Adhyaya 2
Yudhiṣṭhira’s Grief, Kṛṣṇa’s Consolation, and Vyāsa’s Admonition (युधिष्ठिरशोक-निवारणोपदेशः)
Upa-parva: Āśvamedhika-parva (Early Consolation and Counsel Unit)
Vaiśaṃpāyana reports that after Dhṛtarāṣṭra addresses the situation, a learned figure remains silent, whereupon Kṛṣṇa (Keśava/Govinda) speaks to Yudhiṣṭhira. Kṛṣṇa diagnoses grief as mentally corrosive and socially consequential, extending even to the memory of forebears; he recommends ritual action—multiple yajñas with proper gifts, offerings to devas with soma, and to pitṛs with svadhā—thereby converting sorrow into sanctioned duty. He further argues that Yudhiṣṭhira, already instructed in rājadharma by Bhīṣma, Vyāsa, Nārada, and Vidura, should not adopt the conduct of the deluded, but carry the inherited burden of kingship. Kṛṣṇa frames the warrior’s path as consistent with honor and a non-retreating ethic, and urges acceptance of inevitability: the slain cannot be restored. Yudhiṣṭhira responds with gratitude yet confesses the absence of peace after causing the deaths of elders and peers, requesting a purifying course of action. Vyāsa then admonishes him for relapsing into confusion despite prior instruction in kṣatra-dharma, mokṣa-dharma, prāyaścitta, dāna, and the broader śāstric corpus, urging intellectual steadiness and rejection of unworthy ignorance.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के प्रश्न/वचन के बाद सभा में मौन और भारी शोक उतर आता है; युद्ध-उत्तर का धुआँ अभी भी युधिष्ठिर के मन में जल रहा है। → युधिष्ठिर अपने ही कर्मों का लेखा खोलते हैं—भीष्म, कर्ण जैसे महावीरों के पतन का भार उन्हें ‘शान्ति’ नहीं लेने देता। वे बार-बार आत्मग्लानि में लौटते हैं और अपने क्षत्रधर्म को ही दोषी ठहराने लगते हैं। → कृष्ण (और व्यास की वाणी/समर्थन) युधिष्ठिर को तीखे, धर्म-आधारित उपदेश से झकझोरते हैं—‘तुम सर्वधर्मज्ञ होकर भी अज्ञानवश क्यों मोह में पड़ते हो?’ वे बताते हैं कि मृतकों के लिए अति-शोक पितरों को भी संतप्त करता है, और प्रायश्चित्त/राजधर्म/दानधर्म के मार्ग विदित होते हुए भी इस प्रकार विलाप अनुचित है। → युधिष्ठिर को शोक से बाहर निकालने हेतु कर्म-मार्ग सुझाया जाता है—विविध यज्ञ, सोम से देव-तर्पण और स्वधा से पितृ-तर्पण; राजधर्म के अनुसार दान-धर्म और प्रायश्चित्त का आचरण। कृष्ण के प्रति कृतज्ञता भी प्रकट होती है, और मन को स्थिर करने की दिशा बनती है। → युधिष्ठिर तपोवन जाने/वैराग्य की अनुमति माँगने की ओर झुकते दिखते हैं—क्या वे राज्य-भार छोड़ेंगे या यज्ञ-मार्ग से राजधर्म में लौटेंगे?
