះមាតា និងបានលួងលោមព្រះនាងសីតា រួចហើយ ខ្ញុំនឹងចេញដំណើរនៅថ្ងៃនេះឯង ទៅកាន់ព្រៃដណ្ឌកៈដ៏ធំទូលាយ។
Verse 26
भरतः पालयेद्राज्यं शुश्रूषेच्च पितुर्यथा।तथा भवत्या कर्तव्यं स हि धर्म स्सनातनः।।2.19.26।।
សូមឲ្យភរតៈគ្រប់គ្រងនគរ និងបម្រើព្រះបិតាដូចដែលគួរ; អ្នកក៏ត្រូវប្រព្រឹត្តតាមដូច្នោះដែរ ព្រោះនោះហើយជាសនាតនធម៌—ធម៌អស់កល្បជានិច្ច។
Verse 27
स रामस्य वचश्श्रृत्वा भृशं दुःखहतः पिता।शोकादशक्नुवन्वकतुं प्ररुरोद महास्वनम्।।2.19.27।।
ព្រះបិតា បានស្តាប់ព្រះវាចារបស់រាម ហើយត្រូវទុក្ខសោកយ៉ាងខ្លាំងវាយប្រហារ; ដោយសោកស្តាយមិនអាចនិយាយបាន ទ្រង់ក៏ស្រែកយំដោយសំឡេងខ្លាំង។
Verse 28
वन्दित्वा चरणौ रामो विसंज्ञस्य पितुस्तथा।कैकेय्याश्चाप्यनार्यायाः निष्पपात महाद्युतिः।।2.19.28।।
រាមដ៏ភ្លឺរលោង បានក្រាបបង្គំព្រះបាទព្រះបិតាដែលសន្លប់ដួល; ហើយក៏ក្រាបបង្គំព្រះបាទកៃកេយី—ដែលត្រូវហៅថាមិនសមជាអារីយៈ—រួចចាកចេញទៅ។
Verse 29
स रामः पितरं कृत्वा कैकेयीं च प्रदक्षिणम्।निष्क्रम्यान्तःपुरात्तस्मात्स्वं ददर्श सुहृज्जनम्।।2.19.29।।
បន្ទាប់ពីរាមបានធ្វើប្រទក្សិណ (ដើរវង់ជុំដោយគោរព) ជុំវិញព្រះបិតា និងកៃកេយីហើយ ទ្រង់ចេញពីវាំងខាងក្នុងនោះ ហើយបានឃើញមិត្តសហាយ និងអ្នកប្រាថ្នាល្អរបស់ទ្រង់។
Verse 30
तं बाष्पपरिपूर्णाक्षः पृष्ठतोऽनुजगाम ह।लक्ष्मणः परमक्कृध्दः स्सुमित्रानन्दवर्धनः।।2.19.30।।
ព្រះលក្ខ្មណៈ—ជាក្តីអំណររបស់ព្រះនាងសុមិត្រា—បានដើរតាមពីក្រោយ ដោយភ្នែកពេញទៅដោយទឹកភ្នែក ហើយកំហឹងកំពុងកើនឡើងក្នុងចិត្ត។
Verse 31
अभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा रामः प्रदक्षिणम्।शनैर्जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राविचालयन्।।2.19.31।।
ព្រះរាមបានធ្វើប្រទក្សិណជុំវិញភាជនៈដែលបានរៀបចំសម្រាប់ពិធីអភិសេក ហើយបន្ទាប់មកបានដើរចេញទៅយឺតៗ ដោយរក្សាសមាធិ និងមិនបង្វែរភ្នែកចេញពីវា។
Verse 32
न चास्य महतीं लक्ष्मीं राज्यनाशोऽपकर्षति।लोककान्तस्य कान्तत्वाच्छीतरश्मेरिव क्षपा।।2.19.32।।
ការបាត់បង់រាជ្យក៏មិនអាចបន្ថយសិរីល្អដ៏ធំធេងរបស់ព្រះអង្គបានឡើយ; ព្រោះព្រះអង្គជាទីស្រឡាញ់របស់ប្រជាជន ពន្លឺរុងរឿងរបស់ព្រះអង្គនៅតែដដែល—ដូចយប់មិនអាចបន្ថយពន្លឺព្រះចន្ទដែលមានកាំរស្មីត្រជាក់បាន។
Verse 33
न वनं गन्तुकामस्य त्यजतश्च वसुन्धराम्।सर्वलोकातिगस्येव लक्ष्यते चित्तविक्रिया।।2.19.33।।
ចំពោះព្រះអង្គដែលបានសម្រេចចិត្តទៅព្រៃ និងលះបង់ផែនដី (រាជ្យ) នោះ មិនឃើញមានការរអាក់រអួលនៃចិត្តឡើយ—ដូចជាព្រះអង្គបានឆ្លងផុតពីកិច្ចការលោកិយទាំងអស់។
Verse 34
प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलङ्कृते। विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान्।।2.19.34।। धारयन् मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च।प्रविवेशात्मवान्वेश्म मातुरप्रियशंसिवान्।2.19.35।।
ព្រះរាមដែលទ្រង់មានស្មារតីរឹងមាំ បានបដិសេធឆត្រមង្គល និងផ្លិតដ៏វិចិត្រ ទ្រង់បានបញ្ជូនបរិវារ រាជរថ និងអ្នកនគរឱ្យត្រឡប់ទៅវិញ។ ដោយទប់សេចក្ដីទុក្ខនៅក្នុងព្រះទ័យ និងគ្រប់គ្រងឥន្រ្ទិយរបស់ទ្រង់ ទ្រង់បានយាងចូលទៅក្នុងដំណាក់របស់ព្រះមាតា ដើម្បីទូលថ្វាយនូវដំណឹងដ៏មិនគាប់បំណងនោះ។
Verse 35
