Adhyaya 3
भीष्मपातने कर्णविलापः | Karṇa’s Lament upon Seeing Bhīṣma Fallen
Upa-parva: Bhīṣma-śayana (Episode of Bhīṣma on the Arrow-bed)
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Bhīṣma lies on a śara-talpa (arrow-bed), his immense vitality seemingly “dried” like an ocean under great winds. A sequence of similes elevates the event to cosmic scale: a mountain felled, a sun fallen from the sky, Indra’s unimaginable defeat by Vṛtra—each image indexing both the elder’s stature and the army’s shock. Karṇa descends from his chariot, eyes blurred with tears, offers respectful salutation, and identifies himself, requesting Bhīṣma to look upon him with auspicious, steady speech and gaze. He then interprets Bhīṣma’s fall as a crisis of moral order and a collapse of Kuru security, stating that no other protector equals Bhīṣma in counsel, treasury matters, formations, and weapon-policy. Karṇa forecasts that from this day the Pāṇḍavas, especially Arjuna (Gāṇḍīva) aided by Kṛṣṇa, will terrify armies like fire with wind, making the campaign’s strategic environment drastically more hazardous. The chapter ends with Karṇa preparing, under instruction, to confront Arjuna—accepting either victory or death.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को युद्धभूमि का दृश्य सुनाते हैं—अमित-तेजस्वी भीष्म शर-शय्या पर पड़े हैं, मानो प्रलय-वायु से सोख लिया गया समुद्र; उनके पतन से कौरव-आशा का आधार डगमगा गया है। → भीष्म के अभाव में कौरव-पक्ष की ढाल टूटती दिखती है; संजय रूपकों की बाढ़ में अर्जुन की प्रचण्डता उभारते हैं—बाण-समूह यमुना-प्रवाह की तरह फैलते हैं, और अग्नि-वायु की संयुक्त गति की भाँति वन (सेना) को मार्ग-मार्ग से भस्म करते हैं। साथ ही यह प्रश्न तीखा होता जाता है कि अर्जुन का सामना कौन कर सकता है। → संजय निर्णायक स्वर में कहते हैं—‘आपके सिवा दूसरा कौन राजा अर्जुन से युद्ध कर सकता है?’ गाण्डीव की टंकार और पांचजन्य की गर्जना से समस्त कौरव-सेनाओं में त्रास फैलने का चित्र चरम पर पहुँचता है; अर्जुन के बाण धार्तराष्ट्रों को चीरते हुए अग्नि-लपटों की तरह सब ओर फैलते हैं। → अध्याय का निष्कर्ष भय और अनिवार्यता में टिकता है—कौरव-सेना अर्जुन की ध्वनि, वेग और प्रहार सहने में असमर्थ दिखती है; भीष्म-युग के अंत के बाद अब युद्ध का भार नए नेतृत्व और नए प्रतिरोध पर आ पड़ा है। → भीष्म के पतन के बाद कौरव-पक्ष में कौन-सा वीर/नेता अर्जुन के सम्मुख टिकेगा, और युद्ध की बागडोर किसके हाथ में जाएगी?
