Shloka 76

राष्ट्रगुप्ति-संग्रहः

Protection of the Realm and Principles of Revenue & Local Administration

Devanagari script

तत्र हानेकपायत्तं राज्ञो भवति भारत । जो सत्कारप्राप्त व्यक्ति सौ गाँवोंका अध्यक्ष हो

Transliteration

tatra hānekapāyattaṁ rājño bhavati bhārata | yaḥ satkāraprāptaḥ vyaktiḥ śata-grāmāṇām adhyakṣaḥ syāt sa eka-grāmasya āmadānīṁ upabhogeṁ lātuṁ śaknoti | bhārataśreṣṭha! sa grāmaḥ bahu-basti-yuktaḥ manuṣyaiḥ paripūrṇaḥ dhana-dhānya-sampannaś ca bhavet | bharatanandana! tasya prabandhaḥ rājādhīnastha-aneka-adhipatīnām adhikāreṣu vartitavyaḥ |

Translation

ភីෂ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ ក្នុងរឿងនេះ ឱ វង្សភារ័ត! ការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះរាជា គួរតែពឹងផ្អែកលើមន្ត្រីទទួលខុសត្រូវជាច្រើន។ បុគ្គលដែលទទួលបានការគោរពពីសាធារណៈ បើតែងតាំងឲ្យជាអធិបតីលើមួយរយភូមិ អាចអនុញ្ញាតឲ្យប្រើប្រាស់ចំណូលពីភូមិមួយ សម្រាប់ការរស់នៅ។ ភូមិនោះគួរតែជាស្ថានទីធំ មានប្រជាជនច្រើន និងសម្បូរទ្រព្យសម្បត្តិ និងស្រូវអង្ករ។ ឱ កូនចៅភារ័ត! ការរៀបចំគ្រប់គ្រងភូមិនោះ គួរតែស្ថិតក្រោមអំណាចរបស់មេដឹកនាំជាច្រើន ដែលស្ថិតក្រោមព្រះរាជា ដើម្បីឲ្យរដ្ឋបាលមានស្ថិរភាព និងមានការទទួលខុសត្រូវ មិនឲ្យអំណាចរួមតែមួយដៃ។

Word by Word

• {'tatra': 'there

• in that matter', 'hā': 'indeed (emphatic particle, as read in context)', 'aneka': 'many', 'āyatta': 'dependent on

• entrusted to', 'rājñaḥ': 'of the king', 'bhavati': 'is

• should be', 'bhārata': 'O Bharata (address to Yudhiṣṭhira)', 'satkāra-prāpta': 'having obtained honor/respect

• esteemed', 'vyaktiḥ (puruṣaḥ implied)': 'person', 'śata-grāma': 'a hundred villages', 'adhyakṣa': 'superintendent

• overseer', 'eka-grāma': 'one village', 'āmadānī (āya/āyaḥ)': 'income

• revenue', 'upabhoga': 'enjoyment

• use (as allowance/maintenance)', 'grāma': 'village', 'basti': 'settlement

• habitation', 'manuṣya': 'people

• inhabitants', 'paripūrṇa': 'full

• well supplied', 'dhana': 'wealth', 'dhānya': 'grain

• produce', 'sampanna': 'prosperous

• endowed', 'bharataśreṣṭha / bharatanandana': 'O best of the Bharatas / O joy of the Bharatas (address)', 'prabandha': 'management

• administration', 'rājādhīnastha': 'subordinate to the king', 'adhipati': 'chief

• officer', 'adhikāra': 'authority

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

• Bhishma
• Bharata (Yudhishthira as addressee)
• King (rājā)
• Village superintendent (adhyakṣa)
• Subordinate chiefs/officers (adhipati)

Educational Q&A

What is the core teaching?

Effective and ethical governance requires decentralization with accountability: respected officials may be compensated through limited, defined revenue rights, but administration should remain distributed among multiple subordinate authorities under the king to prevent misuse and ensure stability.

What is happening in the narrative?

In the Shanti Parva’s instruction on rajadharma, Bhishma advises Yudhishthira on how a king should structure local administration—appointing reputable overseers, assigning them a measured livelihood from revenue, and keeping village management under several king-subordinate chiefs.