Adhyaya 5
भूमिगुण-प्रश्नः (Inquiry into the qualities of Earth and the classification of beings)
Upa-parva: Saṃjaya–Dhṛtarāṣṭra Saṃvāda: Bhūmi-guṇa-nirdeśa (Earth’s qualities and the taxonomy of beings)
Vaiśaṃpāyana reports that Vyāsa, having spoken, departs and Dhṛtarāṣṭra turns inward to contemplation. After a brief meditation and repeated sighing, the king questions Saṃjaya about the rulers assembled in Kurujāṅgala who, desiring earthly dominion, strike one another with varied weapons without abating. He asks for a factual account of the regions and cities from which these forces have come, noting Saṃjaya’s ‘knowledge-eye’ gained by Vyāsa’s favor. Saṃjaya replies respectfully and begins a structured exposition: beings are of two kinds—moving (trasā) and unmoving (sthāvara). Moving beings have three modes of birth (egg-born, sweat-born, womb-born), with womb-born regarded as superior; among these, humans and certain animals are prominent. He enumerates fourteen animal categories divided into seven forest-dwellers (e.g., lion, tiger, boar, buffalo, elephant, bear, monkey) and seven village/domiciled animals (e.g., cattle, goat, sheep, horse-type, mule, donkey), noting their Vedic association with yajña. He then classifies plants as five types (trees, shrubs, creepers, climbers, grasses and related forms). The discourse culminates in a cosmological-political thesis: all arises from earth and returns to earth; earth is the support and final resort of beings, and because whoever possesses earth possesses the world of moving and unmoving life, kings become mutually destructive through greed for bhūmi.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, युद्ध के निकट आते कोलाहल के बीच, संजय से एक अनोखा प्रश्न करते हैं—नदियों, पर्वतों, जनपदों के नाम और पृथ्वी का ‘प्रमाण’ क्या है; मानो दृष्टिहीन राजा समस्त जगत को शब्दों से देख लेना चाहता हो। → संजय उत्तर को युद्ध-वृत्तांत से नहीं, सृष्टि-वर्णन से आरम्भ करते हैं—पंचमहाभूत (भूमि, आप, तेज, वायु, आकाश) और उनके गुणों का स्मरण कराते हुए बताते हैं कि समस्त लोक इन्हीं आधारों पर प्रतिष्ठित हैं; फिर पृथ्वी के रम्य रूप—नदियों से आच्छादित, मेघ-सदृश पर्वतों से मंडित, वृक्ष-पुष्प-फल और धन-धान्य से सम्पन्न—का विस्तार करते हैं। → वर्णन का शिखर ‘सुदर्शनद्वीप’ पर आता है—चन्द्रमण्डल में वह ऐसा दीखता है जैसे दर्पण में पुरुष अपना मुख देखे; उसके भीतर पिप्पल, महान् शश और सर्वौषधियों की परिकल्पना से संजय एक दिव्य-मानचित्र रच देते हैं। → संजय संकेत करते हैं कि शेष प्रदेश जलमय समझना चाहिए और आगे का विवरण ‘संक्षेप’ में सुनने को कहते हैं—जैसे विशाल भूगोल को एक सूत्र में बाँधकर धृतराष्ट्र की जिज्ञासा को तात्कालिक विराम देते हों। → ‘अब इससे भिन्न जो शेष है, उसे संक्षेप से सुनो’—यह वाक्य अगले अध्याय में भू-विभाग/द्वीप-समुद्र-रचना के आगे खुलने का संकेत देता है।
