Shloka 49
Daiva–Puruṣakāra Discourse and the Elephant-Corps Engagement (भीमगजानीक-सम्भ्रान्ति)
जघान रथिनश्वापि बलवान रिपुमर्दन: । शत्रुओंका मर्दन करनेवाले बलवान भीम युद्धमें रथारोहियोंके रथोंके ईषादण्ड और जूए काटकर उन रथियोंका भी संहार कर डालते थे || ४८ ह ।।
sañjaya uvāca |
jaghāna rathinaś cāpi balavān ripumardanaḥ |
śatrūṇāṃ mardana-karaṇe balavān bhīma yuddhe rathārohīṇāṃ rathānām īṣā-daṇḍān ca yūgāni ca chittvā tān rathino 'pi saṃharati sma ||
bhīmasenaś caran mārgān subahūn pratyadṛśyata |
tasmin kāle pāṇḍu-nandanaḥ bhīmasenaḥ aneka-mārgeṣu vicarann iva dṛśyate sma |
sa khaḍga-yuddhasya bhrānta-āviddha-udbhrānta-āpluta-prasṛta-pluta-sampāta-samudīrṇa-ādīn bahūn pāñcarān darśayām āsa ||
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ភីមដ៏ខ្លាំងក្លា អ្នកបំផ្លាញសត្រូវ បានវាយសម្លាប់សូម្បីអ្នកជិះរថសង្គ្រាម។ ក្នុងសន្ធឹកសន្ធាប់នៃសមរភូមិ ដើម្បីបំបាក់កម្លាំងសត្រូវ គាត់កាត់ឈើដងរថ និងយ៉ុកនៃរថទាំងឡាយ ហើយដោយហេតុនោះ ក៏បំផ្លាញអ្នកជិះរថទាំងនោះផងដែរ។ នៅពេលនោះ ភីមសេន កូនបណ្ឌុ ត្រូវបានឃើញចល័តតាមផ្លូវជាច្រើនលើវាលសង្គ្រាម បង្ហាញល្បិចដាវជាច្រើន—ការបន្លំ ការវិលកាត់ ការបត់បែនភ្លាមៗ ការលោត ការរត់បុកទៅមុខ ការលោតជំហាន ការធ្លាក់ចុះដូចសត្វហោះ និងការវាយប្រហារដ៏រលករលាន់—ដូច្នេះសមត្ថភាពរបស់គាត់ក្លាយជាឧបករណ៍ដែលមើលឃើញបាន សម្រាប់បុព្វហេតុរបស់បណ្ឌវ ក្នុងសីលធម៌ដ៏ស្រងេះស្រងោចនៃសង្គ្រាម។
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights how martial excellence is framed within kṣatriya-dharma: Bhima’s strength is not mere rage but a directed, tactical force aimed at disabling the enemy’s war-machines (chariots) and thereby protecting his side. It also implies the ethical tension of war—skill and duty operating amid inevitable destruction.
Sanjaya describes Bhima’s battlefield dominance: he cuts key chariot components (pole-shafts and yokes), causing chariot-warriors to be slain or rendered helpless, and he is seen ranging across many parts of the field while exhibiting numerous sword-fighting maneuvers.