Adhyaya 86
Suvarṇa-dāna: Kārttikeya’s Origin and the Defeat of Tāraka (सुवर्णदान-प्रसङ्गे कार्त्तिकेय-उत्पत्ति तथा तारकवधः)
Upa-parva: Dāna-dharma (Suvarṇa-dāna and the Kārttikeya–Tāraka exemplum)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to restate, with full detail, how the dānava Tāraka—earlier characterized as difficult to overcome—ultimately attains death, and how this relates to the previously stated rationale for suvarṇa’s origin and merit in gifting. Bhīṣma recounts that, when the devas and ṛṣis face crisis, the Kṛttikās are urged toward a protective maternal role. Agni’s potent tejas is borne by six Kṛttikās, who, unable to find ease due to its intensity, deliver the embryo together; the sixfold locus becomes unified and is received by the Earth near Kāntīpura, then grows in a divine śaravaṇa (reed-bed). The child is identified as Kārttikeya/Skanda/Guha, described with multiple faces and arms, and is celebrated by devas, ṛṣis, and gandharvas. Various beings offer emblems and companions (including the peacock and other gifts), establishing his martial and royal iconography. As Skanda matures, Tāraka attempts various means to overcome him but fails; the devas appoint Skanda as senāpati, and he kills Tāraka with an unfailing śakti, restoring Indra’s sovereignty. The chapter concludes by linking suvarṇa’s auspiciousness to Kārttikeya’s innate association with Agni’s brilliance, and by citing a precedent (Vasiṣṭha’s narration to Rāma) where suvarṇa-dāna leads to purification and an elevated celestial attainment.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को गोदान की महिमा का द्वार खोलते हैं—यज्ञ का प्राण दधि-घृत है और उसका मूल गौ है; अतः समस्त दानों में गोदान सर्वोपरि है। → वर्णन क्रमशः लौकिक उपयोग से दैवी उत्कर्ष की ओर चढ़ता है: गौएँ पयस् और हवि से प्रजा का धारण करती हैं, उनके पुत्र (बैल) कृषि का आधार हैं, और इसी से अन्न-बीज की उत्पत्ति तथा समाज-धर्म का प्रवाह चलता