Adhyaya 31
अम्बरीषगाथा—गुणत्रयविभागः तथा लोभनिग्रहः (Ambarīṣa’s Gāthā: The Guṇas and the Restraint of Greed)
Upa-parva: Āśvamedhika-upākhyāna: Ambarīṣa-gāthā on the Nine Inner Rivals (Guṇa-based Doṣas)
A brāhmaṇa speaker defines ‘three rivals’ in the world as nine when analyzed by guṇa taxonomy. The sāttvika triad is named as harṣa (elation), stambha (rigidity/obstinacy), and abhimāna (self-regard); the rājasa triad as śoka (grief), krodha (anger), and atisaṃrambha (impetuous agitation); and the tāmasa triad as svapna (sleep/dreaming), tandrī (sloth/drowsiness), and moha (delusion). The discourse then asserts that a steady, vigilant, self-controlled person can ‘cut down’ these inner adversaries. To anchor the teaching, traditionalists cite an older gāthā spoken by King Ambarīṣa while governing: amid social disorder and harm to the virtuous, he seized authority, restrained major faults, honored the good, and attained success. Yet he confesses one remaining enemy—lobha—by which beings fail to reach dispassion (vaitṛṣṇya) and rush uncomprehendingly toward ‘low grounds’ like a thirst-driven being. Greed is prescribed to be cut down decisively; it is shown to generate thirst, then worry, increasing rājasic qualities, binding the embodied self to repeated birth, action, and death. The chapter concludes that true ‘kingdom’ is mastery over greed: with dhṛti (steadfastness) one should restrain lobha and recognize inner conquest as the highest sovereignty.
Chapter Arc: ब्राह्मण वाचक देवी/श्रोता के सम्मुख ‘आध्यात्मिक स्वराज्य’ की गाथा खोलता है—राजा अम्बरीष द्वारा गाया गया वह गीत, जिसमें मनुष्य के भीतर के शत्रुओं को युद्धभूमि की तरह पहचाना जाता है। → तीन गुणों (सत्त्व-रज-तम) के नौ-रूप शत्रुओं का वर्गीकरण होता है—रजस के रूप में तृष्णा, क्रोध, अभिसंरम्भ; तमस के रूप में श्रम, तन्द्रा, मोह; और इनके बरक्स शान्तचित्त, जितेन्द्रिय, धैर्यवान पुरुष का आदर्श रखा जाता है जो ‘बाणसंघ’ समान साधनों से दोषों को काटता चलता है। → अम्बरीष का आत्मस्वीकार: ‘बहुत-से दोष जीत लिये, पर एक श्रेष्ठ दोष अब भी अवध्य-सा बचा है’—और वह दोष ‘लोभ’ के रूप में प्रकट होता है, जो मनुष्य से अकार्य भी करवा देता है। → लोभ के स्वरूप को सम्यक् देखकर धृति (स्थिर बुद्धि) से उसका निग्रह करने का उपदेश—यही ‘राज्य’ है; बाह्य राज्य नहीं, आत्मा ही राजा है, और आत्मराज्य की स्थापना ही परम विजय है।
Shlokas
Verse 1
