Sarga 10
क्रोधागारप्रवेशः — Entry into the Chamber of Wrath (Kaikeyī’s Protest)
अयोध्याकाण्ड
សರ್ಗទី ១០ បង្ហាញការបែកបាក់ភ្លាមៗទាំងផ្លូវចិត្ត និងផ្លូវពិធីរាជវាំង ជុំវិញព្រះរាមដែលជិតបានអភិសេក។ កៃកេយី ត្រូវម៉ន្ធរា ញុះញង់ដោយល្បិចកល ក៏សម្រេចយុទ្ធសាស្ត្រ ដោះគ្រឿងអលង្ការ និងកម្រងផ្កា ហើយដេកលើដីក្នុងក្រធាហ្គារ (បន្ទប់កំហឹង)។ កវីពណ៌នាសភាពនាងដោយឧបមាដ៏ចាក់ចេញ—ដូចគិន្នរី ដើមវល្លិ៍ដែលត្រូវកាត់ផ្តាច់ និងអប្សរាដែលធ្លាក់ចុះ—បង្ហាញទាំងភាពអាណិត និងភាពមិនសមរម្យតាមធម៌។ ព្រះទសរថ បានបញ្ជាឲ្យរៀបចំរាជាភិសេក ហើយពេលទ្រង់ដឹងថាព័ត៌មានបានល្បីទៅក្នុងសាធារណៈ ទ្រង់ចូលទៅកាន់បន្ទប់ខាងក្នុងដ៏ប្រណិតរបស់កៃកេយី។ មានការរៀបរាប់លម្អិតអំពីសោភ័ណភាពវាំង—សត្វបក្សី សូរស័ព្ទតន្ត្រី សួនច្បារ កន្លែងសម្រាក គ្រឿងសង្ហារឹមពីភ្លុក ដោយមាស និងប្រាក់ និងគ្រឿងបូជាអាហារ—តែទ្រង់មិនឃើញនាងលើគ្រែ។ អ្នកយាមទ្វារប្រាប់ថា ព្រះនាងរត់ទៅបន្ទប់កំហឹង; ព្រះរាជាដែលស្វែងរកភាពជិតស្និទ្ធ និងការលួងលោម កាន់តែព្រួយបារម្ភ។ ទ្រង់ឃើញកៃកេយីដេកក្នុងឥរិយាបថមិនសមរម្យ លួងលោមដោយការប៉ះពាល់ស្នេហា ហើយសួរថា តើមានអ្នកដាក់បណ្តាសា ឬបង្អាប់ ឬធ្វើឲ្យភ័យខ្លាចឬទេ។ ទ្រង់សន្យាហៅគ្រូពេទ្យ ផ្តល់ទណ្ឌកម្ម ឬរង្វាន់ ហើយសូម្បីតែប្រគល់អំណាចរាជ្យយ៉ាងទូលំទូលាយ ដើម្បីបំបាត់ការភ័យរបស់នាង។ ចុងសರ್ಗ កៃកេយីពេលបានប្រាកដពីភាពងាយបត់របស់ព្រះទសរថ ក៏ត្រៀមនិយាយសំណូមពរ “មិនពិរោះ” និងបង្កើនសម្ពាធ បម្លែងសេចក្តីរីករាយនៃពិធីទៅជាវិបត្តិធម៌ ដែលជំរុញដោយពាក្យញុះញង់ ពាក្យសច្ចា និងក្តីប្រាថ្នា។
Shlokas
Verse 1
विदर्शिता यदा देवी कुब्जया पापया भृशम्।तदा शेते स्म सा भूमौ दिग्धविद्धेव किन्नरी।।।।
កាលណាទេវីមហេសីត្រូវនាងខ្នងកោងអ្នកមានបាបបំភាន់ចិត្តយ៉ាងខ្លាំង នាងក៏ដេកលើដី ដូចកិន្នរីដែលត្រូវព្រួញពុលបាញ់ចំ។
Verse 2
निश्चित्य मनसा कृत्यं सा सम्यगिति भामिनी।मन्थरायै शनैस्सर्वमाचचक्षे विचक्षणा।।।।
ព្រះនាងបានសម្រេចក្នុងចិត្តថា កិច្ចការរបស់នាងបានរៀបចំត្រឹមត្រូវហើយ ដូច្នេះ ព្រះមហេសីដែលមានអារម្មណ៍រំភើបនោះ បានបង្ហាញរឿងរ៉ាវទាំងអស់ដល់មន្ធរា ដោយប្រុងប្រយ័ត្ន និងស្ងៀមស្ងាត់។
Verse 3
सा दीना निश्चयं कृत्वा मन्थरावाक्यमोहिता।नागकन्येव निश्वस्य दीर्घमुष्णं च भामिनी।।।।मुहूर्तं चिन्तयामास मार्गमात्मसुखावहम्।
ព្រះនាងមានទុក្ខសោក ត្រូវពាក្យរបស់មន្ធរាបោកបញ្ឆោត ក្រោយពេលកំណត់ចិត្តរួច នាងដកដង្ហើមវែងៗក្តៅៗ ដូចកូនស្រីនាគ; បន្ទាប់មកមួយភ្លែត នាងគិតពិចារណាអំពីមធ្យោបាយដែលនឹងធានាសុខសាន្តសម្រាប់ខ្លួនឯង។
Verse 4
सा सुहृच्चार्थकामा च तं निशम्य सुनिश्चयम्।।।।बभूव परमप्रीता सिध्दिं प्राप्येव मन्थरा।
មន្ថរា—ជាមិត្តជិតស្និទ្ធ និងប្រាថ្នាឲ្យបំណងរបស់កៃកេយីបានសម្រេច—ពេលបានឮការសម្រេចចិត្តដ៏មាំមួនរបស់កៃកេយី នាងក៏រីករាយយ៉ាងខ្លាំង ដូចជាបានទទួលជោគជ័យរួចហើយ។
