Adhyaya 26
Bhīmasena’s Eastern Digvijaya and the Cedi Reception (Sabhā-parva 26)
Upa-parva: Digvijaya (Bhīmasena’s Eastern Campaign) — Sabhā-parva Context Unit
Vaiśaṃpāyana narrates Bhīma’s eastward expedition undertaken with Yudhiṣṭhira’s consent. Bhīma advances with a substantial force, first stabilizing relations with the Pāñcālas through varied conciliatory measures. He then rapidly subdues Gandakī and Videha and proceeds to Daśārṇa, where King Sudharmā performs a striking act of resistance described as a major, non-weapon encounter; Bhīma, assessing capability and utility, appoints Sudharmā as a senior military leader (adhisenāpati), converting opposition into administrative support. Continuing his campaign, Bhīma defeats an ‘Aśvamedheśvara’ ruler and extends control over eastern territories, then turns south to Pulinda regions, bringing local rulers (Sukumāra; Sumitra) under authority. Acting under Yudhiṣṭhira’s directive, Bhīma approaches the powerful Cedi king Śiśupāla, who comes out to receive him; they exchange formal inquiries about their lineages, clarify Yudhiṣṭhira’s purpose, and regularize cooperation. Bhīma stays for thirty nights, honored by Śiśupāla, and departs with forces intact—an episode emphasizing institutional expansion through recognition, negotiation, and selective coercion.
Chapter Arc: Janamejaya’s hunger for ancestral glory flares again—he urges the sage to narrate the digvijaya in full, for his satisfaction is not yet quenched. → Vaishampayana turns the lens to Dhananjaya (Arjuna): with measured force he brings regions like Kulinda under sway, then meets a sterner test in the eastern king Bhagadatta, whose resistance stretches into an eight-day contest. → After eight days of battle, Bhagadatta—still unwearied—addresses Arjuna with admiration, naming him Indra’s son and acknowledging that such prowess befits him; the duel’s heat turns into a moment of recognition and choice. → Arjuna declares his purpose: not personal enmity, but Yudhishthira’s rajasuya—he asks Bhagadatta to give tribute and accept the dharmic overlordship of the truthful, sacrificial king. Bhagadatta consents, equating Arjuna and Yudhishthira in his regard and promising to do what is asked. → The digvijaya continues beyond Bhagadatta’s submission—new lands and kings await Arjuna’s approach.
Shlokas
Verse 1
जनमेजय बोले--ब्रह्मन्! दिग्विजयका विस्तार-पूर्वक वर्णन कीजिये। अपने पूर्वजोंके इस महान् चरित्रको सुनते-सुनते मेरी तृप्ति नहीं हो रही है
ព្រះបាទជនមេជ័យមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះព្រាហ្មណ៍! សូមពណ៌នាឲ្យលម្អិតអំពីដំណើរឈ្នះជ័យទៅគ្រប់ទិស។ ខ្ញុំស្តាប់រឿងវីរភាពដ៏អស្ចារ្យរបស់បុព្វបុរសខ្ញុំបន្តបន្ទាប់ ក៏មិនទាន់អស់ចិត្តពេញចិត្តឡើយ»។