Shlokas
Verse 1
भीप्य्ज्न्् हु न्िय्ािपराध्य पज्चमो< ध्याय: पंचमहाभूतों तथा सुदर्शनद्वीपका संक्षिप्त वर्णन धृतराष्ट उवाच नदीनां पर्वतानां च नामधेयानि संजय । तथा जनपदानां च ये चान्ये भूमिमाश्रिता:
ធೃತរाष्ट्रបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «សញ្ជ័យ! ចូរប្រាប់ខ្ញុំអំពីឈ្មោះទន្លេ និងភ្នំទាំងឡាយ ហើយដូចគ្នានោះផងដែរ អំពីនាមនៃនគរ-ជនបទ និងអ្វីៗផ្សេងទៀតទាំងអស់ ដែលអាស្រ័យនៅលើផែនដីនេះ»។
Verse 2
प्रमाणं च प्रमाणज्ञ पृथिव्या मम सर्वतः । निखिलेन समाचक्ष्व काननानि च संजय,प्रमाणवेत्ता संजय! तुम सारी पृथ्वीका पूरा प्रमाण (लम्बाई-चौड़ाईका माप) मुझे बताओ। साथ ही यहाँके वनोंका भी वर्णन करो
ព្រះបាទ ធ្រឹតរាស្ត្រ មានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ សញ្ជ័យ អ្នកជ្រាបច្បាស់អំពីមាត្រដ្ឋាន! ចូរប្រាប់ខ្ញុំដោយពេញលេញអំពីវិសាលភាពនៃផែនដីគ្រប់ទិសទាំងអស់—ទាំងប្រវែងទទឹង និងទំហំទាំងមូល—ហើយចូរពិពណ៌នាព្រៃព្រឹក្សាដែលមាននៅទីនេះផង»។
Verse 3
संजय उवाच पज्चेमानि महाराज महाभूतानि संग्रहात् । जगतीस्थानि सर्वाणि समान्याहुर्मनीषिण:
សញ្ជ័យទូលថា៖ «មហារាជ! សារធាតុទាំងអស់ដែលមាននៅលើផែនដីនេះ ដោយសង្ខេប គឺរួមបញ្ចូលពី មហាភូតទាំងប្រាំ។ ដូចហេតុនេះ បណ្ឌិតអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយបាននិយាយថា វាទាំងអស់មានមូលដ្ឋានរួម—ស្មើគ្នាតាមធាតុដើមរបស់វា»។
Verse 4
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत जम्बूखण्डविनिर्माणपर्वमें भूमिगुणवर्णनविषयक चौथा अध्याय पूरा हुआ
សញ្ជ័យទូលថា៖ «ផែនដី ទឹក ខ្យល់ ភ្លើង និងអាកាស—ទាំងនេះហៅថា មហាភូតទាំងប្រាំ។ ក្នុងមហាភូតនីមួយៗតាមលំដាប់ ចាប់ពីអាកាសទៅដល់ផែនដី នឹងមានគុណលក្ខណៈបន្ថែមមួយលើសពីមុន; ហើយក្នុងចំណោមទាំងអស់ ផែនដីត្រូវបានគេចាត់ទុកថា ជាធាតុសំខាន់បំផុត»។
Verse 5
शब्द: स्पर्शक्ष रूपं च रसो गन्धक्ष॒ पठचम: । भूमेरेते गुणा: प्रोक्ता ऋषिभिस्तत्त्ववेदिभि:
សញ្ជ័យទូលថា៖ «សំឡេង ការប៉ះពាល់ រូបរាង រសជាតិ និងក្លិន—ជាគុណទីប្រាំ—ទាំងនេះហើយដែលព្រះឥសីអ្នកដឹងច្បាស់អំពីសច្ចធម៌ បានប្រកាសថា ជាគុណលក្ខណៈនៃផែនដី»។
Verse 6
चत्वारो5प्सु गुणा राजन् गन्धस्तत्र न विद्यते । शब्द: स्पर्शश्व॒ रूपं च तेजसो5थ गुणास्त्रय: । शब्द: स्पर्शश्ष॒ वायोस्तु आकाशे शब्द एव तु
សញ្ជ័យទូលថា៖ «មហារាជ! ក្នុងទឹកមានគុណអារម្មណ៍ត្រឹមបួន; ក្លិនមិនមាននៅទីនោះទេ។ ភ្លើងមានបីគុណ—សំឡេង ការប៉ះពាល់ និងរូបរាង។ ខ្យល់មានតែពីរ—សំឡេង និងការប៉ះពាល់។ ហើយអាកាសមានគុណតែមួយគត់៖ សំឡេង»។
Verse 7
एते पञ्च गुणा राजन् महाभूतेषु पञठ्चसु । वर्तन्ते सर्वलोकेषु येषु भूता: प्रतिष्ठिता:,राजन! ये पाँच गुण सम्पूर्ण लोकोंके आश्रय-भूत पंचमहाभूतोंमें रहते हैं। जिनमें समस्त प्राणी प्रतिष्ठित हैं
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ព្រះរាជា! គុណទាំងប្រាំនេះដំណើរការនៅក្នុងមហាភូតទាំងប្រាំ។ វាលាតសន្ធឹងទៅទូទាំងលោកទាំងអស់ ហើយលើមហាភូតទាំងនេះ សត្វមានជីវិតទាំងពួងត្រូវបានបង្កើតឲ្យឈរជាប់។