Shlokas
Verse 2
संजय कहते हैं--महाराज! अमित तेजस्वी महात्मा भीष्म बाण-शय्यापर सो रहे थे। उस समय वे प्रलयकालीन महावायुसमूहसे सोख लिये गये समुद्रके समान जान पड़ते थे ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ព្រះមហាក្សត្រ! ព្រះបិតាមហា ភីष្មៈ មហាត្មា មានតេជៈអស្ចារ្យ គេងលើគ្រែព្រួញ។ នៅពេលនោះ ព្រះអង្គហាក់ដូចសមុទ្រដែលត្រូវខ្យល់ដ៏ខ្លាំងនៅវេលាប្រល័យបោកបក់រហូតស្ងួត។ ពេលឃើញថា ភីष្មៈ—គ្រូ និងជាបិតាមហា អ្នកកាន់ធ្នូដ៏អស្ចារ្យ អាចបញ្ចប់វង្សក្សត្រីយទាំងមូល—ត្រូវសវ្យសាចី អរជុន ប្រើអាវុធទេវតាបាញ់ឲ្យដួល នោះក្តីសង្ឃឹមឈ្នះរបស់កូនៗព្រះអង្គបានរលំ។ សូម្បីក្តីសង្ឃឹមចំពោះសេចក្តីសុខសាន្តរបស់ខ្លួនក៏បាត់បង់; អាវការពាររបស់ពួកគេហាក់ដូចរហែកបែកបាក់។ សម្រាប់កៅរវៈ ដែលដូចមនុស្សស្វែងរកជម្រៅក្នុងសមុទ្រអនន្ត និងមិនអាចឆ្លងកាត់បាន ភីष្មៈធ្លាប់ជាកោះជ្រកកោន—ឥឡូវត្រូវបារថៈធ្វើឲ្យដេកជាគំនរព្រួញ។
Verse 3
जयाशा तव पुत्राणां सम्भग्ना शर्म वर्म च । अपाराणामिव द्वीपमगाधे गाधमिच्छताम्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ក្តីសង្ឃឹមឈ្នះរបស់កូនៗព្រះអង្គបានបែកបាក់—ជាមួយនឹងសេចក្តីសុខចិត្ត និងអាវការពាររបស់ពួកគេផង។ សម្រាប់អ្នកដែលមិនអាចរកផ្លូវឆ្លង និងស្វែងរកទីឈរនៅក្នុងជម្រៅអស្ចារ្យ ភីष្មៈធ្លាប់ដូចកោះជ្រកកោន; ប៉ុន្តែព្រះអង្គត្រូវបារថៈ (អរជុន) បំបាក់ឲ្យដួល។
Verse 4
स्रोतसा यामुनेनेव शरौघेण परिप्लुतम् । महेन्द्रेणेव मैनाकमसहां भुवि पातितम्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ «វាត្រូវបានលិចលង់ដោយទឹកជំនន់ព្រួញ ដូចចរន្តទន្លេយមុនា ដែលហូរខ្លាំង។ មើលទៅហាក់ដូចជា មហេន្ទ្រា (ឥន្ទ្រា) បានបោះទម្លាក់ភ្នំមៃនាកៈដ៏មិនអាចទ្រាំទ្រ ទៅលើផែនដី»។
Verse 5
नभश्च्युतमिवादित्यं पतितं धरणीतले । शतक्रतुमिवाचिन्त्यं पुरा वृत्रेण निर्जितम्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ គាត់មើលទៅដូចព្រះអាទិត្យដែលធ្លាក់ចុះពីមេឃមកលើផែនដី ហើយដូចព្រះឥន្ទ្រា—អធិរាជទេវតានៃពិធីសតក្រតុ—ដែលមិនអាចគិតវាស់បាន កាលពីបុរាណធ្លាប់ត្រូវវ្រឹត្រាបង្ក្រាប។ នោះជារូបភាពនៃអំណាចដ៏មហិមាដែលត្រូវបង្អត់ចុះ បង្កឲ្យចិត្តរន្ធត់ពេលឃើញភាពអស្ចារ្យត្រូវបន្ទាបមុខក្នុងវិនាសកម្មនៃសង្គ្រាម។
Verse 6
मोहन सर्वसैन्यस्य युधि भीष्मस्य पातनम् । ककुदं सर्वसैन्यानां लक्ष्म सर्वधनुष्मताम्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ការធ្លាក់ចុះរបស់ភីෂ្មនៅក្នុងសមរភូមិ—អ្នកដែលជាមន្តស្នេហ៍ និងជាកម្លាំងរួមចិត្តរបស់ទ័ពទាំងមូល—ដូចជាកំពូលសញ្ញានៃកងទ័ពរលំ និងដូចជាការបាត់បង់ពន្លឺកិត្តិយសដែលបែងចែកអ្នកកាន់ធ្នូទាំងអស់។ ការដួលរលំរបស់គាត់មិនមែនត្រឹមការប្រែប្រួលយុទ្ធសាស្ត្រទេ ប៉ុន្តែជាការបាក់បែកផ្លូវចិត្ត និងសីលធម៌ក្នុងលំដាប់សង្គ្រាម។