Verse 2
वैशम्पायन उवाच धनंजयस्य वक्ष्यामि विजयं पूर्वमेव ते । यौगपटद्येन पार्थहि निर्जितेयं वसुन्धरा,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! यद्यपि कुन्तीके चारों पुत्रोंने एक ही समय इन चारों दिशाओंकी पृथ्वीपर विजय प्राप्त की थी, तो भी पहले तुम्हें अर्जुनका दिग्विजयवृत्तान्त सुनाऊँगा
ព្រះវៃសម្បាយនមានព្រះវាចាថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ខ្ញុំនឹងរៀបរាប់ជាមុនអំពីជ័យជម្នះរបស់ធនញ្ជ័យ (អរជុន) ដល់ព្រះអង្គ។ ទោះបីកូនទាំងបួនរបស់ព្រះនាងព្រឹថា (កុនទី) បានឈ្នះផែនដីទៅគ្រប់ទិសក្នុងពេលតែមួយក៏ដោយ ខ្ញុំនឹងចាប់ផ្តើមដោយដំណើរដិគ្វិជ័យរបស់អរជុនជាមុន»។
Verse 3
पूर्व कुलिन्दविषये वशे चक्रे महीपतीन् । धनंजयो महाबाहुर्नातितीव्रेण कर्मणा,महाबाहु धनंजयने अत्यन्त दुःसह पराक्रम प्रकट किये बिना ही पहले कुलिन्द देशके भूमिपालोंकोी अपने वशमें किया
វៃសម្បាយនមានព្រះវាចាថា៖ «នៅក្នុងដែនកុលិន្ទៈ ធនញ្ជ័យ អ្នកមានដៃខ្លាំង បានធ្វើឲ្យស្តេចតូចៗនៃដែននោះស្ថិតក្រោមអំណាចរបស់គាត់ ដោយមិនបង្ហាញអំពើហិង្សាខ្លាំងហួសហេតុឡើយ»។
Verse 4
आनर्तान् कालकूटांश्व कुलिन्दांश्न विजित्य सः । सुमण्डलं च विजितं कृतवान् सहसैनिकम्,कुलिन्दोंके साथ-साथ कालकूट और आनर्त देशके राजाओंको जीतकर सेनासहित राजा सुमण्डलको भी जीत लिया
វៃសម្បាយនមានព្រះវាចាថា៖ «ក្រោយពីបានបង្ក្រាបស្តេចនៃអានរតៈ កាលកូត និងកុលិន្ទៈរួច គាត់ក៏បានឈ្នះស្តេចសុមណ្ឌលផង ដោយយកទាំងកងទ័ពរបស់ស្តេចនោះមកស្ថិតក្រោមអំណាច»។
Verse 5
स तेन सहितो राजन् सव्यसाची परंतप: । विजिग्ये शाकल द्वीपं प्रतिविन्ध्यं च पार्थिवम्,राजन! तदनन्तर शत्रुओंको संताप देनेवाले सव्यसाची अर्जुनने सुमण्डलको साथी बना लिया और उनके साथ जाकर शाकलद्दीप तथा राजा प्रतिविन्ध्य-पर विजय प्राप्त की
វៃសម្បាយនមានព្រះវាចាថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! បន្ទាប់មក សវ្យសាចី អរជុន អ្នកដុតបំផ្លាញសត្រូវ បានយកសុមណ្ឌលជាសម្ព័ន្ធមិត្ត ហើយទៅជាមួយគាត់ ដើម្បីឈ្នះសាកលទ្វីប និងបានបង្ក្រាបស្តេចប្រតិវិន្ធ្យផងដែរ»។
Verse 6
शाकलद्दीपवासाश्च सप्तद्वीपेषु ये नृपा: । अर्जुनस्य च सैन्यैस्तैर्विग्रहस्तुमुलो5भवत्,शाकलद्दीप तथा अन्य सातों द्वीपोंमें जो राजा रहते थे, उनके साथ अर्जुनके सैनिकोंका घमासान युद्ध हुआ
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា ព្រះមហាក្សត្រដែលស្នាក់នៅលើសាកលទ្វីប និងលើទ្វីប-ទ្វីបធំផ្សេងៗទៀត បានចូលប្រយុទ្ធយ៉ាងសាហាវជាមួយកងទ័ពរបស់អរជុន; សង្គ្រាមដ៏រំភើបរំខានបានផ្ទុះឡើង។
Verse 7
स तानपि महेष्वासान् विजिग्ये भरतर्षभ । तैरेव सहित: सर्व: प्राग्ज्योतिषमुपाद्रवत्,भरतकुलभूषण जनमेजय! अर्जुनने उन महान् धनुर्धरोंको भी जीत लिया और उन सबको साथ लेकर प्राग्ज्योतिषपुरपर धावा किया
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា ឱ ព្រះអង្គជាអ្នកឧត្តមក្នុងវង្សភារតៈ! អរជុនបានឈ្នះសូម្បីតែអ្នកបាញ់ធ្នូដ៏ខ្លាំងក្លាទាំងនោះ។ បន្ទាប់មក ដោយនាំពួកគេទាំងអស់ទៅជាមួយ គាត់បានរុលទៅវាយប្រហារ ព្រាជ្យោតិស (Prāgjyotiṣa) ដោយកម្លាំងដាច់ខាត។