Verse 5
अथ सा रुषिता देवी सम्यक्कृत्वा विनिश्चयम्।।।।संविवेशाबला भूमौ निवेश्य भृकुटीं मुखे।
បន្ទាប់មក ព្រះមហេសីមានព្រះកោធា ក្រោយពេលបានសម្រេចចិត្តយ៉ាងមាំមួន នាងបានដេកលើដីដោយអស់កម្លាំង ដោយដាក់ស្នាមជ្រួញលើមុខ។
Verse 6
ततश्चित्राणि माल्यानि दिव्यान्याभरणानि च।।।।अपविद्धानि कैकेय्या तानि भूमिं प्रपेदिरे।
បន្ទាប់មក កៃកេយីបានបោះចោលកម្រងផ្កាចម្រុះពណ៌ និងគ្រឿងអលង្ការដ៏វិចិត្រដូចទេវតា; វាទាំងអស់បានធ្លាក់ចុះលើដី។
Verse 7
तया तान्यपविद्धानि माल्यान्याभरणानि च।।।।अशोभयन्त वसुधां नक्षत्राणि यथा नभः।
កម្រងផ្កា និងគ្រឿងអលង្ការដែលនាងបានបោះចោលនោះ ទោះយ៉ាងណាក៏នៅតែតុបតែងផែនដី ដូចផ្កាយតុបតែងមេឃ។
Verse 8
क्रोधागारे निपतिता सा बभौ मलिनाम्बरा।।।।एकवेणीं दृढं बद्वा गतसत्त्वेव किन्नरी।
ដួលនៅក្នុងបន្ទប់កំហឹង នាងស្លៀកពាក់សម្លៀកបំពាក់ស្រអាប់ កក់សក់ជាខ្សែតែមួយយ៉ាងតឹង ហាក់ដូចកិន្នរីដែលបាត់បង់ជីវិត។
Verse 9
आज्ञाप्य च महाराजो राघवस्याभिषेचनम्।।।।उपस्थानमनुज्ञाप्य प्रविवेश निवेशनम्।
ព្រះមហាក្សត្របានប្រទានព្រះបញ្ជាឲ្យរៀបចំពិធីអភិសេក (ពិធីអភិសេករាជ្យ) ដល់រាឃវៈ ហើយក្រោយពីសុំលាចំពោះអ្នកដែលកំពុងបម្រើនៅទីនោះ ទ្រង់ក៏ចូលទៅក្នុងព្រះរាជវាំងវិញ។
Verse 10
अद्य रामाभिषेको वै प्रसिद्ध इति जज्ञिवान्।।।।प्रियार्हां प्रियमाख्यातुं विवेशान्तःपुरं वशी।
ដោយដឹងថា «ថ្ងៃនេះព្រះរាមនឹងទទួលពិធីអភិសេក» ហើយដំណឹងនេះក៏ល្បីលាន់ទូទាំងព្រះនគរ ព្រះរាជាអ្នកមានសមាធិបានចូលទៅក្នុងអន្តៈបុរៈ ដើម្បីប្រាប់ដំណឹងរីករាយដល់អ្នកសមគួរទទួលស្តាប់។
Verse 11
स कैकेय्या गृहं श्रेष्ठं प्रविवेश महायशाः।।।।पाण्डुराभ्रमिवाकाशं राहुयुक्तं निशाकरः।
ព្រះរាជាអ្នកមានកិត្តិយសធំបានចូលទៅក្នុងគេហដ្ឋានដ៏ប្រសើររបស់កៃកេយី—ដូចព្រះចន្ទចូលទៅក្នុងមេឃដែលគ្របដោយពពកស្លេក ហើយប្រកបដោយរាហូ (អំណាចគ្រប់គ្រងគ្រាស)។
Verse 12
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।।।वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्।लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।।।दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्।नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।।।दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः।विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।।।उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्।तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।।।न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