Verse 7
धनंजयशरैरव्याप्तं पितरं ते महाव्रतम् । तं॑ वीरशयने वीरं शयान पुरुषर्षभम्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ឪពុករបស់អ្នក—អ្នករក្សាវ្រតដ៏មហា—មិនត្រូវបានធ្នូរបស់ធនញ្ជ័យ (អរជុន) ចាក់ប៉ះឡើយ។ វីរបុរសនោះ—ល្អឥតខ្ចោះក្នុងចំណោមមនុស្ស—ដេកលើគ្រែវីរភាព គឺសមរភូមិ ដោយស្ងប់ស្ងាត់ដូចអ្នកក្លាហាន។ បន្ទាត់នេះបង្ហាញសីលធម៌យុទ្ធជនក្នុងការទទួលមរណភាពដោយមិនរអាក់រអួល និងទម្ងន់សីលធម៌នៃចំណងឪពុកកូនដែលត្រូវសង្គ្រាមបង្ខំឲ្យតានតឹង។
Verse 8
भीष्ममाधिरथिरद्दृष्टवा भरतानां महाद्युति: । अवतीर्य रथादार्तों बाष्पव्याकुलिताक्षरम्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ពេលឃើញភីષ្ម កូនរបស់អ្នកបើករថ (កರ್ಣ) ដែលភ្លឺរលោងដោយពន្លឺដ៏មហា បានចុះពីរថដោយទុក្ខសោក; ពាក្យសម្តីរបស់គាត់ត្រូវទឹកភ្នែកបង្អាក់ រលាយមិនច្បាស់។ ដោយសំឡេងសម្រាប់ជូនពរ និងផ្តល់កម្លាំងចិត្ត ហើយដោយភ្នែកសុំអង្វរ គាត់បាននិយាយទៅកាន់គាត់ថា៖ «ឱ ភារតៈ សូមឲ្យអ្នកសុខសាន្ត។ ខ្ញុំគឺកರ್ಣ។ សូមនិយាយអ្វីមួយមកខ្ញុំដោយពាក្យបរិសុទ្ធ និងមង្គលរបស់អ្នក ហើយសូមមើលមកខ្ញុំដោយទស្សនៈមេត្តាករុណាដែលនាំមកនូវសេចក្តីក្សេមក្សាន្ត»។
Verse 9
अभिवाद्याज्जलिं बद्ध्वा वन्दमानो5भ्यभाषत | उस युद्धस्थलमें भीष्मका गिराया जाना समस्त सैनिकोंको मोहमें डालनेवाला था। आपके ज्येष्ठ पिता महान व्रतधारी भीष्म समस्त सैनिकोंमें श्रेष्ठ तथा सम्पूर्ण धनुर्धरोंके शिरोमणि थे। वे अर्जुनके बाणोंसे व्याप्त होकर वीरशय्यापर सो रहे थे। उन भरतवंशी वीर पुरुषप्रवर भीष्मको उस अवस्थामें देखकर अधिरथपुत्र महातेजस्वी कर्ण अत्यन्त आर्त होकर रथसे उतर पड़ा और अंजलि बाँध अभिवादनपूर्वक प्रणाम करके आँसूसे गदगद वाणीमें इस प्रकार बोला-- || ६--८ $ || कर्णोडहमस्मि भद्रें ते वद मामभि भारत
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់ពីគោរពជម្រាប ដោយបត់ដៃជាអញ្ជលិ និងថ្វាយបង្គំ គាត់បាននិយាយទៅកាន់គាត់ថា៖ «ខ្ញុំគឺកರ್ಣ; សូមពរមានលើអ្នក។ សូមនិយាយមកខ្ញុំ ឱ ភារតៈ»។ នៅខាងក្រោយនៃសមរភូមិ ការធ្លាក់ចុះរបស់ភីષ្ម—អ្នកលើសគេក្នុងចំណោមយុទ្ធជន និងជាគ្រឿងអលង្ការកំពូលនៃអ្នកកាន់ធ្នូ—បានធ្វើឲ្យទ័ពទាំងមូលស្រពិចស្រពិល។ ឃើញអ្នករក្សាវ្រតដ៏មហា ដេកលើគ្រែព្រួញ កર્ણបានចុះពីរថ ដោយទុក្ខសោក និងការគោរព ហើយចូលទៅជិតដោយដៃបត់ សំឡេងរបស់គាត់ញ័រដោយទឹកភ្នែក—ជាពេលវេលាសីលធម៌ដែលសូម្បីអ្នកប្រយុទ្ធដ៏កាចក៏ឈប់ដើម្បីគោរពអាយុជាន់ខ្ពស់ វ្រត និងឧត្តមភាពយុទ្ធសាស្ត្រកណ្ដាលភាពចលាចលនៃសង្គ្រាម។