है; फिर भीष्म इन्द्र को संबोधित ब्रह्मा-कथन के माध्यम से गोलोक और सुरभि-गौओं के दिव्य लोक का विस्तार करते हैं। → गोलोक का चरम चित्र उभरता है—सहस्राक्ष इन्द्र के लिए वह लोक ‘सर्वकामसमन्वित’ है, जहाँ मृत्यु, जरा और दाह का प्रवेश नहीं; दिव्य वन-भवन और इच्छानुसार चलने वाले विमान हैं, और वहाँ अशुभ-दुर्भाग्य का नाम नहीं। → भीष्म निष्कर्ष बाँधते हैं कि विविध दान, तीर्थसेवन, तप, इन्द्रियसंयम और पुण्यकर्म से गोलोक की प्राप्ति संभव है; पर इन सबमें गोसेवा-गोदान का विशेष प्रशस्त्य है क्योंकि वही यज्ञ, अन्न और जीवन-धारण की जड़ है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-आक्षात बछ। अं क्ाज तग्रय्शीतितमो<ध्याय: ब्रह्माजीका इन्द्रसे गोलोक और गौओंका उत्कर्ष बताना और गौओंको वरदान देना भीष्म उवाच येचगां सम्प्रयच्छन्ति हुतशिष्टाशिनश्न ये । तेषां सत्राणि यज्ञाश्न नित्यमेव युधिष्ठिर
ភីෂ្មៈបានមានពាក្យថា៖ «យុធិષ્ઠិរ! អ្នកណាដែលប្រគេនគោជាទាន និងរស់នៅដោយបរិភោគអាហារដែលនៅសល់ពីការបូជាយញ្ញ—មនុស្សដូច្នោះទទួលបានផលបុណ្យនៃសត្រ (ពិធីយញ្ញយូរ) និងកិច្ចយញ្ញជានិច្ច។ កិរិយាប្រចាំថ្ងៃរបស់ពួកគេ ក្លាយជាយញ្ញមិនដាច់—ថែរក្សាទាំងភាពបរិសុទ្ធផ្ទាល់ខ្លួន និងសុខុមាលភាពរបស់អ្នកដទៃ»។
Verse 2
ऋते दधि घृतेनेह न यज्ञ: सम्प्रवर्तते । तेन यज्ञस्य यज्ञत्वमतो मूलं च कथ्यते,दही और गोघृतके बिना यज्ञ नहीं होता। उन्हींसे यज्ञका यज्ञत्व सफल होता है। अतः गौओंको यज्ञका मूल कहते हैं
ភីෂ្មៈបានមានពាក្យថា៖ «នៅក្នុងលោកនេះ បើគ្មានទឹកដោះជូរ និងទឹកខ្លាញ់គោ (ឃី) នោះយញ្ញមិនអាចដំណើរការបានត្រឹមត្រូវឡើយ។ ដោយអាស្រ័យលើវាទាំងពីរ ពិធីនោះទើបសម្រេចជាយញ្ញពេញលេញ។ ហេតុនេះហើយ គេហៅវាថា ជាមូលដ្ឋាននៃយញ្ញ»។
Verse 3
दानानामपि सर्वेषां गवां दान प्रशस्यते । गाव: श्रेष्ठा: पवित्राश्न॒ पावन होतदुत्तमम्,सब प्रकारके दानोंमें गोदान ही उत्तम माना जाता है; इसलिये गौएँ श्रेष्ठ, पवित्र तथा परम पावन हैं
ភីෂ្មៈបានមានពាក្យថា៖ «ក្នុងទានទាំងអស់ ទានគោត្រូវបានសរសើរជាពិសេសថាល្អឥតខ្ចោះ។ ដូច្នេះ គោត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអ្នកលើសគេ បរិសុទ្ធ និងបរិសុទ្ធបំផុត; ការប្រគេនគោជាទាន គេរាប់ថាជាទានដ៏អស្ចារ្យ ដែលបរិសុទ្ធខ្លាំង និងគាំទ្រទាំងពិធីសាសនា និងជីវិតតាមធម៌»។
Verse 4