ទីនោះលាន់ឮដោយសម្លេងសត្វសេក និងសត្វក្ងោក ព្រមទាំងសម្លេងបក្សីក្រោញ្ច និងហង្ស; សូរស័ព្ទតន្ត្រីក៏កក្រើក ហើយមាននាងខ្នងកោង និងមនុស្សតឿជាអ្នកបម្រើនៅជុំវិញ។ វាស្រស់ស្អាតដោយផ្ទះលតា និងសាលារូបគំនូរ តុបតែងដោយដើមចម្បក និងអសោក; មានវេទិកាដែលលម្អដោយភ្លុកដំរី ប្រាក់ និងមាស; មានស្រះទឹក និងដើមឈើដែលមានផ្កា និងផ្លែជានិច្ចគ្រប់រដូវ។ មានអាសនៈដ៏ល្អឥតខ្ចោះពីភ្លុក ប្រាក់ និងមាស; មានអាហារ ភេសជ្ជៈ និងម្ហូបឆ្ងាញ់ជាច្រើនប្រភេទ; តុបតែងដោយគ្រឿងអលង្ការថ្លៃថ្នូរ ដូចត្រីទិវ (សួគ៌)។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ព្រះមហារាជា ចូលទៅក្នុងអន្តៈបុរៈដ៏សម្បូរបែបរបស់ព្រះអង្គហើយ ក៏មិនបានឃើញកៃកេយីជាទីស្រឡាញ់ នៅលើគ្រែដ៏ប្រសើរបំផុតឡើយ។
Verse 13
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।।वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्।लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।2.10.13।।दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्।नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।2.10.14।।दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः।विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।2.10.15।।उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्।तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।2.10.16।।न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
ទីនោះលាន់ឮដោយសម្លេងសត្វសេក និងសត្វក្ងោក ព្រមទាំងសម្លេងបក្សីក្រោញ្ច និងហង្ស; សូរស័ព្ទតន្ត្រីក៏កក្រើក ហើយមាននាងខ្នងកោង និងមនុស្សតឿជាអ្នកបម្រើនៅជុំវិញ។ វាស្រស់ស្អាតដោយផ្ទះលតា និងសាលារូបគំនូរ តុបតែងដោយដើមចម្បក និងអសោក; មានវេទិកាដែលលម្អដោយភ្លុកដំរី ប្រាក់ និងមាស; មានស្រះទឹក និងដើមឈើដែលមានផ្កា និងផ្លែជានិច្ចគ្រប់រដូវ។ មានអាសនៈដ៏ល្អឥតខ្ចោះពីភ្លុក ប្រាក់ និងមាស; មានអាហារ ភេសជ្ជៈ និងម្ហូបឆ្ងាញ់ជាច្រើនប្រភេទ; តុបតែងដោយគ្រឿងអលង្ការថ្លៃថ្នូរ ដូចត្រីទិវ (សួគ៌)។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ព្រះមហារាជា ចូលទៅក្នុងអន្តៈបុរៈដ៏សម្បូរបែបរបស់ព្រះអង្គហើយ ក៏មិនបានឃើញកៃកេយីជាទីស្រឡាញ់ នៅលើគ្រែដ៏ប្រសើរបំផុតឡើយ។
Verse 14
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।।वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्।लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।2.10.13।।दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्।नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।2.10.14।।दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः।विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।2.10.15।।उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्।तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।2.10.16।।न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
