Shloka 5
जनक–सुलभा संवादः
Janaka–Sulabhā Dialogue on Mokṣa and Non-attachment
बुध्यते यदि वाव्यक्तमेतद् वै पजचविंशकम् । बुध्यमानो भवत्येव सज्भात्मक इति श्रुति: । अनेनाप्रतिबुद्धेति वदन्त्यव्यक्तमच्युतम्
budhyate yadi vāvyaktam etad vai pañcaviṁśakam | budhyamāno bhavaty eva saṅghātmaka iti śrutiḥ | anenāpratibuddheti vadanty avyaktam acyutam |
វសិષ્ઠៈបានមានពាក្យថា៖ ប្រសិនបើគេយល់ថា ប្រក្រឹតិ (អវ្យក្ត) ក៏ “ដឹង” ដែរ នោះការដឹងនោះអាចកើតមានបានតែតាមរយៈតត្តវៈទី២៥ គឺ បុរុសៈ (Puruṣa) នៅពេលភ្ជាប់ជាមួយវាប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះការភ្ជាប់ជាមួយប្រក្រឹតិ ព្រលឹងបុគ្គលក្លាយជា “សង្ឃាត្មក” (saṅghātmaka) គឺជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងសមាសធាតុ; ដូចនេះបានមានក្នុងឝ្រុតិ (Śruti)។ ហើយដោយទោសនៃការភ្ជាប់នេះ មនុស្សទាំងឡាយហៅអាត្មាដែលអវ្យក្ត និងមិនប្រែប្រួលថា “មិនភ្ញាក់” ឬ “វង្វេង” ទោះជាវាមានសភាពមិនប្រែប្រួលជាក់ស្តែងក៏ដោយ។
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Cognition and agency are wrongly attributed to Prakṛti; in Sāṅkhya terms, ‘knowing’ pertains to Puruṣa (the 25th principle). The jīva appears bound and ‘deluded’ only due to association (saṅga) with Prakṛti and its aggregates; the Self itself remains unchanging.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Vasiṣṭha clarifies a subtle point about consciousness: if the unmanifest Prakṛti is said to ‘know’, that knowing is actually the reflected/associated knowing of Puruṣa. He explains how misidentification through association leads people to label the immutable Self as ignorant.