अफ-्-णक+ एकत्रिशो<5 ध्याय: राजा अम्बरीषकी गायी हुई आध्यात्मिक स्वराज्यविषयक गाथा ब्राह्मण उवाच त्रयो वै रिपवो लोके नवधा गुणत: स्मृता: । प्रहर्ष: प्रीतिरानन्दस्त्रयस्ते सात््चिका गुणा:,ब्राह्मणने कहा--देवि! इस संसारमें सत्त्व, रज और तम--ये तीन मेरे शत्रु हैं। ये वृत्तियोंके भेदसे नौ प्रकारके माने गये हैं। हर्ष, प्रीति और आनन्द--ये तीन सात््विक गुण हैं; तृष्णा, क्रोध और द्वेषभाव--से तीन राजस गुण हैं और थकावट, तन्द्रा तथा मोह--ये तीन तामस गुण हैं
ព្រះព្រាហ្មណ៍បាននិយាយថា៖ «ឱ ទេវី! ក្នុងលោកនេះ មានសត្វវៈ (sattva), រាជស (rajas) និង តាមស (tamas)—បីយ៉ាងនេះជាសត្រូវរបស់ខ្ញុំ។ ដោយការប្រែប្រួលនៃចរិតនិងចលនា វាត្រូវបានរំលឹកថាមាន៩ប្រភេទ។ ក្តីរីករាយ (harṣa), ក្តីស្រឡាញ់ពេញចិត្ត (prīti) និង សុខានុភាព (ānanda)—បីយ៉ាងនេះជាគុណសាត្វវិកៈ (sāttvika)»។
Verse 2
तृष्णा क्रोधो5भिसंरम्भो राजसास्ते गुणा: स्मृता: । श्रमस्तन्द्रा च मोहश्न त्रयस्ते तामसा गुणा:,ब्राह्मणने कहा--देवि! इस संसारमें सत्त्व, रज और तम--ये तीन मेरे शत्रु हैं। ये वृत्तियोंके भेदसे नौ प्रकारके माने गये हैं। हर्ष, प्रीति और आनन्द--ये तीन सात््विक गुण हैं; तृष्णा, क्रोध और द्वेषभाव--से तीन राजस गुण हैं और थकावट, तन्द्रा तथा मोह--ये तीन तामस गुण हैं
ព្រះព្រាហ្មណ៍បាននិយាយថា៖ «តណ្ហា, កំហឹង និងការប្រញាប់ប្រញាល់ឆាប់រំភើប—បីយ៉ាងនេះត្រូវបានចងចាំថាជាគុណរាជស (rājasa)។ ការនឿយហត់, ងងុយដេក និងមោហៈ—បីយ៉ាងនេះជាគុណតាមស (tāmasa)»។
Verse 3
एतान् निकृत्य धृतिमान् बाणसंघैरतन्द्रित: । जेतुं परानुत्सहते प्रशान्तात्मा जितेन्द्रिय:,शान्तचित्त, जितेन्द्रिय, आलस्यहीन और धैर्यवान् पुरुष शम-दम आदि बाण-समूहोंके द्वारा इन पूर्वोक्त गुणोंका उच्छेद करके दूसरोंको जीतनेका उत्साह करते हैं
បុរសដែលស្ងប់ចិត្ត ជាអ្នកឈ្នះអារម្មណ៍ មិនខ្ជិល និងមានធម៌ធ្មត់ធ្ងន់—បានកាត់បំបាត់គុណទាំងនោះ ដោយព្រួញជាច្រើនគឺវិន័យនៃការគ្រប់គ្រងខ្លួន (ដូចជា śama និង dama) ដោយមិនធ្វេសប្រហែស; ហើយបន្ទាប់មក ទើបមានកម្លាំងចិត្តឡើង ដើម្បីឈ្នះអ្នកដទៃ។
Verse 4
अत्र गाथा: कीर्तयन्ति पुराकल्पविदो जना: । अम्बरीषेण या गीता राज्ञा पूर्व प्रशाम्यता,इस विषयमें पूर्वकालकी बातोंके जानकार लोग एक गाथा सुनाया करते हैं। पहले कभी शान्तिपरायण महाराज अम्बरीषने इस गाथाका गान किया था
នៅទីនេះ មនុស្សដែលចេះដឹងអំពីរឿងរ៉ាវបុរាណ តែងសូត្រឡើងនូវគាថាប្រពៃណីមួយ។ គេនិយាយថា កាលពីយូរមកហើយ ព្រះមហាក្សត្រ អម្បរីષ—អ្នកស្រឡាញ់សន្តិភាព និងមានការគ្រប់គ្រងខ្លួន—បានច្រៀងគាថានេះឯង។
Verse 5
समुदीर्णेषु दोषेषु बाध्यमानेषु साधुषु । जग्राह तरसा राज्यमम्बरीषो महायशा:,कहते हैं--जब दोषोंका बल बढ़ा और अच्छे गुण दबने लगे, उस समय महायशस्वी महाराज अम्बरीषने बलपूर्वक राज्यकी बागडोर अपने हाथमें ली
គេនិយាយថា—នៅពេលអំពើអាក្រក់កើនកម្លាំង ហើយអ្នកសុចរិតត្រូវបានបង្ក្រាប ព្រះមហាក្សត្រ អម្បរីષ អ្នកមានកេរ្តិ៍ឈ្មោះធំ បានឆាប់រហ័សចាប់យកបង្គោលអំណាចនៃរាជ្យ ដោយកម្លាំងដាច់ខាត ដើម្បីស្តាររបៀបរៀបរយ និងលើកតម្កើងធម្មៈ។
Verse 6