ទីនោះលាន់ឮដោយសម្លេងសត្វសេក និងសត្វក្ងោក ព្រមទាំងសម្លេងបក្សីក្រោញ្ច និងហង្ស; សូរស័ព្ទតន្ត្រីក៏កក្រើក ហើយមាននាងខ្នងកោង និងមនុស្សតឿជាអ្នកបម្រើនៅជុំវិញ។ វាស្រស់ស្អាតដោយផ្ទះលតា និងសាលារូបគំនូរ តុបតែងដោយដើមចម្បក និងអសោក; មានវេទិកាដែលលម្អដោយភ្លុកដំរី ប្រាក់ និងមាស; មានស្រះទឹក និងដើមឈើដែលមានផ្កា និងផ្លែជានិច្ចគ្រប់រដូវ។ មានអាសនៈដ៏ល្អឥតខ្ចោះពីភ្លុក ប្រាក់ និងមាស; មានអាហារ ភេសជ្ជៈ និងម្ហូបឆ្ងាញ់ជាច្រើនប្រភេទ; តុបតែងដោយគ្រឿងអលង្ការថ្លៃថ្នូរ ដូចត្រីទិវ (សួគ៌)។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ព្រះមហារាជា ចូលទៅក្នុងអន្តៈបុរៈដ៏សម្បូរបែបរបស់ព្រះអង្គហើយ ក៏មិនបានឃើញកៃកេយីជាទីស្រឡាញ់ នៅលើគ្រែដ៏ប្រសើរបំផុតឡើយ។
Verse 15
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।।वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्।लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।2.10.13।।दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्।नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।2.10.14।।दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः।विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।2.10.15।।उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्।तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।2.10.16।।न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
ទីនោះលាន់ឮដោយសម្លេងសត្វសេក និងសត្វក្ងោក ព្រមទាំងសម្លេងបក្សីក្រោញ្ច និងហង្ស; សូរស័ព្ទតន្ត្រីក៏កក្រើក ហើយមាននាងខ្នងកោង និងមនុស្សតឿជាអ្នកបម្រើនៅជុំវិញ។ វាស្រស់ស្អាតដោយផ្ទះលតា និងសាលារូបគំនូរ តុបតែងដោយដើមចម្បក និងអសោក; មានវេទិកាដែលលម្អដោយភ្លុកដំរី ប្រាក់ និងមាស; មានស្រះទឹក និងដើមឈើដែលមានផ្កា និងផ្លែជានិច្ចគ្រប់រដូវ។ មានអាសនៈដ៏ល្អឥតខ្ចោះពីភ្លុក ប្រាក់ និងមាស; មានអាហារ ភេសជ្ជៈ និងម្ហូបឆ្ងាញ់ជាច្រើនប្រភេទ; តុបតែងដោយគ្រឿងអលង្ការថ្លៃថ្នូរ ដូចត្រីទិវ (សួគ៌)។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ព្រះមហារាជា ចូលទៅក្នុងអន្តៈបុរៈដ៏សម្បូរបែបរបស់ព្រះអង្គហើយ ក៏មិនបានឃើញកៃកេយីជាទីស្រឡាញ់ នៅលើគ្រែដ៏ប្រសើរបំផុតឡើយ។
Verse 16
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।।वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्।लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।2.10.13।।दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्।नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।2.10.14।।दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः।विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।2.10.15।।उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्।तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।2.10.16।।न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
