Adhyaya 65
विराटसभायां पाण्डवानां प्रवेशः — Arjuna’s Encomium of Yudhiṣṭhira in Virāṭa’s Court
Upa-parva: Virāṭa-sabhā-praveśa / Pāṇḍava-pratipatti (Court Assembly Episode)
Vaiśaṃpāyana describes the five Pandava brothers on the third day, bathed and dressed in white, observing their timed vows and entering Virāṭa’s assembly adorned and radiant. They sit upon seats reserved for rulers, visually likened to fire upon altars. King Virāṭa arrives to conduct royal affairs and, seeing their splendor, addresses ‘Kanka’ (Yudhiṣṭhira’s assumed identity) with a teasing but pointed question about occupying a royal seat. Hearing this, Arjuna—smiling—answers by asserting Yudhiṣṭhira’s fitness even for Indra’s throne, enumerating qualities: devotion to brahminical values, learning, generosity, sacrificial discipline, steadfast vows, and universal renown. Arjuna amplifies this with images of royal retinues, bards, and subordinate kings, emphasizing Yudhiṣṭhira’s capacity to collect tribute, sustain learned dependents, protect the aged and infirm, restrain anger, and rule truthfully. The chapter culminates in the claim that such a dharma-centered king cannot be denied a kingly seat, reframing protocol as recognition of intrinsic rājadharma rather than mere circumstance.
Chapter Arc: भीष्म के रण-मुहाने से हटते ही कौरव-सेना में क्षणिक शून्य पैदा होता है—और उसी रिक्ति को भरने दुर्योधन ध्वजा फहराकर, धनुष उठाकर, स्वयं आगे बढ़ता है। → दुर्योधन अर्जुन को लक्ष्य कर तीक्ष्ण भल्ल चलाता है; वह बाण अर्जुन के ललाट में धँसकर भी उसे विचलित नहीं करता। प्रत्युत्तर में अर्जुन के गाण्डीव से निकले वज्रतुल्य शर कौरव-पंक्तियों को चीरते हुए दुर्योधन पर टूटते हैं, और दोनों वीर एक-दूसरे के सम्मुख एकल-युद्ध की मुद्रा में आ जुटते हैं। → अर्जुन का प्रचण्ड शर दुर्योधन के वक्ष में धँसता है; साथ ही अर्जुन वाणी-शर से भी प्रहार करता है—‘पलायन करने वाले में दुर्योधनता कहाँ? तेरा नाम व्यर्थ है; तेरे आगे-पीछे कोई रक्षक नहीं दिखता।’ → अर्जुन स्पष्ट करता है कि वह युधिष्ठिर के आदेश का पालनकर्ता है—अर्थात यह युद्ध निजी अहंकार नहीं, धर्म-पालन और गो-रक्षा के निमित्त है; वह दुर्योधन को चेतावनी देता है कि युद्ध छोड़कर प्राण बचा ले, क्योंकि पाण्डव-पक्ष की शक्ति के सामने उसका अभिमान टिक नहीं पाएगा। → दुर्योधन पर शारीरिक और मानसिक आघात के बाद भी प्रश्न खुला रहता है—क्या वह पीछे हटेगा, या अपमान की आग में और उग्र होकर पुनः आक्रमण करेगा?