Verse 10
00/वी00५ (0. न नूनं सुकृतस्येह फलं कश्चित् समश्लुते
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ «ពិតប្រាកដណាស់ ក្នុងលោកនេះ មិនមាននរណាម្នាក់បានទទួលផលនៃកុសលកម្មយ៉ាងពេញលេញឡើយ»។
Verse 11
कोशसंचयने मन्त्रे व्यूहे प्रहरणेषु च
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ «ក្នុងការប្រមូលផ្តុំ និងគ្រប់គ្រងទ្រព្យសម្បត្តិ ក្នុងការប្រឹក្សា និងការពិចារណាយុទ្ធសាស្ត្រ ក្នុងការរៀបចំទ័ពជាជួរប្រយុទ្ធ និងក្នុងការប្រើអាវុធផងដែរ—(គាត់លេចធ្លោជាងគេ)»។
Verse 12
नाहमन्यं प्रपश्यामि कुरूणां कुरुपुड्रव । बुद्धया विशुद्धया युक्तो यः कुरूंस्तारयेद् भयात्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ «ឱ កុរុអ្នកប្រសើរបំផុត ខ្ញុំមិនឃើញអ្នកណាផ្សេងទៀតក្នុងចំណោមយោធាកុរុ ដែលមានបញ្ញាបរិសុទ្ធដ៏ល្អឥតខ្ចោះ អាចនាំកុរុឆ្លងកាត់គ្រោះថ្នាក់នេះ ហើយសង្គ្រោះពួកគេចេញពីភ័យខ្លាចបានឡើយ»។
Verse 13
योधांस्तु बहुधा हत्वा पितृलोकं॑ गमिष्यति । 'कुरुश्रेष्ठ। कोश-संग्रह
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ «បន្ទាប់ពីសម្លាប់យោធាជាច្រើន គាត់នឹងទៅដល់លោកបិតា (ពិត្រលោក)»។
Verse 14
पाण्डवा भरतगश्रेष्ठ करिष्यन्ति कुरुक्षयम् । “भरतश्रेष्ठ) आजसे क्रोधमें भरे हुए पाण्डव उसी प्रकार कौरवोंका विनाश करेंगे, जैसे व्याप्र हिरनोंका ।। अद्य गाण्डीवघोषस्य वीर्यज्ञा: सव्यसाचिन:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ «ឱ ភារតអ្នកប្រសើរបំផុត ថ្ងៃនេះ ពណ្ឌវនឹងបង្កការបំផ្លាញកុរុ។ ចាប់ពីថ្ងៃនេះទៅ ពណ្ឌវដែលពោរពេញដោយកំហឹង នឹងកម្ទេចកោរវ ដូចខ្លាឃ្មុំឬខ្លាធំប្រមាញ់ហិរញ្ញ។ ហើយអ្នកដែលដឹងអំពីអំណាចរបស់អ្នកបាញ់ធ្នូដៃឆ្វេង—អ្នកដែលមានធ្នូគណ្ឌីវ និងសំឡេងរំពងល្បីល្បាញ—នឹងឃើញកម្លាំងរបស់គាត់ផ្ទុះឡើងក្នុងកំហឹង»។
Verse 15
कुरव: संत्रसिष्यन्ति वज़्पाणेरिवासुरा: । “आज गाण्डीवकी टंकार करनेवाले सव्यसाची अर्जुनके पराक्रमको जाननेवाले कौरव उनसे उसी प्रकार डरेंगे, जैसे वज्रधारी इन्द्रसे असुर भयभीत होते हैं ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «កងកុរុនឹងញ័រខ្លាច ដូចអសុរាខ្លាចឥន្ទ្រាដែលកាន់វជ្រ។ ថ្ងៃនេះ សូរសន្ធឹកសន្ធាប់នៃព្រួញដែលបាញ់ចេញពីគណ្ឌីវ នឹងធ្វើឲ្យពួកគេភ័យស្លន់ស្លោ—ប្រកាសអំពីវីរភាពរបស់សវ្យសាចី អរជុន និងជាសញ្ញាបង្ហាញពីការប្រែប្រួលទាំងផ្លូវធម៌ និងយុទ្ធសាស្ត្រនៃសង្គ្រាម។»
Verse 16