ទីនោះលាន់ឮដោយសម្លេងសត្វសេក និងសត្វក្ងោក ព្រមទាំងសម្លេងបក្សីក្រោញ្ច និងហង្ស; សូរស័ព្ទតន្ត្រីក៏កក្រើក ហើយមាននាងខ្នងកោង និងមនុស្សតឿជាអ្នកបម្រើនៅជុំវិញ។ វាស្រស់ស្អាតដោយផ្ទះលតា និងសាលារូបគំនូរ តុបតែងដោយដើមចម្បក និងអសោក; មានវេទិកាដែលលម្អដោយភ្លុកដំរី ប្រាក់ និងមាស; មានស្រះទឹក និងដើមឈើដែលមានផ្កា និងផ្លែជានិច្ចគ្រប់រដូវ។ មានអាសនៈដ៏ល្អឥតខ្ចោះពីភ្លុក ប្រាក់ និងមាស; មានអាហារ ភេសជ្ជៈ និងម្ហូបឆ្ងាញ់ជាច្រើនប្រភេទ; តុបតែងដោយគ្រឿងអលង្ការថ្លៃថ្នូរ ដូចត្រីទិវ (សួគ៌)។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ព្រះមហារាជា ចូលទៅក្នុងអន្តៈបុរៈដ៏សម្បូរបែបរបស់ព្រះអង្គហើយ ក៏មិនបានឃើញកៃកេយីជាទីស្រឡាញ់ នៅលើគ្រែដ៏ប្រសើរបំផុតឡើយ។
Verse 17
कामबलसंयुक्तो रत्यर्थं मनुजाधिपः।।।।अपश्यन्दयितां भार्यां पप्रच्छ विषसाद च।
ដោយកម្លាំងកាមតណ្ហាដ៏ខ្លាំង និងប្រាថ្នាសេចក្តីរីករាយនៃស្នេហា ព្រះមហាក្សត្រអធិបតីមនុស្ស កាលមិនឃើញព្រះមហេសីជាទីស្រឡាញ់ ក៏សោកស្តាយ ហើយសួររកនាង។
Verse 18
न हि तस्य पुरा देवी तां वेलामत्यवर्तत।।।।न च राजा गृहं शून्यं प्रविवेश कदाचन।
មុននេះមក ព្រះនាងកៃកេយី មិនដែលលើសពេលវេលាដែលត្រូវចេញមកទទួលព្រះរាជាស្វាមីឡើយ ហើយព្រះរាជាក៏មិនដែលចូលទៅក្នុងវាំងរបស់នាងនៅពេលដែលវាទទេដែរ។
Verse 19
ततो गृहगतो राजा कैकेयीं पर्यपृच्छत।।।।यथा पूर्वमविज्ञाय स्वार्थलिप्सुमपण्डिताम्।
បន្ទាប់មក ព្រះរាជា បានទៅដល់វាំងរបស់នាង ហើយសួររកព្រះនាងកៃកេយី ដូចមុនៗ ដោយមិនដឹងថា ព្រះមហេសីដែលខ្វះប្រាជ្ញានោះ ឥឡូវត្រូវបានជំរុញដោយបំណងប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន។
Verse 20
प्रतीहारी त्वथोवाच सन्त्रस्ता सुकृताञ्जलिः।।।।देव देवी भृशं कृद्धा क्रोधागारमभिदृता।
បន្ទាប់មក នាងអ្នកយាមទ្វារ ដែលភ័យស្លន់ស្លោ បានប្រណមដៃហើយទូលថា៖ «បពិត្រព្រះរាជា ព្រះនាងកំពុងខឹងខ្លាំងណាស់ ហើយបានរត់ចូលទៅកាន់បន្ទប់កំហឹងហើយ»។
Verse 21
प्रतीहार्या वचश्शृत्वा राजा परमदुर्मनाः।।।।विषसाद पुनर्भूयो लुलितव्याकुलेन्द्रियः।।
ព្រះរាជា បានស្តាប់ពាក្យនាងអ្នកយាមទ្វារ ហើយមានព្រះទ័យសោកសៅយ៉ាងខ្លាំង; ព្រះអង្គធ្លាក់ចូលក្នុងទុក្ខព្រួយម្តងហើយម្តងទៀត ដោយអារម្មណ៍ទាំងឡាយរញ្ជួយ និងមិនស្ថិតស្ថេរ។
Verse 22
तत्र तां पतितां भूमौ शयानामतथोचिताम्।।।।प्रतप्त इव दुःखेन सोऽपश्यज्जगतीपतिः।
នៅទីនោះ ព្រះមហាក្សត្រ ម្ចាស់ផែនដី បានឃើញនាងដួលរលំដេកលើដី ក្នុងអាការមិនសមនឹងស្ថានៈរបស់នាង ហើយព្រះองค์ដូចជាត្រូវភ្លើងទុក្ខសោកដុតឆេះ។
Verse 23