Shlokas
Verse 1
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! जब भीष्मजी युद्धका मुहाना छोड़कर दूर हट गये
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ព្រះរាជាជនមេជ័យ! នៅក្នុងសង្គ្រាមនោះ កូនប្រុសធ្រិតរाष्ट्र ទោះត្រូវវីរបុរសចិត្តធំប្រកួតហៅជាញឹកញាប់ក៏ដោយ ក៏ត្រូវពាក្យរបស់គាត់ទប់ស្កាត់—ដូចដំរីធំកំពុងក្តៅគគុក ត្រូវទំពក់ដំរីចាក់ឲ្យឈប់។
Verse 2
स भीमधन्वानमुदग्रवीर्य धनंजयं शत्रुगणे चरन्तम् । आकर्णपूर्णायतचोदितेन विव्याध भल्लेन ललाटमध्ये
នៅពេលនោះ ធនញ្ជយ (អរជុន) អ្នកកាន់ធ្នូដ៏គួរភ័យ និងមានអំណាចក្លាហាន កំពុងចល័តក្នុងជួរទ័ពសត្រូវ។ ដុរយោធនបានទាញធ្នូដល់ត្រចៀក ហើយបាញ់ព្រួញ «ភល្ល» ចាក់កណ្ដាលថ្ងាសរបស់គាត់។
Verse 3
स तेन बाणेन समर्पितेन जाम्बूनदाग्रेण सुसंहितेन । रराज राजन् महनीयकर्मा यथैकपर्वा रुचिरैकशृज्गध:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ព្រះរាជា! ព្រួញនោះបានជ្រៀតចូលថ្ងាសអរជុនយ៉ាងមាំមួន ចុងព្រួញភ្លឺរលោងដូចមាសសុទ្ធ។ អរជុន អ្នកមានកិច្ចការគួរឲ្យសរសើរ បានភ្លឺរលោងកាន់តែខ្លាំងដោយព្រួញនោះ ដូចភ្នំស្រស់ស្អាតមានកំពូលតែមួយ ត្រូវលម្អដោយដើមឫស្សីតែមួយដែលដុះលើកំពូល។
Verse 4
अथास्य बाणेन विदारितस्य प्रादुर्बभूवासृगजस्रमुष्णम् । स तस्य जाम्बूनदपुड्खचित्रो भित्त्वा ललाटं सुविराजते सम
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ ពេលព្រួញនោះបែកបាក់លលាដ៍របស់គាត់ ស្រាប់តែឈាមក្តៅហូរចេញជាខ្សែជាប់មិនដាច់។ ព្រួញអស្ចារ្យនោះ ដែលតុបតែងដោយស្លាបមាសជាំបូនដ (jāmbūnada) បានចាក់ជ្រៀតលលាដ៍ ហើយភ្លឺរលោងនៅទីនោះយ៉ាងចែងចាំង—ជាសញ្ញានៃភាពរហ័សរហួនដ៏សាហាវនៃសង្គ្រាម និងតម្លៃរាងកាយដ៏តឹងរឹងនៃការប្រយុទ្ធ។
Verse 5
दुर्योधनश्वापि तमुग्रतेजा: पार्थश्व दुर्योधनमेकवीर: । अन्योन्यमाजोौ पुरुषप्रवीरी समौ समाजग्मतुराजमीढौ
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក ដុរយោធនៈដ៏មានពន្លឺកម្លាំងខ្លាំង បានវាយប្រហារទៅលើអរជុន ហើយអរជុន—វីរបុរសឯកទេស—ក៏វាយតបលើដុរយោធនៈវិញ។ នៅកណ្ដាលសង្គ្រាម បុរសឧត្តមទាំងពីរ ដែលស្មើគ្នានៅក្នុងសមត្ថភាព និងសុទ្ធតែជាវង្សអជមីឍ (Ajamīḍha) បានរត់ចូលប្រទះគ្នាដោយល្បឿនខ្លាំង ប្រឈមមុខគ្នាដោយផ្ទាល់។ ទិដ្ឋភាពនេះបង្ហាញភាពតានតឹងដែលកើតឡើងជាញឹកញាប់ក្នុងមហាភារតៈ៖ កិត្តិយសវីរភាព និងមោទនភាពរាជសម្បត្តិ ជំរុញឲ្យមានការប្រយុទ្ធ ទោះបីធម៌ (dharma) ធំទូលាយកំពុងត្រូវគេដាក់ចោលក៏ដោយ។
Verse 6
ततः प्रभिन्नेन महागजेन महीधराभेन पुनर्विकर्ण: । रथैश्नतुर्भिर्गजपादरक्षै: कुन्तीसुतं जिष्णुमथा भ्यधावत्