Verse 8
अन्योन्यं नाभिवर्तन्ते साम्यं भवति वै यदा,ये पाँचों गुण जब साम्यावस्थामें रहते हैं, तब एक-दूसरेसे संयुक्त नहीं होते हैं
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ នៅពេលគុណទាំងនោះស្មើសមតុល្យ គេមិនឈ្លានពានគ្នា ឬរួមបញ្ចូលគ្នាទេ; ពួកវានៅក្នុងសភាពសមតុល្យ។
Verse 9
यदा तु विषमी भावमाविशन्ति परस्परम् | तदा देहैदेहवन्तो व्यतिरोहन्ति नान्यथा
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ប៉ុន្តែពេលវាចូលទៅក្នុងសភាពមិនស្មើគ្នាចំពោះគ្នា នោះសត្វមានកាយនឹងប៉ះទង្គិច និងចងក្រងគ្នាតាមរយៈកាយរបស់ខ្លួន—មិនមានដូច្នោះក្រៅពីពេលនោះឡើយ។
Verse 10
आनुपूर्व्या विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वश: । सर्वाण्यपरिमेयाणि तदेषां रूपमैश्वरम्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ភូតទាំងអស់នេះវិនាសទៅតាមលំដាប់ ហើយកើតឡើងវិញក៏តាមលំដាប់ដែរ។ វាទាំងអស់មិនអាចវាស់ប្រមាណបាន; រូបរាងរបស់វាគឺជាការបង្កើតដោយព្រះអម្ចាស់។
Verse 11
तत्र तत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाउचभौतिका: । तेषां मनुष्यास्तकेण प्रमाणानि प्रचक्षते,भिन्न-भिन्न लोकोंमें पांचभौतिक धातु दृष्टिगोचर होते हैं। मनुष्य तर्कके द्वारा उनके प्रमाणोंका प्रतिपादन करते हैं
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ នៅក្នុងលោកនានា គេឃើញធាតុសារធាតុដែលកើតពីមហាភូតទាំងប្រាំ។ មនុស្សដោយអាស្រ័យលើហេតុផល បង្ហាញភស្តុតាងរបស់វា។
Verse 12
अचिन्त्या: खलु ये भावा न तांस्तर्केण साधयेत् । प्रकृतिभ्य: परं यत् तु तदचिन्त्यस्य लक्षणम्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ពិតប្រាកដណាស់ សេចក្តីពិតដែលលើសពីការគិត មិនគួរបង្ខំឲ្យបានសេចក្តីសម្រេចដោយតក្កវិជ្ជាប៉ុណ្ណោះឡើយ។ អ្វីដែលលើសពីប្រក្រឹតិ (prakṛti) និងធាតុផ្សំរបស់វា នោះហើយជាសញ្ញានៃអ្វីដែលហៅថា «អចិន្ត្យ»—រំលឹកថា សេចក្តីពិតផ្លូវធម៌ និងវិញ្ញាណ មិនតែងតែអាចកាត់បន្ថយទៅជាអាគុយម៉ង់បានទេ។
Verse 13
सुदर्शन प्रवक्ष्यामि द्वीपं तु कुरुनन्दन | परिमण्डलो महाराज द्वीपोडसौ चक्रसंस्थित:,कुरुनन्दन! अब मैं सुदर्शन नामक द्वीपका वर्णन करूँगा। महाराज! वह द्वीप चक्रकी भाँति गोलाकार स्थित है
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ «ឱ កូនប្រុសជាទីរីករាយនៃកូរុ! ឥឡូវនេះ ខ្ញុំនឹងពណ៌នាអំពីកោះដែលមាននាមថា សុទർശនៈ។ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! កោះនោះមានរាងមូលពេញលេញ ដូចកង់រទេះដែលតាំងស្ថិត។»
Verse 14
नदीजलप्रतिच्छन्न: पर्वतैश्नाभ्रसंनिभै: | प्रैश्न विविधाकारै रम्यैर्जनपदैस्तथा
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ដែនដីនោះត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយទឹកនៃទន្លេជាច្រើន និងតុបតែងដោយភ្នំខ្ពស់ៗដូចពពក។ វាក៏រុងរឿងដោយតំបន់ និងទីលំនៅជាច្រើនប្រភេទ ដែលស្រស់ស្អាតរីករាយ ព្រមទាំងដើមឈើពេញផ្លែផ្កា។ សម្បូរបែបដោយសេចក្តីរុងរឿងគ្រប់យ៉ាង—ទ្រព្យសម្បត្តិ ស្រូវអង្ករ និងធនធាន—ហើយត្រូវបានសមុទ្រអំបិលព័ទ្ធជុំវិញគ្រប់ទិស។