स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योपि गरीयसीम्।।।।अपापः पापसङ्कल्पां ददर्श धरणीतले।लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव।।।।किन्नरीमिव निर्धूतां च्युतामप्सरसं यथा।मायामिव परिभ्रष्टां हरिणीमिव संयताम्।।।।
ព្រះរាជាអាយុចាស់—មានចិត្តសុចរិតគ្មានល្បិច—បានឃើញព្រះមហេសីវ័យក្មេង ដែលព្រះองค์ស្រឡាញ់លើសជីវិត ដេកលើដី ទោះបីមានចេតនាបាបក៏ដោយ។ នាងហាក់ដូចជាវល្លិដែលត្រូវកាត់ផ្តាច់ ដូចជាទេវតាដួលធ្លាក់ ដូចជាគិន្នរីត្រូវបណ្តេញចោល ដូចជាអប្សរាធ្លាក់ពីសួគ៌ ដូចជាមាយាខូចខាត ហើយដូចជាក្តាន់ស្រីត្រូវចងក្រង។
Verse 24
स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योपि गरीयसीम्।।2.10.23।।अपापः पापसङ्कल्पां ददर्श धरणीतले।लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव।।2.10.24।।किन्नरीमिव निर्धूतां च्युतामप्सरसं यथा।मायामिव परिभ्रष्टां हरिणीमिव संयताम्।।2.10.25।।
តាមលេខរៀងបំបែកក្នុងសំណុំអត្ថបទនេះ ការពិពណ៌នានោះបន្តថា ព្រះរាជាអាយុចាស់ដែលមានចិត្តសុចរិត បានឃើញព្រះមហេសីវ័យក្មេងជាទីស្រឡាញ់លើសជីវិត ដេកលើដី; នាងហាក់ដូចជាវល្លិដែលត្រូវកាត់ផ្តាច់ និងដូចជាទេវតាដួលចេញពីទីតាំងរបស់នាង។
Verse 25
स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योपि गरीयसीम्।।2.10.23।।अपापः पापसङ्कल्पां ददर्श धरणीतले।लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव।।2.10.24।।किन्नरीमिव निर्धूतां च्युतामप्सरसं यथा।मायामिव परिभ्रष्टां हरिणीमिव संयताम्।।2.10.25।।
ក្នុងខ្សែអุปមាដដែលបន្ត នាងហាក់ដូចជាគិន្នរីដែលត្រូវទម្លាក់ចុះ ដូចជាអប្សរាដែលធ្លាក់ពីសួគ៌ ដូចជាមាយាដែលរអាក់រអួលខូចខាត ហើយដូចជាក្តាន់ស្រីដែលត្រូវចង—រូបភាពទាំងនេះធ្វើឲ្យព្រះរាជាមានមេត្តាករុណាកាន់តែខ្លាំង ទោះបីបាំងបិតមូលហេតុរបស់នាងក៏ដោយ។
Verse 26
करेणुमिव दिग्धेन विद्धां मृगयुना वने।महागज इवारण्ये स्नेहात्परिममर्श ताम्।।।।
ដូចជាដំរីធំមួយនៅព្រៃ ដែលប៉ះលួងលោមដំរីញីដែលរងរបួសដោយព្រួញពុលរបស់អ្នកប្រមាញ់ដោយសេចក្តីស្នេហា ព្រះองค์ក៏ដោយមេត្តាស្នេហា បានលួងលោមនាងយ៉ាងទន់ភ្លន់ដូច្នោះដែរ។
Verse 27
परिमृश्य च पाणिभ्यामभिसन्त्रस्तचेतनः।कामी कमलपत्राक्षीमुवाच वनितामिदम्।।।।
ទោះបីចិត្តភ័យស្លន់ស្លោ ក៏ដោយកម្លាំងកាមតណ្ហាជំរុញ គាត់បានលួងលោមប៉ះពាល់ដោយទន់ភ្លន់ដោយដៃទាំងពីរ លើព្រះមហេសីមានភ្នែកដូចស្លឹកផ្កាឈូក ហើយនិយាយពាក្យទាំងនេះទៅកាន់នាង។
Verse 28
न तेऽहमभिजानामि क्रोधमात्मनि संश्रितम्।देवि केनाभिशप्ताऽसि केन वाऽसि विमानिता।।।।यदिदं मम दुःखाय शेषे कल्याणि पांसुषु।
ឱ ព្រះនាង! ខ្ញុំមិនអាចដឹងបានថា កំហឹងបានមកស្នាក់នៅក្នុងព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះនាងប្រឆាំងនឹងខ្ញុំឬទេ។ តើអ្នកណាបានដាក់បណ្តាសាព្រះនាង ឬអ្នកណាបានធ្វើឲ្យព្រះនាងអាម៉ាស់ ដល់ថ្នាក់—ឱ អ្នកមានមង្គល—ព្រះនាងដេកលើធូលី ដើម្បីជាទុក្ខដល់ខ្ញុំ?