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក វិកರ್ಣៈឡើងជិះដំរីធំដូចភ្នំ មុខក្បាលហូរទឹកមាត់រដូវ (rut) ហើយវាយប្រហារទៅលើអរជុន—កូនកុនទីដ៏ឈ្នះជ័យ ដែលគេហៅថា ជិṣṇុ (Jiṣṇu)។ ជាមួយគាត់មានយោធារថសេះបួននាក់ ឈរជាអ្នកការពារ ដើម្បីថែរក្សាជើងទាំងបួនរបស់ដំរី បង្ហាញពីវិន័យ និងអំពើហិង្សាដែលសម្របសម្រួលយ៉ាងគណនាក្នុងសង្គ្រាម ទោះនៅក្នុងការប្រកួតប្រជែងផ្ទាល់ខ្លួនក៏ដោយ។
Verse 7
तमापतत्तं त्वरितं गजेन्द्रं धनंजय: कुम्भविभागमध्ये । आकर्णपूर्णेन महायसेन बाणेन विव्याध महाजवेन
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ ឃើញដំរីអធិរាជនោះរត់មកត្រង់ខ្លួនដោយល្បឿនខ្លាំង ធនញ្ជយ (អរជុន) បានទាញធ្នូដល់ត្រចៀក ហើយដោយព្រួញដែកធ្ងន់មួយ ដែលបាញ់ចេញដោយកម្លាំងដ៏ខ្លាំងសន្ធឹកសន្ធាប់ បានចាក់បំបែកកណ្ដាលតំបន់ក្បាលជិតត្រចៀក (temples) របស់ដំរី។ ការធ្វើនោះបង្ហាញអំពើហិង្សាដែលមានវិន័យ និងមានការវាស់វែង—រហ័ស និងត្រឹមត្រូវ—ដើម្បីបញ្ឈប់ការវាយប្រហារដ៏គ្រោះថ្នាក់ មិនមែនដើម្បីរីករាយនឹងភាពសាហាវទេ។
Verse 8
पार्थेन सृष्ट: स तु गार्ध्रपत्र आपुड्खदेशात् प्रविवेश नागम् | विदार्य शैलप्रवरं प्रकाशं यथाशनि: पर्वतमिन्द्रसृष्ट:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ ព្រួញដែលប៉ារថ (អរជុន) បាញ់ចេញ មានស្លាបបក្សីអក្សរ (vulture) បានចូលទៅក្នុងដំរីត្រង់តំបន់ក្បាលជិតត្រចៀក ហើយជ្រៀតចូលរហូតដល់ស្លាបផង។ វាដូចជាវជ្រៈរបស់ឥន្ទ្រ ដែលបានបំបែកភ្នំអធិរាជដ៏ភ្លឺចែងចាំង ហើយបាត់ចូលទៅក្នុងបេះដូងរបស់វា—រូបភាពនៃកម្លាំងមិនអាចទប់ទល់បាន ប្រទះនឹងមោទនភាពនៃអំណាចដ៏រឹងមាំ។
Verse 9
शरप्रतप्त: स तु नागराज: प्रवेषिताड़ो व्यथितान्तरात्मा । संसीदमानो निपपात मह्ं वज्राहतं शुड्रमिवाचलस्यथ
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ ដោយត្រូវព្រួញដុតឆេះ ព្រះអម្ចាស់ដំរីនោះ—មានអំណាចដូចស្តេចនាគ—ត្រូវទុក្ខវេទនាចូលដល់ក្នុងចិត្ត។ កម្លាំងរលាយ វិញ្ញាណរង្គើ ហើយគាត់ដួលរលំលើផែនដី ដូចកំពូលភ្នំដែលត្រូវរន្ទះបាញ់ហើយបាក់រលំធ្លាក់ចុះ។ ទិដ្ឋភាពនេះបង្ហាញផលដ៏ត្រជាក់ត្រជុំរបស់អាវុធសង្គ្រាម៖ សូម្បីអ្នកខ្លាំងក៏ត្រូវបន្ទាបចុះ ពេលអំពើហិង្សាប៉ះពាល់នឹងជំនាញលើសលប់។
Verse 10
निपातिते दन्तिवरे पृथिव्यां त्रासाद् विकर्ण: सहसावतीर्य । तूर्ण पदान्यष्टशतानि गत्वा विविंशते: स्यन्दनममारुरोह
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ ពេលដំរីដ៏ខ្លាំងនោះត្រូវបោកដួលលើផែនដី វិកರ್ಣៈត្រូវភ័យចាប់យ៉ាងខ្លាំង ក៏លោតចុះភ្លាមៗ។ គាត់រត់ប្រញាប់ ដើរឆ្លងទៅបានប្រាំបីរយជំហាន ហើយឡើងជិះលើរថរបស់វិវិំសតិ។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបង្ហាញថា ការប្រែប្រួលភ្លាមៗក្នុងសង្គ្រាមសាកល្បងចិត្តមនុស្ស; ភ័យអាចបង្ខំឲ្យយុទ្ធជនស្វែងរកជម្រកភ្លាមៗ ពីការប្រយុទ្ធតែម្នាក់ឯងទៅពឹងពាក់ការការពាររបស់មិត្តរួម។
Verse 11
