Shloka 5
Bhūta-guṇa-saṃkhyāna
Enumeration of the Properties of the Elements and Cognitive Faculties
पश्यती भवते दृष्ठी रसती रसन॑ भवेत् | जिप्रती भवति प्राणं बुद्धिर्विक्रियते पृथक्
paśyatī bhavate dṛṣṭiḥ rasatī rasanā bhavet | jighratī bhavati prāṇaṃ buddhir vikriyate pṛthak ||
វ្យាសបានបកស្រាយថា អង្គសញ្ញាខាងក្នុងតែមួយ បង្ហាញខ្លួនជាអំណាចសញ្ញាផ្សេងៗតាមមុខងារ៖ ពេលវាចាប់យករូបរាង វាហៅថា «ការមើលឃើញ»; ពេលវាស្វែងរសជាតិ វាក្លាយជា «អណ្ដាត»; ពេលវាចាប់យកក្លិន វាត្រូវហៅថា «ឥន្ទ្រិយនៃព្រាណ» (prāṇa)។ ដូច្នេះ បញ្ញាដដែលនោះប្រែប្រួលជាបែបផ្សេងៗ ហើយគេនិយាយថាជាឥន្ទ្រិយដាច់ៗ ទោះជាសារសំខាន់វាជាអង្គតែមួយក៏ដោយ។
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that what we call separate sense-faculties are functional modifications of a single inner principle—buddhi—so multiplicity is a matter of operation and naming, not ultimate separateness.
In the didactic discourse of Śānti Parva, Vyāsa is explaining the inner mechanics of perception: the same inner faculty is designated as sight, taste, or (in relation to smell) prāṇa, depending on the activity it performs.