Verse 29
भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याणचेतसि।।।।भूतोपहतचित्तेव मम चित्तप्रमाथिनी।
ឱ អ្នកមានចិត្តល្អ! ហេតុអ្វីព្រះនាងដេកលើដី ខណៈដែលចិត្តខ្ញុំមានមេត្តាចំពោះព្រះនាង? ដូចជាមនុស្សដែលចិត្តត្រូវភូតព្រាយប៉ះពាល់ ព្រះនាងកំពុងរំខាន និងធ្វើឲ្យបេះដូងខ្ញុំរងទុក្ខ។
Verse 30
सन्ति मे कुशला वैद्यास्त्वभितुष्टाश्च सर्वशः।।।।सुखितां त्वां करिष्यन्ति व्याधिमाचक्ष्व भामिनी।
ខ្ញុំមានគ្រូពេទ្យជំនាញ ដែលខ្ញុំទុកចិត្តពេញលេញគ្រប់យ៉ាង; ពួកគេនឹងធ្វើឲ្យព្រះនាងបានសុខសាន្តវិញ។ សូមប្រាប់ខ្ញុំ ឱ ស្ត្រីជាទីស្រឡាញ់ ថាព្រះនាងមានរោគអ្វី?
Verse 31
कस्य वा ते प्रियं कार्यं केन वा विप्रियं कृतम्।।।।कः प्रियं लभतामद्य को वा सुमहदप्रियम्।
ព្រះនាងចង់ប្រទានព្រះគុណដល់អ្នកណា ឬអ្នកណាបានធ្វើអំពើល្មើសឲ្យព្រះនាងព្រួយព្រាត? ថ្ងៃនេះអ្នកណាគួរទទួលមេត្តាករុណា ហើយអ្នកណាគួរទទួលព្រះពិរោធដ៏ធំធេង?
Verse 32
मा रोदीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि संपरिशोषणम्।।।।अवध्यो वध्यतां को वा को वा वध्यो विमुच्यताम्।दरिद्रः को भवत्वाढ्यो द्रव्यवान्वाऽप्यकिञ्चनः।।।।
សូមកុំយំឡើយ ព្រះនាងជាទេវីមហេសី ហើយកុំឲ្យព្រះកាយស្ងួតស្រកដោយទុក្ខសោក។ អ្នកណាមិនគួរត្រូវសម្លាប់—ក៏ឲ្យសម្លាប់; អ្នកណាគួរត្រូវសម្លាប់—ក៏ឲ្យដោះលែង។ អ្នកណាក្រីក្រ—ឲ្យក្លាយជាសម្បូរ; អ្នកណាមានទ្រព្យ—ឲ្យក្លាយជាអត់អ្វី។
Verse 33
मा रोदीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि संपरिशोषणम्।।2.10.32।।अवध्यो वध्यतां को वा को वा वध्यो विमुच्यताम्।दरिद्रः को भवत्वाढ्यो द्रव्यवान्वाऽप्यकिञ्चनः।।2.10.33।।
សូមកុំយំឡើយ ព្រះនាងជាទេវីមហេសី ហើយកុំឲ្យព្រះកាយស្ងួតស្រកដោយទុក្ខសោក។ អ្នកណាមិនគួរត្រូវសម្លាប់—ក៏ឲ្យសម្លាប់; អ្នកណាគួរត្រូវសម្លាប់—ក៏ឲ្យដោះលែង។ អ្នកណាក្រីក្រ—ឲ្យក្លាយជាសម្បូរ; អ្នកណាមានទ្រព្យ—ឲ្យក្លាយជាអត់អ្វី នេះជាពាក្យសច្ចារបស់ខ្ញុំ។
Verse 34
अहं चैव मदीयाश्च सर्वे तव वशानुगाः।न ते किञ्चिदभिप्रायं व्याहन्तुमहमुत्सहे।।।।
ខ្ញុំផ្ទាល់ និងអ្នកទាំងអស់ដែលជារបស់ខ្ញុំ សុទ្ធតែស្ថិតក្រោមព្រះបញ្ជារបស់ព្រះនាង; ខ្ញុំមិនហ៊ានសូម្បីតែព្យាយាមរារាំងបំណងរបស់ព្រះនាងសូម្បីតែបន្តិច។
Verse 35
आत्मनो जीवितेनापि ब्रूहि यन्मनसेच्छसि।बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि।।।।करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे।
សូមព្រះនាងមានព្រះបន្ទូលនូវអ្វីដែលព្រះហឫទ័យប្រាថ្នា ទោះបីត្រូវប្តូរជាមួយជីវិតរបស់ខ្ញុំក៏ដោយ។ ព្រះនាងដឹងអំពីកម្លាំងរបស់ខ្ញុំហើយ មិនគួរឲ្យព្រះនាងសង្ស័យខ្ញុំឡើយ។ ខ្ញុំនឹងធ្វើអ្វីដែលនាំឲ្យព្រះនាងរីករាយ; ខ្ញុំស្បថដោយផលបុណ្យនៃកុសលរបស់ខ្ញុំ។
Verse 36
यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुन्धरा।।।।प्राचीनास्सिन्धुसौवीरा स्सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः।वङ्गाङ्गमगधाः मत्स्याः समृद्धा काशिकोसलाः।।।।