समिद्धो5ग्निर्यथा वीर महाज्वालो द्रुमान् दहेत्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ឱ វីរបុរស! ដូចភ្លើងដែលបានបញ្ឆេះល្អ ហើយឆេះឡើងដោយអណ្តាតភ្លើងធំៗ អាចដុតឈើទាំងព្រៃឲ្យរលាយបាន ដូច្នោះដែរ កំហឹង និងកម្លាំងរបស់យុទ្ធជននោះ ក៏ហាក់ដូចជាត្រៀមលេបលាន់អស់អ្នកណាដែលឈរប្រឆាំងមុខគាត់។»
Verse 17
येन येन प्रसरतो वाय्वग्नी सहितौ वने
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «នៅទីណាដែលខ្យល់ និងភ្លើង រីករាលដាលរួមគ្នាតាមព្រៃ…» (គាត់ចាប់ផ្តើមពិពណ៌នាអំពីការរីកចម្រើនយ៉ាងលឿន និងមិនអាចទប់ស្កាត់បាននៃការបំផ្លាញ—រូបភាពដែលដាក់សង្គ្រាមឲ្យស្មើនឹងអំពើហិង្សាដែលពេលបានលែងចេញហើយ នឹងលេបលាន់អ្វីៗតាមផ្លូវរបស់វា។)
Verse 18
तेन तेन प्रदहतो भूरिगुल्मतृणद्रुमान् “वायु और अग्निदेव--ये दोनों एक साथ वनमें जिस-जिस मार्गसे फैलते हैं, उसी- उसीके द्वारा बहुत-से तृण, वृक्ष और लताओंको भस्म करते जाते हैं ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ដូចខ្យល់ និងអគ្គិ ដែលរួមគ្នាឆ្លងកាត់ព្រៃ តាមផ្លូវណាដែលពួកវារីករាលដាល ក៏ដុតឲ្យរលាយព្រៃស្មៅ ព្រៃព្រឹក្ស និងដើមឈើជាច្រើនតាមផ្លូវនោះ ដូច្នោះដែរ គាត់ក៏ដូច្នោះ។ នេះហើយជាភ្លើងពេលត្រូវខ្យល់បក់ឲ្យក្លាយជាអណ្តាតភ្លើងធំ; ហើយប៉ារថ (អរជុន) ក៏ដូច្នោះដែរ—ដោយមិនមានសង្ស័យ ជាកម្លាំងដែលពេលបានចលនា នឹងលេបលាន់អ្វីៗទាំងអស់តាមផ្លូវរបស់វា។»
Verse 19
यथा वायुर्नरव्यात्र तथा कृष्णो न संशय: । 'पुरुषसिंह! जैसी प्रज्वलित अग्नि होती है, वैसे ही कुन्तीकुमार अर्जुन हैं--इसमें संशय नहीं है और जैसी वायु होती है, वैसे ही श्रीकृष्ण हैं, इसमें भी संशय नहीं है ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ដូចខ្យល់—លឿន មិនអាចទប់ទល់បាន និងសាយភាយគ្រប់ទី—ដូច្នោះដែរ គឺព្រះក្រឹෂ್ಣ; ក្នុងនេះគ្មានសង្ស័យឡើយ។» ក្នុងស៊ុមធម៌នៃសង្គ្រាម បន្ទាត់នេះបញ្ជាក់ថា កម្លាំងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់អរជុន ត្រូវបានណែនាំ និងធ្វើឲ្យមានប្រសិទ្ធិភាពដោយអំណាចដឹកនាំដាច់ខាតរបស់ព្រះក្រឹષ್ಣ—បង្ហាញថា កម្លាំងគ្មានការណែនាំត្រឹមត្រូវ មិនពេញលេញទេ។
Verse 20
कपिथ्वजस्योत्यततो रथस्यामित्रकर्षिण:
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «នៅពេលរថសង្គ្រាមរបស់វីរបុរសអ្នកបង្ក្រាបសត្រូវ ដែលមានទង់ស្វា បានរុញរានទៅមុខយ៉ាងរហ័ស…»
Verse 21
को हार्जुनं योधयितु त्वदन्य: पार्थिवो5हति
