Adhyaya 4
Bhīṣma Parva, Adhyāya 4 — Dhṛtarāṣṭra–Vyāsa Saṃvāda on Kāla and Jayalakṣaṇa (Signs of Victory)
Upa-parva: Nimitta-jaya-lakṣaṇa-vicāra (Omens and Signs of Victory) — within Bhīṣma Parva
Vaiśaṃpāyana narrates a reflective exchange in which the ascetic sage Vyāsa addresses Dhṛtarāṣṭra’s predicament. Vyāsa first articulates kāla (time) as a force that contracts and recreates worldly conditions, denying permanence and warning against the ethical degradation of kin-slaying framed as political necessity. Dhṛtarāṣṭra acknowledges knowledge yet admits confusion driven by self-interest, then requests a precise account of the signs that accompany impending victory in collective engagements. Vyāsa enumerates auspicious indicators: orderly sacrificial fire (bright, smokeless, right-curling flame), favorable sounds (conch, drums), auspicious bird-calls and flight patterns, favorable winds, pleasing sensory conditions, and—most prominently—troop morale and cohesion. He also describes the dynamics of rout and panic: once a formation is “split” (dīrṇa), fear propagates, and even large forces become hard to stabilize. The chapter concludes with a strategic-philosophical caution: numerical strength alone does not ensure victory; outcomes are unstable, contingent, and entwined with daiva (the beyond-human factor), so even victory may entail depletion.
Chapter Arc: कुरुक्षेत्र के द्वार पर आकाश स्वयं भाषा बोल उठता है—राहु-केतु का एक ही राशि में आ जाना, सूर्य का तुला में होना, और अशुभ संकेतों की शृंखला; मानो युद्ध से पहले प्रकृति अंतिम चेतावनी दे रही हो। → धृतराष्ट्र, कुछ क्षण मौन रहकर बार-बार लंबी साँसें लेते हैं और संजय से पूछते हैं—ये उत्पात क्या कहते हैं? उसी प्रश्न के उत्तर में कथा युद्धभूमि से हटकर ‘भूमि’ और ‘भूत’ के व्यापक विधान पर फैलती है: स्थावर-जंगम का भेद, जंगम की योनियाँ, चौदह प्रकार के प्राणी, ग्राम्य और आरण्य पशुओं की गणना—और फिर उसी भूमि पर अधिकार के लिए राजाओं की अतृप्त लालसा। → वाक्य-शिखर यह उद्घोष बनता है: ‘भूमौ च जायते सर्वं… भूमि: प्रतिष्ठा भूतानां’ और फिर उसका कठोर निष्कर्ष—‘यस्य भूमिस्तस्य सर्वं… तत्रातिगृद्धा राजानो विनिधघ्नन्तीतरेतरम्’—जिसके पास भूमि, उसके पास सब; और उसी भूमि के लोभ में राजा एक-दूसरे का विनाश करते हैं। → अध्याय ज्ञान-गणना के रूप में स्थिर होता है—चर-अचर, अण्डज-स्वेदज-जरायुज, चौदह भेद, ग्राम्य-आरण्य पशुओं की सूची—और इस बोध पर टिकता है कि युद्ध का मूल केवल शस्त्र नहीं, ‘भूमि’ का आकर्षण है, जो समस्त प्राणियों की प्रतिष्ठा भी है और संघर्ष का कारण भी। → अशुभ संकेतों की छाया बनी रहती है—यदि भूमि ही सबका आधार है, तो उसी भूमि के लिए उठे शस्त्र किसका धर्म सिद्ध करेंगे और किसका विनाश?