पुष्ट्यर्थमेता: सेवेत शान्त्यर्थमपि चैव ह | पयोदधिघृतं चासां सर्वपापप्रमोचनम्
ភីෂ្មៈបានមានពាក្យថា៖ «មនុស្សគួរថែរក្សា និងអាស្រ័យលើគោទាំងនេះ ដើម្បីបំប៉នរាងកាយ និងដើម្បីបន្ធូរបញ្ហា ឧបសគ្គ និងភាពរំខានគ្រប់ប្រភេទ។ ទឹកដោះ ទឹកដោះជូរ និងឃីរបស់ពួកវា ត្រូវបាននិយាយថា អាចដោះស្រាយបាបទាំងអស់—ដូច្នេះវាគាំទ្រជីវិតដែលស្របតាមភាពបរិសុទ្ធ និងធម៌»។
Verse 5
गावस्तेज: परं प्रोक्तमिह लोके परत्र च । न गोभ्य: परमं किंचित् पवित्र भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! गौएँ इहलोक और परलोकमें भी महान् तेजोरूप मानी गयी हैं। गौओंसे बढ़कर पवित्र कोई वस्तु नहीं है
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «គោត្រូវបានប្រកាសថាជាពន្លឺដ៏អធិក—ទាំងក្នុងលោកនេះ និងក្នុងលោកក្រោយ។ ឱ កំពូលក្នុងពួកភារតៈ គ្មានអ្វីបរិសុទ្ធបំផុតលើសគោទេ»។
Verse 6
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । पितामहस्य संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर,युधिष्ठिर! इस विषयमें विद्वान् पुरुष इन्द्र और ब्रह्माजीके इस प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «នៅក្នុងរឿងនេះផងដែរ ឱ យុធិષ્ઠិរ បណ្ឌិតទាំងឡាយតែងយកគំរូពីប្រវត្តិដ៏បុរាណមួយ—គឺសន្ទនារវាង ពិតាមហៈ (ព្រះព្រហ្ម) និងឥន្ទ្រ—ដើម្បីបញ្ជាក់អត្ថន័យ»។
Verse 7
पराभूतेषु दैत्येषु शक्रस्त्रिभुवने श्वर: । प्रजा: समुदिता: सर्वा: सत्यधर्मपरायणा:
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «កាលពីបុរាណ ពេលពួកដានវៈត្រូវទេវតាបរាជ័យ ហើយសក្រៈ (ឥន្ទ្រ) ក្លាយជាព្រះអធិរាជនៃបីលោក ប្រជាជនទាំងអស់បានប្រមូលផ្តុំដោយសេចក្តីរីករាយ ហើយឧទ្ទិសខ្លួនដល់សច្ចៈ និងធម៌»។
Verse 8
अथर्षय: सगन्धर्वा: किन्नरोरगराक्षसा: । देवासुरसुपर्णाश्न प्रजानां पतयस्तथा
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «បន្ទាប់មក ឱ កូនកុន្តី ពួកឥសីជាមួយគន្ធರ್ವៈ កិន្នរៈ នាគ រក្សសៈ ទេវតា អសុរៈ និងសុប័ណ៌ (ពួកគរុឌ) ព្រមទាំងព្រះបិតានៃសត្វលោក (ប្រជាបតិ) ក៏បានមកប្រជុំគ្នា»។
Verse 9
पर्युपासन्त कौन्तेय कदाचिद् वै पितामहम् । नारद: पर्वतश्चैव विश्वावसुर्हहाहुहू:
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ កូនកុន្តី កាលមួយ ពួកគេបានបម្រើពិតាមហៈ (ព្រះព្រហ្ម)។ នារទ និងបរវត ព្រមទាំងគន្ធર્વៈ វិશ્વាវសុ ហាហា និងហូហូ ក៏នៅទីនោះ ដោយច្រៀងបទទេវតានៅក្នុងការគោរពបូជាព្រះអង្គ»។