निहत्य नागं तु शरेण तेन वज्रोपमेनाद्रिवराम्बुदा भम् । तथाविधेनैव शरेण पार्थो दुर्योधनं वक्षसि निर्बिभेद
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ បន្ទាប់ពីសម្លាប់ដំរីធំដោយព្រួញនោះ—រឹងដូចវជ្រៈ ហើយមើលទៅដូចភ្នំ និងដុំមេឃភ្លៀងកកកុញ—បារថៈ (អర్జុន) ក៏ប្រើព្រួញមួយទៀតដែលមានសភាពដូចគ្នា ចាក់ទម្លុះទ្រូងទុរយោធនៈ។ ទិដ្ឋភាពនេះបង្ហាញចលនាដ៏មិនឈប់ឈរនៃសង្គ្រាម៖ សមត្ថភាព និងសេចក្តីមុតមាំជំរុញឲ្យការប្រយុទ្ធរត់ទៅមុខ ខណៈភាពតានតឹងផ្នែកធម៌នៃអំពើហិង្សា និងផលវិបាករបស់វា លាក់ខ្លួនក្រោមការរៀបរាប់ដ៏វីរភាព។
Verse 12
ततो गजे राजनि चैव भिन्ने भग्ने विकर्णे च सपादरक्षे । गाण्डीवमुक्तिविशिखेै: प्रणुन्ना- स््ते योधमुख्या: सहसापजग्मु:
បន្ទាប់មក ពេលដំរីរាជ និងស្តេចកុរុទាំងពីរត្រូវរបួស ហើយវិកರ್ಣៈជាមួយទាហានថ្មើរជើងដែលការពារជើងដំរីបានរត់គេចខ្លួន នាយយុទ្ធជនទាំងឡាយដែលត្រូវព្រួញចេញពីធ្នូគណ្ឌីវៈវាយប្រហារ រងទុក្ខវេទនា ហើយភ្លាមៗបានបោះបង់សមរភូមិរត់ចេញទៅ។ ទិដ្ឋភាពនេះបង្ហាញថា មោទនភាពយុទ្ធសាស្ត្រអាចរលាយបាត់ពេលជួបជំនាញ និងសេចក្តីមុតមាំលើសលប់ ហើយភ័យអាចរំលាយភាពរួបរួមនៃកងទ័ពបានក្នុងពេលខ្លី។
Verse 13
दृष्टवैव पार्थेन हतं च नागं योधांश्व सर्वान् द्रवतो निशम्य । रथं समावृत्य कुरुप्रवीरो रणात् प्रदुद्राव यतो न पार्थ:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ ឃើញថាដំរីត្រូវបារថៈសម្លាប់ ហើយឮថាយុទ្ធជនទាំងអស់កំពុងរត់គេច ព្រះវីរបុរសដ៏សំខាន់នៃកុរុទាំងឡាយ ក៏បង្វិលរថហើយរត់ចេញពីសមរភូមិ បើកទៅទិសដែលអर्जុនមិនស្ថិតនៅ។ ទិដ្ឋភាពនេះបង្ហាញថា ភ័យ និងការរក្សាជីវិតខ្លួនអាចលើសលប់ក្រមវីរភាព ពេលប្រឈមមុខនឹងភាពលើសលប់ដែលមិនអាចបដិសេធបានក្នុងសង្គ្រាម។
Verse 14
त॑ भीमरूपं त्वरितं द्रवन्तं दुर्योधन शत्रुसहोडभिषज्भत् । प्रास्फोटयद् योद्धुमना: किरीटी बाणेन विद्धं रुधिरं वमन््तम्
វៃសម្បាយណៈបានពោលថា៖ នៅពេលនោះ ទុរយោធនៈមានរូបរាងគួរឱ្យភ័យខ្លាច ហើយរត់គេចយ៉ាងប្រញាប់—ត្រូវបានសត្រូវវាយលុកដោយកម្លាំងខ្លាំង ត្រូវព្រួញចាក់ រហូតក្អួតឈាមដោយសេចក្តីបរាជ័យ។ ឃើញដូច្នោះ អរជុនអ្នកពាក់មកុដ (គិរីទី) ដែលចិត្តតាំងលើសង្គ្រាម បានទះដៃលើដៃជាការប្រកាសប្រជែង ហើយស្រែកហៅសត្រូវ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីមាំមួនរបស់អ្នកយុទ្ធ។
Verse 15
अजुन उवाच विहाय कीर्ति विपुलं यशश्नव युद्धात् परावृत्य पलायसे किम् । न तेड्य तूर्याणि समाहतानि तथैव राज्यादवरोपितस्य
អរជុនបានពោលថា៖ «បោះបង់កិត្តិយសដ៏ធំ និងយសសក្តិដ៏ទូលាយ ហេតុអ្វីបានជាអ្នកបែរខ្នងចេញពីសង្គ្រាមហើយរត់គេច? ថ្ងៃនេះ ស្គរជ័យជំនះរបស់អ្នកមិនត្រូវបានវាយដូចមុនទៀតឡើយ។ ខ្ញុំឈរនៅទីនេះ ដើម្បីសង្គ្រាម ជាបណ្ឌវទីបី គោរពតាមព្រះបន្ទូលព្រះមហាក្សត្រ យុធិષ્ઠិរ—អ្នកដែលអ្នកធ្លាប់បណ្តេញចេញពីរាជ្យ។ ដូច្នេះ ចូរត្រឡប់មក បង្ហាញមុខមកប្រឈមខ្ញុំ; ចូរចងចាំអំពីអាកប្បកិរិយាដែលសមនឹងព្រះមហាក្សត្រ»។
