Shloka 6
Bhūta-guṇa-saṃkhyāna
Enumeration of the Properties of the Elements and Cognitive Faculties
इन्द्रियाणि तु तान्याहुस्तेष्वदृश्यो5धितिष्ठति । तिष्ठती पुरुषे बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते
indriyāṇi tu tāny āhus teṣv adṛśyo ’dhitiṣṭhati | tiṣṭhatī puruṣe buddhis triṣu bhāveṣu vartate ||
វ្យាសបានមានព្រះវាចា៖ ការប្រែប្រួលទាំងនោះហៅថា «ឥន្ទ្រិយ»; ហើយអាត្មាដែលមើលមិនឃើញ ស្ថិតជាអធិបតីនៅក្នុងវាទាំងអស់។ បញ្ញាស្ថិតនៅក្នុងបុរសនោះ (អាត្មាដែលមានរាងកាយ) ហើយដំណើរការនៅក្នុងសភាពបី—សត្តវៈ រាជសៈ និង តាមសៈ។ ការបង្រៀននេះបង្ហាញថា សកម្មភាពសញ្ញាមិនមែនជាអ្នកធ្វើចុងក្រោយទេ; អាត្មាស្ដើងលាក់នៅក្រោយវា ខណៈការវិនិច្ឆ័យរបស់ចិត្តត្រូវបានពណ៌ដោយគុណបី ហើយត្រូវសម្អាតដើម្បីដំណើរត្រឹមត្រូវ។
व्यास उवाच
Educational Q&A
Sense-operations are not the final controller; an unseen inner Self presides over them. Intellect (buddhi) resides in the embodied being but is influenced by the three guṇas, so ethical clarity requires cultivating sattva and reducing rajas and tamas.
In the didactic discourse of Śānti Parva, Vyāsa explains the inner constitution of a person—how senses, the unseen Self, and intellect relate—so that the listener can understand agency, restraint, and the basis for righteous conduct.