Verse 10
दिव्यतानेषु गायन्त: पर्युपासन्त त॑ प्रभुम् तत्र दिव्यानि पुष्पाणि प्रावहत् पवनस्तदा
ភីෂ្មៈបាននិយាយថា៖ «ដោយច្រៀងតាមសូរសំឡេងទេវតា ពួកគេបានបូជាព្រះអម្ចាស់នោះ។ នៅពេលនោះ ព្រះវាយុបានបក់នាំផ្កាទិវ្យមកទីនោះ»។ ទិដ្ឋភាពនេះបង្ហាញសភាសក្ការៈដ៏បរិសុទ្ធ ដែលការគោរពបូជាត្រូវបានបង្ហាញតាមតន្ត្រីល្អិតល្អន់ និងការថ្វាយបង្គំ ដោយសម្រស់ សមធម៌ និងរបៀបរៀបរយ មិនមែនដោយការបង្ហាញខាងក្រៅប៉ុណ្ណោះទេ។
Verse 11
आजहुर्ऋतवश्चापि सुगन्धीनि पृथक् पृथक् । तस्मिन् देवसमावाये सर्वभूतसमागमे
ភីṣ្មៈបាននិយាយថា៖ «សូម្បីតែរដូវទាំងឡាយ ក៏បានថ្វាយអំណោយក្រអូបៗ ដោយឡែកៗតាមលក្ខណៈរបស់ខ្លួន។ នៅក្នុងសភាទេវតាដ៏ធំនោះ—ដែលសត្វលោកទាំងអស់បានមកប្រជុំគ្នា ឱ កូនកុនទី—(សភាទិវ្យនោះពោរពេញដោយការថ្វាយបង្គំជាមង្គល និងការចូលរួមដោយក្តីគោរព)»។
Verse 12
दिव्यवादित्रसंघुष्टे दिव्यस्त्रीचारणावृते । इन्द्र: पप्रच्छ देवेशमभिवाद्य प्रणम्य च
ភីṣ្មៈបាននិយាយថា៖ «នៅក្នុងសភាទិវ្យនោះ—ដែលកងតន្ត្រីទិវ្យលាន់ឮ និងត្រូវបានព័ទ្ធជុំវិញដោយនារីទេវតា និងចារណៈ—ឥន្ទ្រៈបានចូលទៅជិតព្រះអម្ចាស់នៃទេវតាទាំងឡាយ។ បន្ទាប់ពីថ្វាយការគោរព និងកោតក្រាបជាមុនហើយ ឥន្ទ្រៈបានសួរព្រះអង្គ»។ ទិដ្ឋភាពនេះបញ្ជាក់ថា សូម្បីតែអធិរាជទេវតាក៏ស្វែងរកការណែនាំដោយភាពទាបខ្លួន កិរិយាសមរម្យ និងការគោរពចំពោះអំណាចវិញ្ញាណ។
Verse 13
देवानां भगवन् कस्माल्लोकेशानां पितामह । उपरिष्टाद् गवां लोक एतदिच्छामि वेदितुम्
ភីṣ្មៈបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះអម្ចាស់ដ៏ព្រះគុណ! ឱ ពិតាមហា នៃលោកទាំងឡាយ និងនៃទេវតាទាំងឡាយ—ហេតុអ្វីបានជា ‘លោកនៃគោ’ ត្រូវបានដាក់ឲ្យនៅខ្ពស់ជាង (លោកផ្សេងៗ)? នេះហើយជាអ្វីដែលខ្ញុំចង់ដឹង»។
Verse 14
“भगवन्! पितामह! गोलोक समस्त देवताओं और लोकपालोंके ऊपर क्यों है? मैं इसे जानना चाहता हूँ ।।
ភីṣ្មៈបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះអម្ចាស់! ឱ ពិតាមហា! ហេតុអ្វីបានជា ‘គោលោក’ ស្ថិតនៅលើសព្វទេវតា និងលោកបាលទាំងឡាយ? ខ្ញុំចង់ដឹងអំពីនេះ។ ឱ ព្រះអម្ចាស់—គោទាំងឡាយបានអនុវត្តតបស្យា ឬបានរក្សាព្រហ្មចរិយវត្ដអ្វីនៅទីនេះ ដោយហេតុនោះពួកវា—ឥតមានធូលីនៃរាជស—បានស្នាក់នៅដោយសុខសាន្ត ក្នុងលោកមួយដែលខ្ពស់ជាងទេវតាទាំងឡាយ?»