Shlokas
Verse 1
अपना छा | अत-४-#क+ द्वितीयो<ध्याय: श्रीकृष्ण और व्यासजीका युधिष्ठिरको समझाना वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु राज्ञा स धृतराष्ट्रेण धीमता । तूष्णीं बभूव मेधावी तमुवाचाथ केशव:,वैशम्पायनजी कहते हैं-जनमेजय! बुद्धिमान् राजा धृतराष्ट्रके ऐसा कहनेपर भी मेधावी युधिष्ठिर चुप ही रहे। तब भगवान् श्रीकृष्णने कहा--
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ ព្រះបាទធ្រឹតរាស្ត្រ អ្នកប្រាជ្ញ បានមានព្រះបន្ទូលដូច្នោះហើយ ក៏យុធិષ્ઠិរា អ្នកមានបញ្ញា នៅតែស្ងៀមស្ងាត់។ ទើបកេសវៈ (ព្រះស្រីក្រឹෂ្ណ) បានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់ព្រះអង្គ—បង្ហាញថា ក្រោយភាពស្ងៀមស្ងាត់ដែលកើតពីទុក្ខសោក ត្រូវមានពាក្យណែនាំដែលឈរលើធម៌ និងភាពច្បាស់លាស់។
Verse 2
अतीव मनसा शोक: क्रियमाणो जनाधिप । संतापयति चैतस्य पूर्वप्रेतानू पितामहान्,'जनेश्वर! यदि मनुष्य मरे हुए प्राणीके लिये अपने मनमें अधिक शोक करता है तो उसका वह शोक उसके पहलेके मरे हुए पितामहोंको भारी संतापमें डाल देता है इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अश्वमेधपर्वणि द्वितीयो5ध्याय:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ ឱ ព្រះអម្ចាស់នៃមនុស្ស! ប្រសិនបើមនុស្សម្នាក់បណ្ដោយចិត្តឲ្យសោកសៅខ្លាំងពេកចំពោះអ្នកដែលបានស្លាប់ នោះសោកសៅនោះឯង ក្លាយជាការឈឺចាប់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដល់បុព្វបុរសដែលបានលាចាកទៅមុន។ ពាក្យនេះបង្ហាញថា ការយំសោកក៏ជាកិច្ចធម៌មួយ មានផលប៉ះពាល់លើខ្សែសាច់ញាតិបុព្វបុរស ហេតុនេះគួររក្សាការអត់ធ្មត់ និងចិត្តឲ្យមាំមួន។
Verse 3
यजस्व विविधैर्यज्ञैर्बहुभि: स्वाप्तदक्षिणै: । देवांस्तर्पय सोमेन स्वधया च पितृनपि,“इसलिये आप बड़ी-बड़ी दक्षिणावाले नाना प्रकारके यज्ञोंका अनुष्ठान कीजिये और सोमरसके द्वारा देवताओं तथा स्वधाद्वारा पितरोंको तृप्त कीजिये
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ «ដូច្នេះ សូមអង្គប្រតិបត្តិយញ្ញៈនានា ជាច្រើនប្រភេទ ដោយប្រគេនទាន និងទក្ខិណាដ៏សមរម្យយ៉ាងសម្បូរ។ ដោយសោមៈ សូមបំពេញព្រះទេវតាទាំងឡាយឲ្យពេញចិត្ត ហើយដោយស្វធា សូមបំពេញបិត្រទេវតា (បុព្វបុរស) ផងដែរ»។ ព្រះបន្ទូលនេះបង្ហាញថា រាជធម៌ដ៏ត្រឹមត្រូវ ត្រូវបានគាំទ្រដោយកាតព្វកិច្ចឆ្លើយតប—គោរពទាំងទេវតា និងបុព្វបុរស តាមរយៈពិធីបូជាដែលប្រព្រឹត្តដោយទានសប្បុរស។