Shlokas
Verse 1
- राहु और केतु सदा एक-दूसरेसे सातवीं राशिपर स्थित होते हैं
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ «ពោលដូច្នេះហើយ មហាឥសី វ្យាស បានចាកចេញពីស្តេចធ្រិតរាស្ត្រ ដែលមានប្រាជ្ញា។ ធ្រិតរាស្ត្រផងដែរ ពេលបានស្តាប់ព្រះវាចានោះ ក៏ចូលទៅក្នុងការសមាធិគិតពិចារណា ស្ទើរតែយូរមួយរយៈ លើអ្វីដែលបានឮ—ជាការឈប់ស្ងប់ក្នុងចិត្ត ដែលបង្ហាញពីភាពមិនសុខសាន្តផ្លូវធម៌ មុនថ្ងៃនៃជម្លោះធំ»។
Verse 2
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा विनि:श्वस्य मुहुर्मुहुः । संजयं संशितात्मानमपृच्छद् भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ) दो घड़ीतक सोचने-विचारनेके पश्चात् बारंबार लंबी साँस खींचते हुए उन्होंने विशुद्ध हृदयवाले संजयसे पूछा--
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ «ក្រោយពេលគិតពិចារណា ដូចជាមួយភ្លែត ហើយដកដង្ហើមវែងធ្ងន់ៗជាបន្តបន្ទាប់ ព្រះមហាក្សត្រអ្នកជាអធិរាជក្នុងពួកភារតៈ បានសួរសញ្ជ័យ អ្នកមានចិត្តវិន័យ និងមាំមួន—បង្ហាញពីភាពតានតឹងក្នុងចិត្តរបស់ស្តេច ខណៈដែលទ្រង់ស្វែងរកពាក្យពិតក្រោមទម្ងន់ធម៌នៃសង្គ្រាមដែលជិតមកដល់»។
Verse 3
इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत जग्बूखण्डविनिर्माणपर्वमें अमंगलस्चक उत्पातों तथा विजययूचक लक्षणोंका वर्णनविषयक तीसरा अध्याय पूरा हुआ
វ្យាសបានមានព្រះវាចា៖ «សញ្ជ័យ អ្នកជាស្តេចអ្នកក្លាហានទាំងនេះ ដែលជាអ្នកថែរក្សាផែនដី សប្បាយចិត្តនឹងសង្គ្រាម ហើយយកជីវិតខ្លួនឯងទៅបូជាសម្រាប់ដីនេះ។ នៅទីនេះ ពួកគេវាយប្រហារគ្នាទៅវិញទៅមក ដោយអាវុធគ្រប់ប្រភេទ ទាំងធំទាំងតូច។» ពាក្យនេះបង្ហាញសមរភូមិជាការប្រកួតដ៏សោកសៅសម្រាប់អធិបតេយ្យភាព៖ ការចង់បានអំណាចលើផែនដី បណ្ដាលឲ្យអ្នកគ្រប់គ្រងមិនអាចអត់ឱនគ្នា និងប្រើហិង្សាឥតឈប់ឈរ បង្កើនចំនួនអ្នកទៅកាន់លោកយម—ហើយក៏មិនស្ងប់ស្ងាត់ឡើយ។
Verse 4
पार्थिवा: पृथिवीहेतो: समभित्यज्य जीवितम् । न वा शाम्यन्ति निष्नन्तो वर्धयन्ति यमक्षयम्
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ព្រះមហាក្សត្រទាំងឡាយ ដើម្បីដីធ្លីនេះ ក៏បោះបង់សូម្បីជីវិតរបស់ខ្លួន ហើយរត់ចូលសមរភូមិ។ ទោះបីពួកគេវាយប្រហារគ្នាឲ្យដួលស្លាប់ ក៏មិនស្ងប់ស្ងាត់ឡើយ; ផ្ទុយទៅវិញ គ្រាន់តែបន្ថែមចំនួនអ្នកស្លាប់ឲ្យព្រះយមរាជ ដោយការកើនឡើងមិនចប់មិនស្រាក។»
Verse 5
भौममैश्वर्यमिच्छन्तो न मृष्यन्ते परस्परम् । मन्ये बहुगुणा भूमिस्तन्ममाचक्ष्व संजय
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ដោយប្រាថ្នាអំណាច និងទ្រព្យសម្បត្តិនៃផែនដី ពួកគេមិនអាចអត់ឱនគ្នាទៅវិញទៅមកបានឡើយ។ ខ្ញុំយល់ថា ដីនេះមានគុណធម៌ជាច្រើន; ដូច្នេះ សញ្ជយ! ចូរប្រាប់ខ្ញុំអំពីគុណលក្ខណៈនៃផែនដីនេះ។»