Verse 15
ततः प्रोवाच ब्रह्मा तं शक्रं बलनिषूदनम् । अवज्ञातास्त्वया नित्यं गावो बलनिषूदन
បន្ទាប់មក ព្រះព្រហ្មា បានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់ សក្រក (ឥន្ទ្រ) អ្នកបំផ្លាញ បលា៖ «ឱ អ្នកបំផ្លាញបលា! អ្នកបានមើលងាយគោជានិច្ច។ ហេតុនេះហើយ អ្នកមិនស្គាល់មហិមារបស់ពួកវាពិតប្រាកដទេ។ ឱ ព្រះអាទិទេពដ៏ប្រសើរ សូមស្តាប់ ខ្ញុំនឹងពន្យល់អំពីអំណាចដ៏ខ្លាំង និងមហិមាសក្ការៈរបស់គោ»។
Verse 16
तेन त्वमासां माहात्म्यं वेत्सि शृणु यत् प्रभो । गवां प्रभाव परमं माहात्म्यं च सुरर्षभ
«ហេតុនេះហើយ ឱ ព្រះអម្ចាស់ អ្នកមិនស្គាល់មហិមារបស់គោទាំងនេះពិតប្រាកដទេ។ សូមស្តាប់ ឱ ម្ចាស់។ ឱ អ្នកប្រសើរបំផុតក្នុងចំណោមទេវតា ខ្ញុំនឹងប្រាប់អំពីអំណាចដ៏អធិម និងមហិមាសក្ការៈរបស់គោទាំងឡាយ»។
Verse 17
यज्ञांगं कथिता गावो यज्ञ एव च वासव । एताभिश्न विना यज्ञो न वर्तेत कथंचन
«ឱ វាសវ (ឥន្ទ្រ)! គោត្រូវបានប្រកាសថាជាអង្គសំខាន់នៃយញ្ញ—មែនទែនគឺជាយញ្ញផ្ទាល់—ព្រោះបើគ្មានពួកវា យញ្ញមិនអាចប្រព្រឹត្តទៅបានឡើយ។»
Verse 18
धारयन्ति प्रजाश्नैव पयसा हविषा तथा । एतासां तनयाश्वापि कृषियोगमुपासते
«ពួកវាគាំទ្រប្រជាជនដោយទឹកដោះ ហើយដូចគ្នានោះផងដែរ ដោយហាវិស (គ្រឿងបូជាសម្រាប់យញ្ញ)។ ហើយកូនប្រុសរបស់ពួកវា—គោឈ្មោល—ក៏ចូលរួមក្នុងវិន័យនៃកសិកម្មផងដែរ»។
Verse 19
ततो यज्ञा: प्रवर्तन्ते हव्यं कव्यं च सर्वश:
«ហេតុនេះហើយ យញ្ញទាំងឡាយចាប់ផ្តើមប្រព្រឹត្តទៅ ហាវ្យ និងកាវ្យក៏ត្រូវបានបំពេញគ្រប់ប្រការ»។
Verse 20
पयोदधिधघृतं चैव पुण्याश्चैता: सुराधिप । वहन्ति विविधान् भारान् क्षुत्तष्णापरिपीडिता:
ភីष្មបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ ព្រះអម្ចាស់នៃទេវតាទាំងឡាយ! ពីគោទាំងនេះបានទឹកដោះ ទឹកដោះជូរ និងឃី; គោទាំងនេះពិតជាបរិសុទ្ធ។ ទោះត្រូវទុក្ខដោយឃ្លាន និងស្រេក ក៏គោឈ្មោលនៅតែដឹកបន្ទុកនានាមិនឈប់ឈរ»។
Verse 21
मुनींश्व धारयन्तीह प्रजाश्वैवापि कर्मणा । वासवाकूटवाहिन्य: कर्मणा सुकृतेन च
ភីष្មបានមានព្រះវាចា៖ «នៅទីនេះ ដោយសកម្មភាពរបស់ខ្លួន គោទាំងឡាយថែរក្សាទាំងព្រះឥសី និងប្រជាជន។ ឱ វាសវៈ! ក្នុងអាកប្បកិរិយារបស់ពួកវាមិនមានការល្បិចកលឡើយ; ដោយធម៌កិច្ច និងកុសលកម្ម ពួកវានៅតែជាប់ជានិច្ចក្នុងអំពើល្អ»។
Verse 22