Verse 8
तत्र राजा महानासीद् भगदत्तो विशाम्पते । तेनासीत् सुमहद् युद्ध पाण्डवस्य महात्मन:,महाराज! प्राग्ज्योतिषपुरके प्रधान राजा भगदत्त थे। उनके साथ महात्मा अर्जुनका बड़ा भारी युद्ध हुआ
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា ឱ ព្រះអម្ចាស់នៃប្រជាជន! នៅទីនោះមានព្រះមហាក្សត្រដ៏អស្ចារ្យឈ្មោះ ភគទត្ត (Bhagadatta)។ ជាមួយព្រះអង្គនោះ អរជុន បណ្ឌវៈដ៏ថ្លៃថ្នូរ បានប្រយុទ្ធសង្គ្រាមដ៏ធំមហិមា។
Verse 9
स किरातैश्न चीनैश्व वृतः प्राग्ज्योतिषो5भवत् | अन्यैश्न बहुभियोंधे: सागरानूपवासिभि:,प्राग्ज्योतिषपुरके नरेश किरात, चीन तथा समुद्रके टापुओंमें रहनेवाले अन्य बहुतेरे योद्धाओंसे घिरे हुए थे
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រាជ្យោតិស ត្រូវបានព័ទ្ធជុំវិញដោយកិរាត (Kirāta) និងចីន (Cīna) ហើយក៏មានយោធាច្រើនទៀតដែលរស់នៅតាមឆ្នេរសមុទ្រ និងតំបន់ល្បាប់ល្បាញជិតសមុទ្រ។
Verse 10
ततः स दिवसानष्टौ योधयित्वा धनंजयम् | प्रहसन्नब्रवीद् राजा संग्रामविगतक्लमम्,राजा भगदत्तने अर्जुनके साथ आठ दिनोंतक युद्ध किया, तो भी उन्हें युद्धसे थकते न देख वे हँसते हुए बोले--
បន្ទាប់មក ព្រះមហាក្សត្រនោះបានប្រយុទ្ធជាមួយធនញ្ជយ (អរជុន) អស់ប្រាំបីថ្ងៃ ហើយឃើញគាត់មិននឿយហត់ក្នុងសមរភូមិ ទ្រង់ក៏ញញឹមហើយមានព្រះបន្ទូលថា—
Verse 11
“महाबाहु कौरवनन्दन! तुम इन्द्रके पुत्र और संग्राममें शोभा पानेवाले शूरवीर हो। तुममें ऐसा बल और पराक्रम उचित ही है
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ឱ កូនចៅវង្សកុរុ ដៃធំមហាបាហុ! អ្នកជាព្រះបុត្ររបស់ឥន្ទ្រា ជាវីរបុរសដែលរុងរឿងក្នុងសមរភូមិ។ កម្លាំង និងវីរភាពដូច្នេះនៅក្នុងអ្នក គឺសមគួរណាស់»។
Verse 12
अहं सखा महेन्द्रस्य शक्रादनवरो रणे । न शक्ष्यामि च ते तात स्थातुं प्रमुखतो युधि,“मैं देवराज इन्द्रका मित्र हूँ और युद्धमें उनसे तनिक भी कम नहीं हूँ, बेटा! तो भी मैं संग्राममें तुम्हारे सामने खड़ा नहीं हो सकूँगा
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ខ្ញុំជាមិត្តរបស់មហេន្ទ្រា (ឥន្ទ្រា) ហើយក្នុងសង្គ្រាម ខ្ញុំមិនទាបជាងសក្រនោះទេ។ ទោះយ៉ាងណា កូនអើយ ខ្ញុំមិនអាចឈរប្រឈមមុខអ្នកនៅជួរមុខនៃយុទ្ធបានឡើយ»។
Verse 13
उपपन्नं महाबाहो त्वयि कौरवनन्दन । पाकशासनदायादे वीर्यमाहवशोभिनि,त्वमीप्सितं पाण्डवेय ब्रूहि किं करवाणि ते । यद् वक्ष्यसि महाबाहो तत् करिष्यामि पुत्रक 'पाण्डुनन्दन! तुम्हारी इच्छा क्या है, बताओ? मैं तुम्हारा कौन-सा प्रिय कार्य करूँ? वत्स! महाबाहो! तुम जो कहोगे, वही करूँगा”
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ឱ មហាបាហុ កូនចៅវង្សកុរុ! អ្នកជាមរតកនៃបាកសាសន (ឥន្ទ្រា) វីរភាពរបស់អ្នក—រុងរឿងក្នុងសមរភូមិ—សមគួរនឹងអ្នកពេញលេញ។ ឱ កូនបណ្ឌុ! ចូរប្រាប់ខ្ញុំថា អ្នកប្រាថ្នាអ្វី? ខ្ញុំគួរធ្វើសេវាកម្មអ្វីដែលអ្នកស្រឡាញ់? កូនអើយ មហាបាហុ! អ្វីដែលអ្នកបញ្ជា ខ្ញុំនឹងធ្វើតាមនោះជាក់ជាមិនខាន»។
Verse 14