Verse 4
अतिथीनन्नपानेन कामैरन्यैरकिंचनान् | विदितं वेदितव्यं ते कर्तव्यमपि ते कृतम्,“अतिथियोंको अन्न और जल देकर तथा अकिंचन मनुष्योंको दूसरी-दूसरी मनचाही वस्तुएँ देकर संतुष्ट कीजिये। आपने जाननेयोग्य तत्त्वको जान लिया है। करनेयोग्य कार्यको भी पूर्ण कर लिया है
«សូមបំពេញចិត្តអតិថិជនដោយអាហារ និងទឹក; ហើយសូមបំពេញចិត្តអ្នកក្រីក្រ អ្នកគ្មានអ្វី (អកិញ្ចន) ដោយវត្ថុផ្សេងៗតាមដែលពួកគេចង់បាន។ អង្គបានដឹងអ្វីដែលគួរដឹងរួចហើយ; ហើយកិច្ចការដែលគួរធ្វើ ក៏អង្គបានបំពេញរួចដែរ»។
Verse 5
श्रुताश्ष॒ राजधर्मास्ति भीष्माद् भागीरथीसुतात् । कृष्णद्वैपायनाच्चैव नारदाद् विदुरात् तथा,“आपने गंगानन्दन भीष्मसे राजधर्मोका वर्णन सुना है। श्रीकृष्णद्वैपायन व्यास, देवर्षि नारद और विदुरजीसे कर्तव्यका उपदेश श्रवण किया है
«អង្គបានស្តាប់ការពិពណ៌នាអំពីរាជធម៌ ពីភីស្មៈ កូននៃភាគីរថី (ទន្លេគង្គា) រួចហើយ។ ហើយអង្គក៏បានទទួលសេចក្តីណែនាំអំពីកាតព្វកិច្ច និងការប្រព្រឹត្តត្រឹមត្រូវ ពីក្រឹෂ្ណទ្វៃបាយន វ្យាសៈ ពីទេវឥសី នារ៉ដៈ និងពីវិទុរៈផងដែរ»។
Verse 6
नेमामह्सि मूढानां वृत्तिं त्वमनुवर्तितुम् । पितृपैतामहं वृत्तमास्थाय धुरमुद्गह,अतः आपको मूढ़ पुरुषोंके इस बर्तावका अनुसरण नहीं करना चाहिये। पिता- पितामहोंके बर्तावका आश्रय लेकर राजकार्यका भार सँभालिये
អ្នកមិនគួរតាមដានអាកប្បកិរិយាខុសផ្លូវរបស់មនុស្សល្ងង់ឡើយ។ ចូរយកគំរូប្រពៃណីដ៏គួរគោរពរបស់ព្រះបិតា និងបុព្វបុរសជាទីពឹងផ្អែក ហើយទទួលយកភារកិច្ចនៃរាជ្យ ដើម្បីបំពេញកាតព្វកិច្ចនៃការគ្រប់គ្រង។
Verse 7
युक्त हि यशसाक्षात्रं स्वर्ग प्राप्तुमसंशयम् | न हि वच्रिद्धि शूराणां निहतो5त्र पराड्मुख:,“इस युद्धमें वीरोचित सुयशसे युक्त हुआ सारा क्षत्रियसमुदाय स्वर्गलोक पानेका अधिकारी है, क्योंकि इन शूरवीरोंमेंसे कोई भी युद्धमें पीठ दिखाकर नहीं मारा गया है
ក្នុងសង្គ្រាមនេះ សហគមន៍ក្សត្រយៈទាំងមូល ដែលបានប្រកបដោយកិត្តិយសវីរភាពដ៏ល្អឥតខ្ចោះ មានសិទ្ធិទៅកាន់សួគ៌ដោយមិនសង្ស័យឡើយ ព្រោះក្នុងចំណោមវីរបុរសទាំងនេះ មិនមាននរណាម្នាក់ត្រូវសម្លាប់ដោយបង្ហាញខ្នងក្នុងសមរភូមិទេ។
Verse 8
त्यज शोकं॑ महाराज भवितव्यं हि तत्तथा । न शकक््यास्ते पुनर्द्रष्ठं त्वया ये5स्मिन् रणे हता:,“महाराज! शोक त्याग दीजिये, क्योंकि जो कुछ हुआ है, वैसी ही होनहार थी। इस युद्धमें जो लोग मारे गये हैं, उन्हें आप फिर नहीं देख सकते'