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ក្នុងចំណោមស្តេចទាំងឡាយ តើមានអ្នកណា ក្រៅពីព្រះអង្គ ទើបសមគួរប្រយុទ្ធនឹងអរជុន? បណ្ឌិតទាំងឡាយសរសើរកិច្ចការដ៏ទេវភាពរបស់គាត់។ គាត់បានធ្លាប់ប្រយុទ្ធនឹងសត្វមិនមែនមនុស្ស—អសុរ និងដៃត្យ; សូម្បីតែបានប្រយុទ្ធនឹងព្រះសង្ករ មហាត្មា ត្រីភ្នែក ហើយទទួលបានពរដ៏ប្រសើរ ពរដែលកម្រណាស់សម្រាប់អ្នកមិនអាចគ្រប់គ្រងអារម្មណ៍។ សូម្បីតែព្រះអង្គកាលមុនក៏មិនអាចឈ្នះគាត់បាន; ដូច្នេះថ្ងៃនេះ តើអ្នកណាអាចឈ្នះគាត់ក្នុងសង្គ្រាមបានទៀត?»
Verse 22
यस्य दिव्यानि कर्माणि प्रवदन्ति मनीषिण: । अमानुषैश्च संग्रामस्त्रयम्बकेण महात्मना
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «អរជុន—អ្នកដែលបណ្ឌិតទាំងឡាយនិយាយអំពីកិច្ចការដ៏ទេវភាពរបស់គាត់—បានប្រយុទ្ធនឹងសត្វមិនមែនមនុស្ស ហើយក៏បានប្រយុទ្ធនឹងព្រះត្រីភ្នែក មហាត្មា (ព្រះសិវៈ) ផងដែរ; ដូច្នេះ ក្រៅពីព្រះអង្គ តើស្តេចណាអាចប្រឈមមុខគាត់ក្នុងសង្គ្រាមបាន?»
Verse 23
तस्माच्चैव वर प्राप्तो दुष्प्रपमकृतात्मभि: । को<न्य: शक्तो रणे जेतुं पूर्व यो न जितस्त्वया
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «លើសពីនេះទៀត គាត់បានទទួលពរនោះ—ពរដែលពិបាកទទួលបានសម្រាប់អ្នកខ្វះការគ្រប់គ្រងខ្លួន។ តើមានអ្នកណាអាចឈ្នះគាត់ក្នុងសមរភូមិ—គាត់ដែលសូម្បីតែព្រះអង្គកាលមុនក៏មិនអាចឈ្នះបាន?»
Verse 24
जितो येन रणे रामो भवता वीर्यशालिना । क्षत्रियान्तकरो घोरो देवदानवदर्पहा
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ព្រះអង្គ—វីរបុរសរុងរឿងដោយពលកម្លាំង—គឺជាអ្នកដែលបានឈ្នះរាម (បរឝុរាម) ក្នុងសមរភូមិ; រាមនោះជាអ្នកបំផ្លាញក្សត្រិយយ៉ាងសាហាវ និងជាអ្នកបំបាក់មោទនភាពរបស់ទេវតា និងអសុរ-ដានវ»។
Verse 25
तमद्याहं पाण्डवं युद्धशौण्ड- ममृष्यमाणो भवता चानुशिष्ट: । आशीदविपष॑ दृष्टिहरं सुघोरं शूरं शक्ष्याम्यस्त्रबलान्निहन्तुम्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ថ្ងៃនេះ បើព្រះអង្គបញ្ជា ខ្ញុំ—ពោរពេញដោយកំហឹង និងធ្វើតាមព្រះបន្ទូល—អាចវាយសម្លាប់បណ្ឌវៈនោះ អ្នកចម្បាំងជំនាញសង្គ្រាម។ ដូចពស់ពិសដ៏សាហាវដែលប្លន់យកចក្ខុវិស័យ វីរបុរសអర్జុននោះ អាចត្រូវសម្លាប់ដោយអំណាចអាវុធរបស់ខ្ញុំ»។
Verse 103
यत्र धर्मपरो वृद्धः शेते भुवि भवानिह । “निश्चय ही इस लोकमें कोई भी अपने पुण्यकर्मोंका फल यहाँ नहीं भोगता है; क्योंकि आप वृद्धावस्थातक सदा धर्ममें ही तत्पर रहे हैं
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «នៅទីនេះ មានបុរសចាស់ម្នាក់ដែលស្មោះត្រង់ចំពោះធម៌ ដេកលើដីទទេ។ ហាក់ដូចជានៅលោកនេះ គ្មាននរណាម្នាក់បានរីករាយនឹងផលនៃកុសលកម្មរបស់ខ្លួននៅទីនេះទេ—ព្រោះសូម្បីតែអ្នកដែលបានឈរជាប់ក្នុងសេចក្តីសុចរិតរហូតដល់វ័យចាស់ ក៏ត្រូវធ្លាក់មកដេកលើដីក្នុងសភាពដូចនេះ»។