अजुन उवाच कुरूणामृषभो राजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिर: । धर्मज्ञ: सत्यसंधश्न यज्वा विपुलदक्षिण:,अर्जुन बोले--महाराज! धर्मज्ञ सत्यप्रतिज्ञ कुरु-कुलरत्न धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिर बहुत दक्षिणा देकर राजसूययज्ञ करनेवाले हैं। मैं चाहता हूँ वे चक्रवर्ती सम्राट् हों। आप उन्हें कर दीजिये। आप मेरे पिताके मित्र हैं और मुझसे भी प्रेम रखते हैं; अतः मैं आपको आज्ञा नहीं दे सकता। आप प्रेमभावसे ही उन्हें भेंट दीजिये
អర్జុនបាននិយាយថា៖ «ព្រះមហាក្សត្រ យុធិષ્ઠិរ ព្រះបុត្ររបស់ធម្មៈ ជាអធិរាជ និងជាអ្នកល្អឯកក្នុងចំណោមកុរុទាំងឡាយ។ ព្រះអង្គជាអ្នកដឹងធម្មៈ មាំមួនក្នុងសច្ចៈ ហើយជាអ្នកធ្វើយញ្ញដែលប្រទានទានដ៏ច្រើន»។
Verse 15
तस्य पार्थिवतामीप्से करस्तस्मै प्रदीयताम् । भवान् पितृसखा चैव प्रीयमाणो मयापि च । ततो नाज्ञापयामि त्वां प्रीतिपूर्व प्रदीयताम्,अर्जुन बोले--महाराज! धर्मज्ञ सत्यप्रतिज्ञ कुरु-कुलरत्न धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिर बहुत दक्षिणा देकर राजसूययज्ञ करनेवाले हैं। मैं चाहता हूँ वे चक्रवर्ती सम्राट् हों। आप उन्हें कर दीजिये। आप मेरे पिताके मित्र हैं और मुझसे भी प्रेम रखते हैं; अतः मैं आपको आज्ञा नहीं दे सकता। आप प्रेमभावसे ही उन्हें भेंट दीजिये
អర్జុនបាននិយាយថា៖ «ខ្ញុំប្រាថ្នាឲ្យព្រះអង្គទទួលបានអធិរាជ្យជាសកល; ដូច្នេះ សូមប្រគល់សួយសារនោះដល់ព្រះអង្គ។ អ្នកជាមិត្តរបស់ឪពុកខ្ញុំ ហើយក៏ជាទីស្រឡាញ់របស់ខ្ញុំដែរ; ដោយហេតុនេះ ខ្ញុំមិនអាចបញ្ជាអ្នកបានទេ។ សូមប្រគល់ដោយស្ម័គ្រចិត្ត ដោយចិត្តស្រឡាញ់»។
Verse 16
भगदत्त उवाच कुन्तीमातर्य था मे त्वं तथा राजा युधिष्ठिर: । सर्वमेतत् करिष्यामि कि चान्यत् करवाणि ते,भगदत्तने कहा--कुन्तीकुमार! मेरे लिये जैसे तुम हो वैसे राजा युधिष्ठिर हैं, मैं यह सब कुछ करूँगा। बोलो, तुम्हारे लिये और क्या करूँ?
ភគទត្តបាននិយាយថា៖ «ឱ កូនប្រុសនៃគុន្ទី! ចំពោះខ្ញុំ អ្នកមានតម្លៃ និងជាទីស្រឡាញ់ដូចព្រះរាជាយុធិષ્ઠិរ។ ខ្ញុំនឹងធ្វើអស់ទាំងនេះ។ ចូរប្រាប់មក—ខ្ញុំត្រូវធ្វើអ្វីទៀតសម្រាប់អ្នក?»
Verse 26
इति श्रीमहाभारते सभापर्वणि दिग्विजयपर्वणि अर्जुनदिग्विजये भगदत्तपराजये षड्विंशो5ध्याय:
ដូច្នេះ ក្នុង «មហាភារត» ដ៏បរិសុទ្ធ នៅក្នុង «សភាបរវ» ក្នុងផ្នែក «ទិគ្វិជយបរវ» ស្តីពីទិគ្វិជយរបស់អర్జុន និងការបរាជ័យរបស់ភគទត្ត—នេះជាចប់នៃជំពូកទីម្ភៃប្រាំមួយ។
Frequently Asked Questions
The chapter presents the tension between coercive conquest and ethical consolidation: Bhīma must secure submission for Yudhiṣṭhira’s imperial project while minimizing destabilization, choosing incorporation (e.g., appointing Sudharmā) over punitive annihilation.
Effective governance is shown as authorization-driven, protocol-sensitive expansion: legitimacy is strengthened when power is exercised with restraint, when capable opponents are integrated, and when political aims are communicated transparently to regional rulers.
No explicit phalaśruti appears in this excerpt; its meta-function is structural—documenting how digvijaya supports the rājasūya framework by converting regional encounters into recognized overlordship and stable alliances.