មហារាជ! ចូរលះបង់ទុក្ខសោកចុះ ព្រោះអ្វីដែលកើតឡើង គឺត្រូវកើតឡើងដូច្នោះហើយ។ អ្នកដែលត្រូវសម្លាប់ក្នុងសមរភូមិនេះ ដោយព្រះអង្គ នឹងមិនអាចឲ្យព្រះអង្គឃើញម្តងទៀតបានឡើយ។
Verse 9
इस प्रकार श्रीमहाभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अश्वमेधपर्वमें पहला अध्याय पूरा हुआ,एतावदुक्त्वा गोविन्दो धर्मराजं युधिष्ठिरम् । विरराम महातेजास्तमुवाच युधिष्िर: धर्मराज युधिष्ठिस्से ऐसा कहकर महातेजस्वी भगवान् श्रीकृष्ण चुप हो गये। तब युधिष्ठिरने उनसे कहा
ដូច្នេះ ក្នុង «មហាភារត» នេះ នៅក្នុងអាស្វមេធិកបរវៈ នៃអាស្វមេធបរវៈ ជំពូកទីមួយបានបញ្ចប់។ ព្រះគោវិន្ទៈ អ្នកមានតេជៈដ៏មហិមា បាននិយាយត្រឹមនេះទៅកាន់ យុធិષ્ઠិរៈ ព្រះរាជាដែលឈរលើធម៌ ហើយក៏ស្ងៀមស្ងាត់។ បន្ទាប់មក យុធិષ્ઠិរៈ បានទូលព្រះองค์។
Verse 10
युधिछिर उवाच गोविन्द मयि या प्रीतिस्तव सा विदिता मम । सौहृदेन तथा प्रेम्णा सदा मय्यनुकम्पसे,युधिष्ठिर बोले--गोविन्द! आपका जो मेरे ऊपर प्रेम है, वह मुझे अच्छी तरह ज्ञात है। आप स्नेह और सौहार्दवश सदा ही मुझपर कृपा करते रहते हैं
យុធិષ્ઠិរៈមានព្រះបន្ទូលថា៖ «គោវិន្ទៈ! ខ្ញុំដឹងច្បាស់អំពីសេចក្តីស្រឡាញ់ដែលព្រះអង្គមានចំពោះខ្ញុំ។ ដោយស្នេហា និងមិត្តភាព ព្រះអង្គតែងតែអនុគ្រោះដល់ខ្ញុំជានិច្ច»។
Verse 11
प्रियं तु मे स्थात् सुमहत्कृतं चक्रगदाधर । श्रीमन् प्रीतेन मनसा सर्व यादवनन्दन
យុធិષ્ઠិរៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ អ្នកកាន់ចក្រ និងគទា! អំពើដែលអ្នកបានធ្វើ គឺជាទីស្រឡាញ់យ៉ាងខ្លាំង និងមានប្រយោជន៍ដ៏ធំសម្រាប់ខ្ញុំ។ ឱ ព្រះអង្គដ៏រុងរឿង ឱ អ្នកជាទីរីករាយនៃយាទវៈ—សូមទទួលយកទាំងអស់នេះ ដោយចិត្តរីករាយ និងមេត្តាករុណា»។
Verse 12
न हि शान्तिं प्रपश्यामि पातयित्वा पितामहम्
យុធិષ્ઠិរៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ខ្ញុំមិនឃើញសន្តិភាពណាមួយឡើយ បន្ទាប់ពីខ្ញុំបានធ្វើឲ្យព្រះបិតាមហា (ភីष្មៈ) ដួលចុះ»។ ក្នុងការយំសោកនេះ គាត់វាស់វែងជ័យជម្នះជាមួយធម៌ និងសតិសម្បជញ្ញៈ ដោយមានអារម្មណ៍ថា ការដួលរលំនៃភីष្មៈ—ជាអ្នកចាស់ទុំដែលគេគោរព និងជាសសរស្តម្ភនៃសីលធម៌—បានធ្វើឲ្យជ័យជម្នះមានស្នាមប្រឡាក់ដោយទុក្ខ និងការមិនសុខចិត្តផ្លូវចិត្ត។
Verse 13
कर्मणा येन मुच्येयमस्मात् क्रूरादरिंदम
យុធិષ્ઠិរៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ដោយអំពើអ្វី ខ្ញុំអាចរួចផុតពីបន្ទុកដ៏សាហាវនេះបាន—ឱ អ្នកបង្ក្រាបសត្រូវ?»