Verse 6
बहूनि च सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । कोट्यश्व लोकवीराणां समेता: कुरुजाडले,“कुरक्षेत्रमें इस जगत्के कई हजार, लाख, करोड़ और अरबों वीर एकत्र हुए हैं
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «នៅកុរុជាង្គល មានវីរបុរសនៃលោកជាច្រើនរាប់មិនអស់—រាប់ជាពាន់ ជាម៉ឺន ជាកោដិ និងអរពុទ—បានមកប្រមូលផ្តុំគ្នា។»
Verse 7
देशानां च परीमाणं नगराणां च संजय । श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन यत एते समागता:,“संजय! ये लोग जहाँ-जहाँसे आये हैं, उन देशों और नगरोंका यथार्थ परिमाण मैं तुमसे सुनना चाहता हूँ
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «សញ្ជយ! ខ្ញុំចង់ស្តាប់ដោយត្រឹមត្រូវ អំពីទំហំ និងព្រំដែនពិតប្រាកដនៃប្រទេស និងទីក្រុង ដែលវីរបុរសទាំងនេះបានមកប្រមូលផ្តុំគ្នាពីទីនោះ។»
Verse 8
दिव्यबुद्धिप्रदीपेन युक्तस्त्वं ज्ञानचक्षुषा । प्रभावात् तस्य विप्रर्षेव्यासस्थामिततेजस:
«ព្រោះដោយឥទ្ធិពលនៃព្រះព្រហ្មឥសី វ្យាស ដែលមានពន្លឺអសীম អ្នកបានទទួល ‘ភ្នែកនៃចំណេះដឹង’ ដែលត្រូវបានបំភ្លឺដោយចង្កៀងនៃបញ្ញាទេវី។ ដូច្នេះ អ្នកអាចឃើញ និងរៀបរាប់អ្វីៗលើសពីការមើលឃើញធម្មតា។»
Verse 9
संजय उवाच यथाप्रज्ञं महाप्राज्ञ भौमान् वक्ष्यामि ते गुणान् | शास्त्रचक्षुरवेक्षस्व नमस्ते भरतर्षभ
សញ្ជ័យបានទូលថា៖ ឱ មហាប្រាជ្ញ! ខ្ញុំនឹងពណ៌នាគុណលក្ខណៈនៃភូមិ (ផែនដី) ទាំងនេះដល់ព្រះអង្គ តាមសមត្ថភាពប្រាជ្ញារបស់ខ្ញុំ។ សូមថ្វាយបង្គំដល់ព្រះអង្គ ឱ ព្រះឧត្តមក្នុងវង្សភរត; សូមព្រះអង្គពិនិត្យដោយចក្ខុវិជ្ជាសាស្ត្រ ហើយយល់អត្ថន័យនេះ។
Verse 10
द्विविधानीह भूतानि चराणि स्थावराणि च । त्रसानां त्रिविधा योनिरण्डस्वेदजरायुजा:
សញ្ជ័យបានទូលថា៖ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! នៅលើលោកនេះ សត្វមានជីវិតមានពីរប្រភេទ—ចល័ត និងអចល័ត។ ក្នុងចំណោមសត្វចល័ត កំណើតមានបីយ៉ាងគឺ កើតពីស៊ុត កើតពីសំណើម និងកើតពីផ្ទៃមាតា។
Verse 11
त्रसानां खलु सर्वेषां श्रेष्ठा राजन् जरायुजा: । जरायुजानां प्रवरा मानवा: पशवश्च ये,राजन! सम्पूर्ण जंगम जीवोंमें जरायुज श्रेष्ठ माने गये हैं, जरायुजोंमें भी मनुष्य और पशु उत्तम हैं
សញ្ជ័យបានទូលថា៖ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ក្នុងចំណោមសត្វចល័តទាំងអស់ សត្វកើតពីផ្ទៃមាតា ត្រូវបានរាប់ថាជាអធិម។ ហើយក្នុងចំណោមសត្វកើតពីផ្ទៃមាតានោះ មនុស្ស និងសត្វចិញ្ចឹម/សត្វធំៗ ត្រូវបានចាត់ទុកថាល្អប្រសើរបំផុត។
Verse 12
नानारूपधरा राजंस्तेषां भेदाश्षतुर्दश । वेदोक्ता: पृथिवीपाल येषु यज्ञा: प्रतिष्ठिता:
សញ្ជ័យបានទូលថា៖ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ពួកវាមានរូបរាងនានា។ ឱ អ្នកគ្រប់គ្រងផែនដី! ការបែងចែករបស់ពួកវាមានដល់ដប់បួនប្រភេទ ដូចដែលវេទបានប្រកាស; ហើយលើមូលដ្ឋាននៃការបែងចែកទាំងនោះ ពិធីយញ្ញ (យជ្ញ) ត្រូវបានបង្កើត និងតាំងមូលដ្ឋាន។
Verse 13
ग्राम्याणां पुरुषा: श्रेष्ठा: सिंहाश्वारण्यवासिनाम् | सर्वेषामेव भूतानामन्योन्येनोपजीवनम्
សញ្ជ័យបានទូលថា៖ ក្នុងចំណោមអ្នករស់នៅភូមិ មនុស្សគឺជាអធិម; ហើយក្នុងចំណោមសត្វព្រៃនៅព្រៃ សត្វតោគឺជាអធិម។ ពិតប្រាកដណាស់ ការរស់រានមានជីវិតរបស់សត្វទាំងអស់ អាស្រ័យលើការគាំទ្រគ្នាទៅវិញទៅមក—ម្នាក់ៗរស់ដោយជំនួយរបស់ម្នាក់ផ្សេងទៀត។
Verse 14
उद्धिज्जा: स्थावरा: प्रोक्तास्तेषां पजचैव जातय: । वृक्षगुल्मलतावलल्ल्यस्त्वक्सारास्तृणजातय:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ សត្វមានជីវិតដែលកើតឡើងដោយការចេញពន្លក ត្រូវហៅថា «ស្ថាវរ» (រុក្ខជាតិ)។ ពួកវាត្រូវបានពោលថាមានប្រាំប្រភេទ គឺ ដើមឈើ ព្រៃទាប/គុម្ពោត វល្លិ៍លូន វល្លិ៍ឡើង និងពួកដែលមានស្នូលសរសៃឬស្នូលដូចសំបក (ដូចជា ឫស្សី)។ ទាំងនេះសុទ្ធតែត្រូវរាប់ចូលក្នុងចំណោមពួកស្មៅ និងរុក្ខជាតិ។
Verse 15
तेषां विंशतिरेकोना महाभूतेषु पठचसु । चतुर्विशतिरुद्दिष्टा गायत्री लोकसम्मता
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ក្នុងចំណោមសត្វមានជីវិតទាំងនោះ គេពោលថាមានដប់៩។ បើរាប់បញ្ចូល «មហាភូត» ប្រាំ (ធាតុធំប្រាំ) ផង នោះចំនួនសរុបត្រូវបានប្រកាសថា ២៤។ ព្រោះ «គាយត្រី» ដែលលោកទទួលស្គាល់ថាមានអំណាចសក្ដិសិទ្ធិ ក៏មាន ២៤ ព្យាង្គដែរ ដូច្នេះធាតុ ២៤ នេះក៏ត្រូវបានហៅថា «គាយត្រី» តាមការយល់ឃើញទូទៅ។
Verse 16
य एतां वेद गायत्री पुण्यां सर्वगुणान्विताम् । तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ स लोके न प्रणश्यति,भरतश्रेष्ठ] जो लोकमें स्थित इस सर्वगुणसम्पन्न पुण्यमयी गायत्रीको यथार्थरूपसे जानता है, वह कभी नष्ट नहीं होता
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ឱ ព្រះអង្គជាបុត្រស្រស់ស្អាតនៃពួកភារតៈ អ្នកណាដែលដឹងដោយសេចក្តីពិតប្រាកដនូវ «គាយត្រី» ដ៏បរិសុទ្ធនេះ ដែលពេញដោយគុណលក្ខណៈទាំងអស់ នោះមិនវិនាសនៅក្នុងលោកនេះឡើយ។
Verse 17
अरण्यवासिन: सप्त सप्तैषां ग्रामवासिन: । सिंहा व्याप्रा वराहाश्न महिषा वारणास्तथा
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ «មានប្រាំពីរនាក់ដែលរស់នៅក្នុងព្រៃ ហើយមានប្រាំពីរនាក់ទៀតក្នុងចំណោមពួកគេដែលរស់នៅតាមភូមិ—ដូចសិង្ហ ដូចខ្លា ដូចជ្រូកព្រៃ ដូចក្របី និងដូចដំរី»។
Verse 18
गौरजाविमनुष्याश्च अश्वाश्वतरगर्दभा:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ គោ ពពែ ចៀម មនុស្ស សេះ លា-សេះ (ម្យូល) និងលា—សត្វទាំងប្រាំពីរនេះ ពួកបុរសសាធុបានហៅថា «អ្នករស់នៅភូមិ»។ ឱ ព្រះរាជា! ដូច្នេះ អ្នករស់នៅភូមិ និងអ្នករស់នៅព្រៃ រួមគ្នា ត្រូវបានពោលថាជាសត្វសរុបដប់បួន។