प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलङ्कृते। विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान्।।2.19.34।। धारयन् मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च।प्रविवेशात्मवान्वेश्म मातुरप्रियशंसिवान्।2.19.35।।
ព្រះរាមដែលទ្រង់មានស្មារតីរឹងមាំ បានបដិសេធឆត្រមង្គល និងផ្លិតដ៏វិចិត្រ ទ្រង់បានបញ្ជូនបរិវារ រាជរថ និងអ្នកនគរឱ្យត្រឡប់ទៅវិញ។ ដោយទប់សេចក្ដីទុក្ខនៅក្នុងព្រះទ័យ និងគ្រប់គ្រងឥន្រ្ទិយរបស់ទ្រង់ ទ្រង់បានយាងចូលទៅក្នុងដំណាក់របស់ព្រះមាតា ដើម្បីទូលថ្វាយនូវដំណឹងដ៏មិនគាប់បំណងនោះ។
Verse 36
सर्वोह्यभिजनश्श्रीमान् श्रीमतस्सत्यवादिनः।नालक्षयत रामस्य किञ्चिदाकारमानने।।2.19.36।।
ពិតប្រាកដណាស់ មនុស្សជនជាតិខ្ពង់ខ្ពស់ និងមានកិត្តិយសទាំងអស់ដែលនៅជុំវិញព្រះរាម មិនអាចសង្កេតឃើញការប្រែប្រួលសូម្បីតែបន្តិចលើព្រះមុខរបស់ព្រះអង្គ—អ្នកមានសេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និងសច្ចវាចា—បានឡើយ។
Verse 37
उचितं च महाबाहुर्नजहौहर्षमात्मनः।शारद स्समुदीर्णांशुश्चन्द्रस्तेज इवात्मजम्।।2.19.37।।
ព្រះរាម អ្នកមានព្រះបាដ៏ខ្លាំងក្លា មិនបានបោះបង់សេចក្តីរីករាយដ៏សមរម្យតាមធម្មជាតិរបស់ព្រះអង្គឡើយ ដូចព្រះចន្ទរដូវសារទ ដែលបញ្ចេញរស្មីពេញលេញ មិនដែលបោះបង់ពន្លឺដើមកំណើតរបស់ខ្លួន។
Verse 38
वाचा मधुरया रामस्सर्वं सम्मानयञ्जनम्।मातुस्समीपं धीरात्मा प्रविवेश महायशाः।।2.19.38।।
ដោយពាក្យពេចន៍ផ្អែមល្ហែម ព្រះរាមបានគោរពលើកតម្កើងមនុស្សទាំងអស់ ហើយបន្ទាប់មក ព្រះអង្គអ្នកមានចិត្តមាំមួន និងមានកិត្តិយសធំ បានចូលទៅកាន់ព្រះមាតា។
Verse 39
तं गुणैस्समतां प्राप्तो भ्राता विपुलविक्रमः।सौमित्रिरनुवव्राज धारयन्दुःखमात्मजम्।।2.19.39।।
បន្ទាប់ពីព្រះអង្គ បងប្អូនប្រុសរបស់ព្រះអង្គ គឺសោមិត្រី (លក្ខ្មណ) អ្នកមានវីរភាពធំទូលាយ និងស្មើគ្នានឹងបងក្នុងគុណធម៌ បានដើរតាមទៅ ដោយទប់ស្កាត់ទុក្ខសោកដែលកើតឡើងក្នុងចិត្ត។
Verse 40
प्रविश्य वेश्मातिभृशं मुदाऽन्वितं समीक्ष्य तां चार्थविपत्तिमागताम्।न चैव रामोऽत्रजगामविक्रियां सुहृज्जनस्यात्मविपत्तिशङ्कया।।2.19.40।।
ព្រះរាមា ចូលទៅក្នុងព្រះរាជវាំងដោយសេចក្តីរីករាយយ៉ាងខ្លាំង ហើយបានឃើញថា មានឧបសគ្គកើតឡើងរារាំងបំណងរបស់ព្រះអង្គ; ទោះយ៉ាងណា ព្រះអង្គមិនបង្ហាញការប្រែប្រួលណាមួយនៅខាងក្រៅឡើយ ដោយខ្លាចថាមិត្តសហាយនឹងព្រួយចិត្ត ព្រោះសង្ស័យអំពីវិបត្តិរបស់ព្រះអង្គ។
Frequently Asked Questions
The dharma-sankat is whether Rāma should resist an unjust demand or uphold the king’s pledged word; he chooses immediate compliance—fourteen years in Daṇḍakāraṇya—treating vow-keeping and filial obedience as non-negotiable.
Rāma articulates a model of righteous agency: non-attachment to artha (wealth/power), unwavering composure, and the doctrine that service to one’s father and execution of his word constitute a highest form of dharma.
Daṇḍakāraṇya is named as the exile destination; Bharata’s location is specified as the mātula-kula (maternal uncle’s household), and royal culture is marked through abhiṣeka-vessels and regalia (umbrella, fans, chariot) that Rāma deliberately relinquishes.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.