Verse 14
कर्मणा तद् विधत्स्वेह येन शुध्यति मे मन: । शत्रुदमन श्रीकृष्ण! अब जिस कर्मके द्वारा मुझे अपने इस क्रूरतापूर्ण पापसे छुटकारा मिले तथा जिससे मेरा चित्त शुद्ध हो, वही कीजिये || १३ $ ।। तमेवं वादिनं पार्थ व्यास: प्रोवाच धर्मवित्,कुन्तीनन्दन युधिष्ठिरको ऐसी बातें करते देख धर्मके तत्त्वको जाननेवाले महातेजस्वी व्यासजीने उन्हें सान्त्वना देते हुए यह शुभ एवं सार्थक वचन कहा--“तात! तुम्हारी बुद्धि अभी शुद्ध नहीं हुई है। तुम पुनः बालकोचित अविवेकके कारण मोहमें पड़ गये
យុធិષ્ઠិរៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «នៅទីនេះ និងឥឡូវនេះ សូមកំណត់អំពើដែលធ្វើឲ្យចិត្តខ្ញុំបានបរិសុទ្ធ។ ឱ ព្រះស្រីក្រឹෂ್ಣ អ្នកបង្ក្រាបសត្រូវ—សូមធ្វើអំពើនោះឲ្យខ្ញុំ ដោយអំពើណាខ្ញុំអាចរួចផុតពីបាបដ៏សាហាវនេះ ហើយបេះដូងខ្ញុំបានស្អាតបរិសុទ្ធ»។ ពេលគាត់និយាយដូច្នេះ វ្យាសៈ—អ្នកដឹងធម៌—បានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់បុត្ររបស់ព្រឹថា។ ដោយឃើញយុធិષ્ઠិរៈ បុត្រកុន្តី និយាយបែបនេះ វ្យាសៈដ៏ភ្លឺរលោង បានលួងលោម ហើយនិយាយពាក្យល្អប្រសើរ និងមានន័យថា៖ «កូនអើយ បញ្ញារបស់អ្នកមិនទាន់បានបរិសុទ្ធទេ; ម្តងទៀត ដោយអវិវេកដូចកុមារ អ្នកបានធ្លាក់ចូលក្នុងមោហៈ…»
Verse 15
सान्त्वयन् सुमहातेजा: शुभं वचनमर्थवत् | अकृता ते मतिस्तात पुनर्बालयेन मुहाुसे,कुन्तीनन्दन युधिष्ठिरको ऐसी बातें करते देख धर्मके तत्त्वको जाननेवाले महातेजस्वी व्यासजीने उन्हें सान्त्वना देते हुए यह शुभ एवं सार्थक वचन कहा--“तात! तुम्हारी बुद्धि अभी शुद्ध नहीं हुई है। तुम पुनः बालकोचित अविवेकके कारण मोहमें पड़ गये
លួងលោមគាត់ វ្យាសៈដ៏មានតេជៈធំ បាននិយាយពាក្យល្អប្រសើរ និងមានន័យថា៖ «កូនអើយ បញ្ញារបស់អ្នកមិនទាន់បានច្បាស់បរិសុទ្ធទេ។ ម្តងទៀត ដោយអវិវេកដូចកុមារ អ្នកបានធ្លាក់ចូលក្នុងមោហៈ»។ ដូច្នេះ ដោយឃើញយុធិષ્ઠិរៈ បុត្រកុន្តី និយាយបែបនេះ វ្យាសៈ—អ្នកដឹងគោលការណ៍ពិតនៃធម៌—បានមានព្រះបន្ទូលដើម្បីធ្វើឲ្យចិត្តគាត់ស្ថិតស្ថេរ និងស្តារវិនិច្ឆ័យត្រឹមត្រូវឡើងវិញ។
Verse 16
किमाकारा वयं तात प्रलपामो मुहुर्मुहुः । विदिता: क्षत्रधर्मस्ति येषां युद्धेन जीविका,“तात! अब हमलोग किस लायक रह गये। हम बारंबार जो कुछ कहते या समझाते हैं वह सब व्यर्थका प्रलाप सिद्ध हो रहा है। युद्धसे ही जिनकी जीविका चलती है, उन क्षत्रियोंके धर्म भलीभाँति तुम्हें विदित हैं
យុធិષ્ઠិរៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ កូនអើយ ឥឡូវនេះយើងក្លាយជាអ្វីទៅហើយ? យើងនិយាយម្តងហើយម្តងទៀត តែវាក្លាយជាពាក្យទទេឥតប្រយោជន៍។ អ្នកបានដឹងច្បាស់ហើយអំពីធម៌របស់ក្សត្រីយៈ—អ្នកដែលជីវិត និងជីវិកាត្រូវពឹងផ្អែកលើសង្គ្រាម»។