Verse 153
त्रासयिष्यति बाणानां कुरूनन्यांश्व पार्थिवान् । “आज गाण्डीव धनुषसे छूटे हुए बाणोंका वज्रपातके समान शब्द कौरवों तथा अन्य राजाओंको भयभीत कर देगा
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ក្រុមកុរុ និងស្តេចដទៃទៀតផង នឹងត្រូវភ័យរន្ធត់ដោយព្រួញដែលហៀបនឹងបាញ់ចេញ»។
Verse 166
धार्तराष्ट्रान् प्रथक्ष्यन्ति तथा बाणा: किरीटिन: । “वीर! जैसे बड़ी-बड़ी लपटोंसे युक्त प्रज्वलित हुई आग वृक्षोंको जलाकर भस्म कर देती है
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ឱ វីរបុរស! ដូចភ្លើងឆេះរលោងដែលមានអណ្តាតភ្លើងធំៗ ឆេះដើមឈើហើយបំផ្លាញឲ្យក្លាយជាផេះ ដូច្នោះដែរ ព្រួញរបស់អర్జុន អ្នកពាក់មកុដ នឹងដុតឆេះ និងបំផ្លាញកូនប្រុសរបស់ធ្រិតរាស្ត្រ និងទ័ពរបស់ពួកគេ»។
Verse 193
श्र॒ुत्वा सर्वाणि सैन्यानि त्रासं यास्यन्ति भारत | “भारत! बजते हुए पांचजन्य और टंकारते हुए गाण्डीव धनुषकी भयंकर ध्वनि सुनकर आज सारी कौरव सेनाएँ भयभीत हो उठेंगी
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ឱ ភារត (ធ្រិតរាស្ត្រ)! ពេលឮសូរស័ព្ទនោះ ទ័ពទាំងអស់របស់ព្រះអង្គនឹងត្រូវភ័យរន្ធត់គ្របដណ្តប់»។
Verse 206
शब्दं सोढुं न शक्ष्यन्ति त्वामृते वीर पार्थिवा: | “वीर! शत्रुसूदन कपिध्वज अर्जुनके उड़ते हुए रथकी घरघराहटको आपके सिवा दूसरे राजा नहीं सह सकेंगे
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ឱ វីរបុរស! លើកលែងតែអ្នក បណ្ដារាជាទាំងឡាយផ្សេងទៀត មិនអាចទ្រាំទ្រសំឡេងនោះបានទេ»។
Frequently Asked Questions
The chapter frames a tension between rightful reliance on a dharmic elder as institutional protector and the reality that war exposes even the most revered to vulnerability; leaders must act despite grief, uncertainty, and the destabilization of moral-psychological order.
It underscores that strategic capacity is inseparable from counsel, legitimacy, and morale: when a central ethical authority collapses, disciplined speech, ritual respect, and clear-eyed assessment must replace denial and impulsive escalation.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-layer functions through Sañjaya’s evaluative reportage and Karṇa’s prognostic reasoning, positioning the episode as a structural marker for the war’s ethical and strategic deterioration.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.