Verse 15
वृक्षै: पुष्पफलोपेतै: सम्पन्नधनधान्यवान् । लवणेन समुद्रेण समनन््तात् परिवारित:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ដែនដីនោះតុបតែងដោយដើមឈើពេញផ្កា និងផ្លែ ហើយសម្បូរបែបដោយទ្រព្យសម្បត្តិ និងស្រូវអង្ករ។ វាត្រូវបានសមុទ្រអំបិលព័ទ្ធជុំវិញគ្រប់ទិស—ដូចជារាជ្យរុងរឿង មានរបៀបរៀបរយ ដែលភាពសម្បូរបែបធម្មជាតិ និងព្រំដែនដ៏មាំមួន បង្ហាញអត្តគតិលោកដ៏រីកចម្រើន ដែលត្រូវបានថែរក្សាដោយការគ្រប់គ្រងត្រឹមត្រូវ និងសមធម៌ជាមួយធម្មជាតិ។
Verse 16
यथा हि पुरुष: पश्येदादर्शे मुखमात्मन: । एवं सुदर्शनद्वीपो दृश्यते चन्द्रमण्डले,जैसे पुरुष दर्पणमें अपना मुँह देखता है, उसी प्रकार सुदर्शनद्वीप चन्द्रमण्डलमें दिखायी देता है
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ដូចមនុស្សមើលឃើញមុខរបស់ខ្លួនឆ្លុះក្នុងកញ្ចក់ ដូច្នោះដែរ កោះសុទർശនៈក៏ត្រូវបានឃើញឆ្លុះនៅក្នុងវង់ព្រះចន្ទ។ ការប្រៀបធៀបនេះបង្ហាញថា អ្វីដែលយើងឃើញអាចជាការឆ្លុះបញ្ចាំង មិនមែនជារូបធាតុដាច់ដោយឡែកដែលអាចចាប់យកបានទេ ហើយអំពាវនាវឲ្យមានការពិចារណាដោយប្រុងប្រយ័ត្នចំពោះរឿងអស្ចារ្យទាំងឡាយ។
Verse 17
द्विरंशे पिप्पलस्तत्र द्विरेशे च शशों महान् । सर्वौषधिसमावाय: सर्वत: परिवारित:,इसके दो अंशमें पिप्पल और दो अंशमें महान् शश दृष्टिगोचर होता है। इनके सब ओर सम्पूर्ण ओषधियोंका समुदाय फैला हुआ है
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ក្នុងទស្សនានោះ មានដើមពិព្ពល (អស្វត្ថ) មើលឃើញកាន់កាប់ពីរភាគ ហើយក៏មានទន្សាយធំមួយកាន់កាប់ពីរភាគដូចគ្នា។ ជុំវិញវា មានសមុទ្រនៃឱសថគ្រប់ប្រភេទប្រមូលផ្តុំ ហ៊ុំព័ទ្ធពីគ្រប់ទិស»។
Verse 18
आपफस्ततोडन््या विज्ञेया: शेष: संक्षेप उच्यते । ततोअन्य उच्यते चायमेनं संक्षेपत: शृूणु
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ចូរយល់ថា ពីគ្រប់ទិស ទីទូលាយដែលនៅសល់ទាំងអស់គឺជាទឹក។ ឥឡូវនេះ ខ្ញុំនឹងប្រាប់ដោយសង្ខេបអំពីអ្វីដែលនៅក្រៅពីនោះ—ដីដុំតូចមួយ។ សូមស្តាប់ ខ្ញុំនឹងពណ៌នាតំបន់នោះដោយខ្លី»។
Frequently Asked Questions
He highlights the paradox of rulers abandoning life for territory yet remaining unsated in violence, raising the ethical question of whether political legitimacy and desire for dominion can justify escalating mutual harm.
By grounding political conflict in the universality of bhūmi as support of all life, the chapter instructs that sovereignty should be evaluated against interdependence and restraint, not merely conquest; greed for land is identified as a systemic cause of disorder.
A direct phalaśruti is not stated here; instead, the meta-commentary is implicit: understanding the cosmological basis of life and the motives of conflict functions as a corrective lens for judgment, aligning political perception with śāstric categories rather than passion-driven interpretation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.