Verse 17
तथाप्रवृत्तो नृपतिर्नाधिबन्धेन युज्यसे । मोक्षधर्माश्न निखिला याथातथ्येन ते श्रुता:,“उनके अनुसार बर्ताव करनेवाला राजा कभी मानसिक चिन्तासे ग्रस्त नहीं होता। तुमने सम्पूर्ण मोक्षधर्मोंको भी यथार्थरूपसे सुना है
យុធិષ્ઠិរៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ព្រះមហាក្សត្រដែលប្រព្រឹត្តតាមរបៀបនោះ មិនត្រូវចងក្រងដោយទុក្ខព្រួយក្នុងចិត្តឡើយ។ ហើយអ្នកក៏បានស្តាប់ដោយត្រឹមត្រូវតាមអត្ថន័យពិត នូវធម៌ស្តីពីមោក្សៈទាំងមូលផងដែរ»។
Verse 18
(यथा वै कामजां मायां परित्यक्तुं त्वमहसि । तथा तु कुर्वन् नृपतिननिबन्धेन युज्यते ।।) तुम्हें कामजनित मायाका जिस प्रकार परित्याग करना चाहिये, उस प्रकार उसका त्याग करनेवाला नरेश कभी बन्धनमें नहीं पड़ता ।। असकृच्चापि संदेहाश्छिन्नास्ते कामजा मया । अभश्रद्दधानो दुर्मेधा लुप्तस्मृतिरसि ध्रुवम्,“मैंने अनेक बार तुम्हारे कामजनित संदेहोंका निवारण किया है; परंतु तुम दुर्बद्धि होनेके कारण उसपर श्रद्धा नहीं करते। निश्चय इसीलिये तुम्हारी स्मरणशक्ति लुप्त हो गयी है
យុធិષ્ઠិរៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ដូចដែលអ្នកគួរតែបោះបង់មាយាដែលកើតពីកាមៈ នោះដែរ ព្រះមហាក្សត្រដែលប្រព្រឹត្តតាមរបៀបនោះ—បោះបង់មោហៈដែលកើតពីតណ្ហា—មិនធ្លាក់ចូលក្នុងបន្ធនៈឡើយ។ ខ្ញុំបានកាត់ផ្តាច់សង្ស័យដែលកើតពីកាមៈរបស់អ្នកម្តងហើយម្តងទៀត; តែអ្នកខ្វះសទ្ធា ហើយមានបញ្ញាច្របូកច្របល់ មិនទទួលយក។ ដោយហេតុនេះហើយ ការចងចាំ និងការយល់ដឹងរបស់អ្នកបានស្រអាប់ទៅ»។
Verse 19
मैवं भव न ते युक्तमिदमज्ञानमीदृशम् । प्रायश्षित्तानि सर्वाणि विदितानि च तेडनघ । राजधर्मश्न ते सर्वे दानधर्माश्च ते श्रुता:,“तुम ऐसे न बनो, तुम्हारे लिये इस तरह अज्ञानका अवलम्बन उचित नहीं है। निष्पाप नरेश! तुम्हें सब प्रकारके प्रायश्चित्तोंका भी ज्ञान है। तुमने सब प्रकारके राजधर्म और दानधर्म भी सुने हैं
យុធិષ્ઠិរៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «កុំធ្វើដូច្នេះឡើយ; សម្រាប់អ្នក ការជ្រកកោនក្នុងអវិជ្ជាបែបនេះមិនសមរម្យទេ។ ឱ ព្រះមហាក្សត្រដែលបរិសុទ្ធពីបាប! អ្នកបានដឹងរួចហើយអំពីពិធីព្រាយស្ចិត (ការសងបាប) គ្រប់ប្រភេទ។ ហើយអ្នកក៏បានស្តាប់ និងរៀនអំពីធម៌របស់ព្រះមហាក្សត្រ និងធម៌នៃការបរិច្ចាគគ្រប់យ៉ាង។ ដូច្នេះ កុំឲ្យពាក្យ ឬការប្រព្រឹត្តរបស់អ្នក ដូចជាមិនដឹងធម៌ឡើយ»។
Verse 20
स कथं सर्वधर्मज्ञ: सर्वागमविशारद: । परिमुहा[सि भूयस्त्वमज्ञानादिव भारत,“भारत! इस प्रकार सब धर्मोके ज्ञाता और सम्पूर्ण शास्त्रोंके विद्वान होकर भी तुम अज्ञानवश बारंबार मोहमें क्यों पड़ते हो?”