Verse 16
युधिष्ठिरस्यास्मि निदेशकारी पार्थस्तृतीयो युधि संस्थिती5स्मि । तदर्थमावृत्य मुखं प्रयच्छ नरेन्द्रवृत्तं समर धार्तराष्ट्र
អរជុនបានពោលថា៖ «ខ្ញុំប្រតិបត្តិតាមព្រះបន្ទូលរបស់យុធិષ્ઠិរ; ខ្ញុំជាបណ្ឌវទីបី ឈរមាំមួនក្នុងសង្គ្រាម។ ដូច្នេះ ចូរត្រឡប់មក បង្ហាញមុខមកប្រឈមខ្ញុំ ឱ កូនធೃತរाष्ट्र។ ចូរចងចាំអាកប្បកិរិយាដែលសមនឹងព្រះមហាក្សត្រ—កុំស្វែងរកសុវត្ថិភាពដោយការរត់គេច នៅពេលកិត្តិយស និងកាតព្វកិច្ចហៅឱ្យឈរប្រយុទ្ធ»។
Verse 17
मोघं तवेदं भुवि नामधेयं दुर्योधनेतीह कृतं पुरस्तात् | न हीह दुर्योधनता तवास्ति पलायमानस्य रणं विहाय
អរជុនបានពោលថា៖ «ឈ្មោះរបស់អ្នកលើផែនដីនេះ—‘ទុរយោធនៈ’—ត្រូវបានដាក់ឥតប្រយោជន៍តាំងពីយូរមកហើយ។ ព្រោះអ្នកមិនបង្ហាញសេចក្តីមាំមួនប្រឆាំងដូចន័យឈ្មោះនោះឡើយ៖ បោះបង់សមរភូមិ ហើយរត់គេចចេញពីទីលាន»។
Verse 18
न ते पुरस्तादथ पृष्ठतो वा पश्यामि दुर्योधन रक्षितारम् अपेहि युद्धात् पुरुषप्रवीर प्राणान् प्रियान् पाण्डवतोउद्य रक्ष
អរជុនបានពោលថា៖ «ទុរយោធនៈ! ខ្ញុំមិនឃើញអ្នកការពាររបស់អ្នកទេ—មិនមែននៅខាងមុខ ឬខាងក្រោយឡើយ។ ដូច្នេះ ឱ វីរបុរសដ៏លើសគេ ចូរដកខ្លួនចេញពីសង្គ្រាមនេះ ហើយសង្គ្រោះជីវិតដ៏ជាទីស្រឡាញ់របស់អ្នកនៅថ្ងៃនេះ ពីដៃរបស់បណ្ឌវ»។
Verse 65
इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि दुर्योधनापयाने पञ्चषष्टितमो 5 ध्याय:
ដូច្នេះ ក្នុង «ស្រីមហាភារត» នៅក្នុង វីរាដបវ៌—ជាពិសេសផ្នែក «គោហរណបវ៌» (រឿងវាយលុកយកគោ)—នេះជាចប់ជំពូកទី៦៥ ដែលពិពណ៌នាអំពីការដកថយ/ត្រឡប់ចេញរបស់ទុរយោធន។ វាជាកថាបញ្ចប់ (colophon) សម្គាល់ចុងជំពូក និងដាក់ព្រឹត្តិការណ៍នេះក្នុងបរិបទនៃសង្គ្រាម ការបង្កហេតុ និងការសាកល្បងធម៌ ក្នុងអំឡុងពេលបណ្ឌវៈលាក់ខ្លួន។
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns legitimacy versus appearance: whether public honor (a royal seat) should be denied due to assumed identity and court protocol, or granted based on intrinsic dharmic qualification.
Ethical authority is grounded in sustained virtues—restraint, truthfulness, protection of dependents, and generosity—so social recognition should align with moral merit rather than superficial status markers.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter functions as normative praise (stuti) to define rājadharma and to position Yudhiṣṭhira’s character as a benchmark for legitimate rule.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.