स निगृह्यात्मनो दोषान् साधून् समभिपूज्य च । जगाम महतीं सिद्धि गाथाश्षेमा जगाद ह,उन्होंने अपने दोषोंको दबाया और उत्तम गुणोंका आदर किया। इससे उन्हें बहुत बड़ी सिद्धि प्राप्त हुई और उन्होंने यह गाथा गायी--
ព្រះអង្គបានទប់ស្កាត់កំហុសក្នុងខ្លួន ហើយគោរពបូជាអ្នកមានគុណធម៌តាមសមគួរ។ ដោយហេតុនោះ ព្រះអង្គបានសម្រេចសិទ្ធិដ៏ធំ ហើយបន្ទាប់មកបានសូត្រគាថានៃសុខសាន្តនេះ។
Verse 7
भूयिष्ठं विजिता दोषा निहता: सर्वशत्रव: । एको दोषो वरिष्ठक्ष वध्य: स न हतो मया,“मैंने बहुत-से दोषोंपर विजय पायी और समस्त शत्रुओंका नाश कर डाला; किंतु एक सबसे बड़ा दोष रह गया है। यद्यपि वह नष्ट कर देने योग्य है तो भी अबतक मैं नाश न कर सका
ព្រាហ្មណ៍បាននិយាយថា៖ «ខ្ញុំបានឈ្នះលើកំហុសជាច្រើន ហើយបានបំផ្លាញសត្រូវទាំងអស់; ប៉ុន្តែកំហុសមួយ—ធំបំផុត—នៅសល់។ ទោះវាគួរត្រូវបំផ្លាញក៏ដោយ ខ្ញុំមិនទាន់អាចបំផ្លាញវាបានទេ»។
Verse 8
यत्प्रयुक्तो जन्तुरयं वैतृष्ण्यं नाधिगच्छति । तृष्णार्त इह निम्नानि धावमानो न बुध्यते,“उसीकी प्रेरणासे इस प्राणीको वैराग्य नहीं होता। तृष्णाके वशमें पड़ा हुआ मनुष्य संसारमें नीच कर्मोंकी ओर दौड़ता है, सचेत नहीं होता
ដោយសារកម្លាំងជំរុញនោះឯង សត្វមានជីវិតនេះមិនអាចឈានដល់ការផុតពីតណ្ហា (វៃត្រឹស្ណ្យ) បានទេ។ ត្រូវតណ្ហាដណ្ដើមគ្រប់គ្រង មនុស្សរត់ប្រញាប់ទៅរកអំពើទាបថោកក្នុងលោកនេះ ដោយមិនដឹងខ្លួន មិនភ្ញាក់ដឹងអ្វីដែលពិតជាមានប្រយោជន៍។
Verse 9
अकार्यमपि येनेह प्रयुक्त: सेवते नर: । त॑ लोभमसिभिस्ती&णैर्निकृत्य सुखमेधते,“उससे प्रेरित होकर वह यहाँ नहीं करने-योग्य काम भी कर डालता है। उस दोषका नाम है लोभ। उसे ज्ञानरूपी तलवारसे काटकर मनुष्य सुखी होता है
ដោយត្រូវវាជំរុញ មនុស្សនៅក្នុងលោកនេះ សូម្បីតែការដែលមិនគួរធ្វើ ក៏ទៅធ្វើដែរ។ កំហុសនោះហៅថា «លោភ» (lobha)។ ពេលកាត់វាចោលដោយដាវមុតនៃប្រាជ្ញា មនុស្សនោះបានសុខសាន្ត និងសុភមង្គល។
Verse 10
लोभाद्धि जायते तृष्णा ततत्रिन्ता प्रवर्तते । स लिप्यमानो लभते भूयिष्ठं राजसान् गुणान् । तदवाप्तौ तु लभते भूयिष्ठं तमसान् गुणान्,“लोभसे तृष्णा और तृष्णासे चिन्ता पैदा होती है। लोभी मनुष्य पहले बहुत-से राजस गुणोंको पाता है और उनकी प्राप्ति हो जानेपर उसमें तामसिक गुण भी अधिक मात्रामें आ जाते हैं
ពីលោភ កើតមានតណ្ហា; ពីតណ្ហា កើតមានការព្រួយគិត។ មនុស្សលោភ ដែលត្រូវវាលាបពណ៌គ្រប់គ្រង ដំបូងទទួលបានគុណធម៌ប្រភេទរាជស (rajas) ច្រើន; ហើយពេលបានសម្រេចតាមបំណងហើយ គុណធម៌ប្រភេទតាមស (tamas) ក៏ចូលមកកាន់តែច្រើន។
Verse 11
स तैर्गुणैः संहतदेहबन्धन: पुन: पुनर्जायति कर्म चेहते । जन्मक्षये भिन्नविकीर्णदेहो मृत्युं पुनर्गच्छति जन्मनैव,“उन गुणोंके द्वारा देह-बन्धनमें जकड़कर वह बारंबार जन्म लेता और तरह-तरहके कर्म करता रहता है। फिर जीवनका अन्त समय आनेपर उसके देहके तत्त्व विलग-विलग होकर बिखर जाते हैं और वह मृत्युको प्राप्त हो जाता है। इसके बाद फिर जन्म-मृत्युके बन्धनमें पड़ता है