ដល់តែណាដែលកង់រទេះអាចវិលទៅដល់ បានតែណានោះជាដែនដីអធិរាជ្យរបស់ខ្ញុំ—រួមទាំងដែនបូព៌ា សិន្ធុ–សៅវីរៈ សោរាស្ត្រៈ ផ្លូវទក្ខិណាបថៈ និងប្រទេសសម្បូរបែប វង្គៈ អង្គៈ មគធៈ មត្ស្យៈ និងកាសី–កោសលៈ។
Verse 37
यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुन्धरा।।2.10.36।।प्राचीनास्सिन्धुसौवीरा स्सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः।वङ्गाङ्गमगधाः मत्स्याः समृद्धा काशिकोसलाः।।2.10.37।।
ដល់តែណាដែលកង់រទេះអាចធ្វើដំណើរទៅដល់ បានតែណានោះជារាជ្យរបស់ខ្ញុំ—រួមមានដែនបូព៌ា សិន្ធុ–សៅវីរៈ សោរាស្ត្រៈ តំបន់ទក្ខិណាបថៈខាងត្បូង និងប្រទេសសម្បូរបែប វង្គៈ អង្គៈ មគធៈ មត្ស្យៈ និងកាសី–កោសលៈ។
Verse 38
तत्र जातं बहु द्रव्यं धनधान्यमजाविकम्।ततो वृणीष्व कैकेयि यद्यत्त्वं मनसेच्छसि।।।।
នៅទីនោះ មានទ្រព្យសម្បត្តិកើតមានច្រើនលើសលប់—ទាំងមាសប្រាក់ ទាំងស្រូវអង្ករ និងហ្វូងពពែហ្វូងចៀម។ ដូច្នេះ ឱ ព្រះនាងកៃកេយី ចូរជ្រើសយកអ្វីណាដែលព្រះហឫទ័យប្រាថ្នា។
Verse 39
किमायासेन ते भीरु उत्तिष्ठोत्तिष्ठ शोभने।तत्त्वं मे ब्रूहि कैकेयि यतस्ते भयमागतम्।।।।तत्ते व्यपनयिष्यामि नीहारमिव रश्मिवान्।
ហេតុអ្វីបានជាព្រះនាងត្រូវលំបាកចិត្តដូចនេះ ឱអ្នកខ្លាចងាយ? ចូរក្រោកឡើង ក្រោកឡើង ឱកៃកេយីដ៏ស្រស់សោភា។ ចូរប្រាប់ខ្ញុំតាមពិតថា ភ័យអ្វីបានមកលើព្រះនាង; ខ្ញុំនឹងបំបាត់វាចេញ ដូចព្រះអាទិត្យដ៏ភ្លឺរលោងបំបាត់អ័ព្ទព្រឹក។
Verse 40
तथोक्ता सा समाश्वस्ता वक्तुकामा तदप्रियम्।।।।परिपीडयितुं भूयो भर्तारमुपचक्रमे।
ពេលត្រូវបាននិយាយដូច្នោះ នាងក៏បានស្ងប់ចិត្តឡើង; ប៉ុន្តែដោយចង់និយាយសំណូមពរដ៏មិនពេញចិត្តនោះ នាងបានចាប់ផ្តើមធ្វើឲ្យព្រះស្វាមីរងទុក្ខកាន់តែខ្លាំងឡើងវិញ។
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Kaikeyī’s deliberate adoption of the krōdhāgāra protest—discarding royal adornments and refusing normal conjugal reception—to compel the king’s compliance. Ethically, it frames a coercive negotiation that exploits Daśaratha’s affection and vow-bound kingship, preparing the ground for demands that will conflict with public duty and familial justice.
The chapter illustrates how unchecked desire and manipulative counsel can subvert discernment in governance. Daśaratha’s escalating offers—medicine, punishment, reward, even life—show the vulnerability of power when guided by attachment rather than clear dharmic deliberation, warning that authority without self-mastery becomes easy to steer.
Culturally, the sarga highlights the Ayodhyā antaḥpura and the krōdhāgāra as courtly institutions, along with the coronation (abhiṣeka) apparatus implied by readiness, music, attendants, and luxury provisioning. The palace inventory (gardens, champaka-aśoka, pools, galleries, precious furnishings) functions as a ‘digital map’ of elite ritual space contrasted against the queen’s floor-bound protest.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.