Shloka 52
Adhyāya 270 — Yudhiṣṭhira’s inquiry on saṃnyāsa; Bhīṣma on calculable time, tamas, and karma
Vṛtra–Uśanā exemplum begins
भीष्मजी कहते हैं--राजन्! तब उस धर्मात्मा ब्राह्मणने धरतीपर मस्तक टेककर कुण्डधार मेघको साष्टांग प्रणाम किया और उससे कहा--'प्रभो! आपने मुझपर महान् अनुग्रह किया है। आपके स्नेहको न समझकर काम और लोभके बन्धनमें बँधे रहनेसे मैंने पहले आपके प्रति जो दोषदृष्टि कर ली थी, उसके लिये आप मुझे क्षमा करें' ।। क्षान्तमेव मयेत्युक्त्वा कुण्डधारो द्विजर्षभम् । सम्परिष्वज्य बाहुभ्यां तत्रैवान्तरधीयत,(कुण्डधारने कहा--) 'विप्रवर! मैं तो पहलेसे ही क्षमा कर चुका हूँ” ऐसा कहकर उस मेघने उस श्रेष्ठ ब्राह्यणको अपनी दोनों भुजाओंद्वारा हृदयसे लगा लिया और वह फिर वहीं अन्तर्धान हो गया
bhīṣma uvāca—rājan! tadā sa dharmātmā brāhmaṇaḥ pṛthivyāṃ mastakaṃ nikṣipya kuṇḍadhāra-meghaṃ sāṣṭāṅgaṃ praṇamya tam uvāca—“prabho! tvayā mayi mahān anugrahaḥ kṛtaḥ. tava snehaṃ na buddhyā kāma-lobha-bandhane baddho ’haṃ pūrvaṃ tvayi doṣa-dṛṣṭiṃ kṛtavān; tat-kṛte māṃ kṣamasva.” iti. “kṣāntam eva mayā” ity uktvā kuṇḍadhāro dvijarṣabham sampariṣvajya bāhubhyāṃ tatrāivāntaradhīyata.
ភីស្មៈមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! បន្ទាប់មក ព្រះព្រាហ្មណ៍អ្នកមានធម៌នោះ បានទម្លាក់ក្បាលប៉ះដី ហើយលុតជង្គង់សំពះដល់ពពកឈ្មោះ កុណ្ឌធារា ដោយការបូជាដ៏ពេញលេញ។ គាត់បាននិយាយថា ‘ព្រះអម្ចាស់! ព្រះអង្គបានប្រទានអនុគ្រោះដ៏ធំលើខ្ញុំ។ ព្រោះតែខ្ញុំត្រូវចងក្រងដោយកាម និងលោភ មិនយល់សេចក្តីស្នេហារបស់ព្រះអង្គ ទើបខ្ញុំបានមើលព្រះអង្គដោយចិត្តរកកំហុស—សូមព្រះអង្គអត់ទោសឲ្យខ្ញុំ។’ កុណ្ឌធារា បានឆ្លើយថា ‘ខ្ញុំបានអត់ទោសឲ្យអ្នករួចហើយ’ ហើយបានអោបព្រាហ្មណ៍ដ៏ប្រសើរនោះដោយដៃទាំងពីរ រួចក៏លាក់ខ្លួនបាត់ទៅនៅទីនោះឯង។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse highlights ethical transformation: one should recognize and repent for fault-finding born of desire and greed, seek forgiveness with humility, and understand that true greatness expresses itself through ready forgiveness and compassionate acceptance.
A righteous Brahmin prostrates before the cloud Kuṇḍadhāra, confesses his earlier mistaken suspicion and asks pardon. Kuṇḍadhāra declares that forgiveness has already been granted, embraces him warmly, and then disappears.