ដោយគុណធម៌ទាំងនោះ បង្កើតជាចំណងនៃរាងកាយ ហើយចងរឹតគាត់ឲ្យជាប់ មនុស្សមានជីវិតកើតឡើងម្តងហើយម្តងទៀត និងខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងកម្មនៅទីនេះ។ ពេលអាយុកាលនៃជាតិនោះអស់ទៅ ធាតុនៃរាងកាយបែកបាក់រលាយ ហើយរាលដាលទៅគ្រប់ទិស គាត់ជួបមរណភាព; ហើយដោយដំណើរនោះឯង គាត់ធ្លាក់ចូលទៅក្នុងវដ្តកំណើតនិងស្លាប់ម្តងទៀត។
Verse 12
तस्मादेत॑ सम्यगवेक्ष्य लोभ॑ निगृहा धृत्या55त्मनि राज्यमिच्छेत् । एतदू राज्यं नान्यदस्तीह राज्य- मात्मैव राजा विदितो यथावत्,“इसलिये इस लोभके स्वरूपको अच्छी तरह समझकर इसे धैर्यपूर्वक दबाने और आत्मराज्यपर अधिकार पानेकी इच्छा करनी चाहिये। यही वास्तविक स्वराज्य है। यहाँ दूसरा कोई राज्य नहीं है। आत्माका यथार्थ ज्ञान हो जानेपर वही राजा है”
ដូច្នេះ គួរតែពិនិត្យយល់ឲ្យត្រឹមត្រូវអំពីសភាពលោភនេះ ហើយទប់ស្កាត់វាដោយភាពអត់ធ្មត់មាំមួន និងប្រាថ្នាចង់បានអធិបតេយ្យក្នុងខ្លួនឯង។ នេះតែប៉ុណ្ណោះជារាជ្យពិតប្រាកដ; នៅទីនេះ មិនមានរាជ្យផ្សេងទៀតឡើយ។ ពេលស្គាល់អាត្មា (Self) តាមពិតប្រាកដ អាត្មានោះឯងត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាព្រះរាជា។
Verse 13
इति राज्ञाम्बरीषेण गाथा गीता यशस्विना । अधिराज्यं पुरस्कृत्य लोभमेकं॑ निकृन्तता,इस प्रकार यशस्वी अम्बरीषने आत्मराज्यको आगे रखकर एकमात्र प्रबल शत्रु लोभका उच्छेद करते हुए उपर्युक्त गाथाका गान किया था
ដូច្នេះ ព្រះរាជាអម្បរីษ (Ambarīṣa) ដ៏មានកិត្តិយស បានច្រៀងគាថានេះ ដោយដាក់អធិបតេយ្យលើខ្លួនឯងជាមុខមាត់ ហើយកាត់បំផ្លាញសត្រូវតែមួយដ៏ខ្លាំង—លោភ។
Verse 30
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें ब्राह्मणगीताविषयक तीसवाँ अध्याय प्रा हुआ
ដូច្នេះ ក្នុង «មហាភារត» ដ៏គួរគោរព នៅក្នុង «អាស្វមេធិកបរវ» ក្នុងផ្នែក «អនុគីតា» ជំពូកទីសាមសិប ដែលពាក់ព័ន្ធនឹង «បទចម្រៀងរបស់ព្រាហ្មណ៍» បានបញ្ចប់រួចហើយ។
Verse 31
इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि ब्राह्मणगीतासु एकत्रिंशो5ध्याय:
ដូច្នេះ ក្នុង «មហាភារត» ដ៏គួរគោរព នៅក្នុង «អាស្វមេធិកបរវ» ក្នុងផ្នែក «អនុគីតា» ជំពូកទីសាមសិបមួយ នៃ «បទចម្រៀងរបស់ព្រាហ្មណ៍» បានបញ្ចប់។
Frequently Asked Questions
How a ruler—or any agent—can exercise authority without being governed by inner rivals, especially greed, which distorts judgment and converts governance into acquisitive compulsion.
Identify the guṇa-conditioned faults, restrain them with steadiness and vigilance, and treat the conquest of lobha as the decisive condition for stable conduct, public protection, and inner freedom.
Yes. It frames ‘this kingdom and no other’ as mastery over lobha: inner victory is presented as the highest sovereignty, because it prevents the causal chain leading to agitation, bondage, and repetitive suffering.