Verse 19
एते ग्राम्या: समाख्याता: पशव: सप्त साधुभि: । एते वै पशवो राजन _ग्राम्यारण्याश्षतुर्दश
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «សត្វទាំងប្រាំពីរនេះ ត្រូវបានអ្នកប្រាជ្ញហៅថា “សត្វស្រុក” (រស់នៅជិតទីលំនៅមនុស្ស)។ ព្រះរាជា! បើរាប់រួមទាំងសត្វស្រុក និងសត្វព្រៃ នោះសត្វទាំងនេះត្រូវបាននិយាយថាមានសរុបដប់បួន»។
Verse 20
भूमौ च जायते सर्व भूमौ सर्व विनश्यति । भूमि: प्रतिष्ठा भूतानां भूमिरेव परायणम्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «អ្វីៗទាំងអស់កើតឡើងលើផែនដីនេះ ហើយអ្វីៗទាំងអស់ក៏រលាយទៅក្នុងផែនដីនេះដែរ។ ផែនដីជាគ្រឹះរបស់សត្វលោកទាំងពួង ហើយផែនដីតែមួយគត់ជាជម្រកចុងក្រោយរបស់ពួកគេ»។
Verse 21
यस्य भूमिस्तस्य सर्व जगत् स्थावरजड्भमम् । तत्रातिगृद्धा राजानो विनिधघ्नन्तीतरेतरम्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «អ្នកណាដែលកាន់កាប់ផែនដី អ្នកនោះត្រូវបានចាត់ទុកថាកាន់កាប់លោកទាំងមូល—ទាំងអ្វីដែលចល័ត និងអចល័ត។ ដូច្នេះហើយ ព្រះមហាក្សត្រទាំងឡាយដែលលោភលន់ដែនដីយ៉ាងហួសហេតុ ក៏វាយប្រហារគ្នាទៅវិញទៅមក»។
Verse 176
ऋक्षाश्न वानराश्नैव सप्तारण्या: स्मृता नृप । नरेश्वर! उपर्युक्त चौदह प्रकारके जरायुज प्राणियोंमें वनवासी पशु सात हैं और ग्रामवासी भी सात ही हैं। सिंह
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ព្រះរាជា! ក្នុងចំណោមសត្វដែលកើតពីផ្ទៃពោះទាំងដប់បួនប្រភេទដែលបានរៀបរាប់ខាងលើ មានសត្វព្រៃប្រាំពីរ និងសត្វស្រុកប្រាំពីរដូចគ្នា។ សត្វតោ ខ្លា ជ្រូកព្រៃ ក្របី ដំរី ខ្លាឃ្មុំ និងស្វា—ទាំងប្រាំពីរនេះ ត្រូវបានចងចាំថាជាសត្វរស់នៅក្នុងព្រៃ»។
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether pursuit of sovereignty can justify actions that damage kuladharma and kinship ethics; Vyāsa frames kin-harm as ethically diminutive and urges a lawful path when alternatives exist.
Victory is not a simple function of force; it depends on contingent conditions (nimitta), collective psychology (harṣa/morale), and the operation of kāla/daiva, implying the need for humility, ethical restraint, and strategic prudence.
Yes: the chapter explicitly notes that numerical superiority does not guarantee success and that even successful engagements entail kṣaya (depletion), functioning as a caution against triumphal certainty and simplistic causality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.