យុធិષ્ઠិរៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ភារតៈ! អ្នកជាអ្នកដឹងធម៌ទាំងអស់ និងជាអ្នកជ្រាបជ្រែងក្នុងគម្ពីរទាំងមូល; តែហេតុអ្វីបានជាអ្នកនៅតែធ្លាក់ចូលក្នុងមោហៈម្តងហើយម្តងទៀត ដូចជាមកពីអវិជ្ជា?»
Verse 116
यदि मामनुजानीयाद भवान् गन्तुं तपोवनम् | (कृतकृत्यो भविष्यामि इति मे निश्चिता मतिः ।) चक्र और गदा धारण करनेवाले श्रीमान् यादवनन्दन! यदि आप प्रसन्न मनसे मुझे तपोवनमें जानेकी आज्ञा दे दें तो मेरा सारा और महान प्रिय कार्य सम्पन्न हो जाय। उस दशामें मैं कृतकार्य हो जाऊँगा, यह मेरा निश्चित विचार है
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «បើព្រះអង្គអនុញ្ញាតឲ្យខ្ញុំទៅកាន់ព្រៃតបស្យា ខ្ញុំនឹងចាត់ទុកថា គោលបំណងជីវិតបានសម្រេចរួច—នេះជាការសម្រេចចិត្តដាច់ខាតរបស់ខ្ញុំ។ ឱ ព្រះបុត្រយាទុដ៏រុងរឿង អ្នកកាន់ចក្រ និងគដា! បើព្រះអង្គដោយចិត្តរីករាយ អនុញ្ញាតឲ្យខ្ញុំចាកទៅកាន់ព្រៃសមណៈ នោះកិច្ចការធំ និងជាទីស្រឡាញ់បំផុតរបស់ខ្ញុំនឹងបានបំពេញ; នៅស្ថានភាពនោះ ខ្ញុំនឹងក្លាយជាអ្នកបានធ្វើអ្វីដែលត្រូវធ្វើរួចហើយ»។
Verse 126
(नृशंस: पुरुषव्याप्रं गुरु वीर्यबलान्वितम् ।) कर्ण च पुरुषव्याप्रं संग्रामेष्वपलायिनम् । मैं क्रूरतापूर्वक पितामह भीष्मको, बल-पराक्रमसे सम्पन्न पुरुषसिंह गुरुदेव द्रोणाचार्यको और युद्धसे कभी पीठ न दिखानेवाले नरश्रेष्ठ कर्णको मरवाकर कभी शान्ति नहीं पा सकता
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ដោយសារខ្ញុំបានបណ្ដាលឲ្យស្លាប់ ព្រះបិតាមហា ភីស្មៈ និងគ្រូដ៏គួរគោរព ដ្រូណាចារ្យ—សីហៈក្នុងចំណោមមនុស្ស មានកម្លាំង និងវីរភាព—ហើយក៏ករណៈ នរប្រសើរដែលមិនធ្លាប់បែរខ្នងចេញពីសង្គ្រាម; បន្ទាប់ពីអំពើឃោរឃៅបែបនេះ ខ្ញុំមិនអាចទទួលបានសន្តិភាពបានឡើយ»។
Frequently Asked Questions
He experiences moral distress and lack of inner peace after being causally implicated in the deaths of revered elders and renowned fighters, leading him to consider renunciation (going to the forest) rather than continuing kingship.
Transform grief into disciplined duty: honor devas and ancestors through sanctioned rites and gifts, accept inevitability without paralysis, and uphold inherited rājadharma rather than adopting conduct deemed socially and intellectually unfit.
No explicit phalaśruti formula appears here; the chapter’s meta-function is practical and doctrinal—re-situating personal anguish within dharma, ritual obligation, and the continuity of instruction already received.