उपरिष्टात् ततो5स्माकं वसन्त्येता: सदैव हि । एवं ते कारणं शक्र निवासकृतमद्य वै
ភីष្មបានមានព្រះវាចា៖ «ហេតុនេះហើយ គោទាំងនេះស្ថិតនៅជានិច្ចក្នុងស្ថានដ៏ខ្ពស់លើសយើងទាំងអស់។ ដូច្នេះ ឱ សក្រៈ! តាមសំណួររបស់អ្នក ខ្ញុំបានពន្យល់ហេតុដែលគោស្នាក់នៅលើសទេវតាទៀត។ លើសពីនេះទៀត ឱ សតក្រតុ ឥន្ទ្រៈ! ពួកវាបានទទួលពរជ័យរួចហើយ ហើយពេលពេញចិត្ត ក៏មានអំណាចប្រទានពរដល់អ្នកដទៃផង»។
Verse 23
गवां देवोपरिष्टाद्धि समाख्यातं शतक्रतो । एता हि वरदत्ताश्न वरदाक्षापि वासव
ភីष្មបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ សតក្រតុ! បានប្រកាសហើយថា គោទាំងឡាយស្ថិតនៅក្នុងស្ថានដ៏ខ្ពស់លើសទេវតាទៀត។ តាមសំណួររបស់អ្នក ខ្ញុំបានពន្យល់ហេតុដែលគោស្នាក់នៅក្នុងលោកដ៏ខ្ពស់ជាងទេវតា។ លើសពីនេះទៀត ឱ វាសវៈ! គោទាំងនេះបានទទួលពរជ័យរួចហើយ ហើយពេលពេញចិត្ត ក៏មានអំណាចប្រទានពរដល់អ្នកដទៃផង»។
Verse 24
सुरभ्य: पुण्यकर्मिण्य: पावना: शुभलक्षणा: । यदर्थ गां गताश्चैव सुरभ्य: सुरसत्तम
ភីष្មបានមានព្រះវាចា៖ «គោសុរភីទាំងឡាយ ជាអ្នកប្រព្រឹត្តកុសលកម្ម មានសភាពបរិសុទ្ធដោយខ្លួនឯង និងមានលក្ខណៈមង្គល។ ឱ ទេវតាដ៏ប្រសើរបំផុត! ដើម្បីគោលបំណងអ្វីបានជាសុរភីទាំងនេះមកទីនេះ ដោយយករឿងគោជាការព្រួយបារម្ភ?»
Verse 25
पुरा देवयुगे तात देवेन्द्रेषु महात्मसु
ភីṣ្មៈបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «កាលពីបុរាណ កូនអើយ ក្នុងយុគសម័យទេវៈ—នៅពេលដែលទេវតាមហាត្មា និងអធិរាជដូចឥន្ទ្រ មានវត្តមាន…»
Verse 26
त्रींललोकाननुशासत्सु विष्णौ गर्भत्वमागते । अदित्यास्तप्यमानायास्तपो घोर सुदुश्चरम्
ភីṣ្មៈបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «នៅពេលវិṣṇុ—អ្នកគ្រប់គ្រង និងអ្នកណែនាំនៃលោកទាំងបី—បានចូលទៅស្ថានភាពជាទារកក្នុងគភ៌ នោះអាទិតិបានអនុវត្តតបៈដ៏សាហាវ និងលំបាកយ៉ាងខ្លាំង ដោយអត់ធ្មត់វិន័យខ្លួនឯងយ៉ាងតឹងរឹង ដើម្បីបំណងទេវៈនោះ។»
Verse 27
पुत्रार्थममरश्रेष्ठ पादेनैकेन नित्यदा । तां तु दृष्टवा महादेवीं तप्यमानां महत्तप:
ភីṣ្មៈបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ឱ អមរជនដ៏ប្រសើរបំផុត ដើម្បីសុំបានកូនប្រុស នាងតែងឈរលើជើងតែមួយជានិច្ច។ ពេលឃើញទេវីមហានោះកំពុងអនុវត្តតបៈដ៏ខ្លាំងក្លា (សូម្បីតែគាត់ក៏ត្រូវបានរំញ័រដោយអំណាចតបៈរបស់នាង)។»
Verse 28
दक्षस्य दुहिता देवी सुरभी नाम नामतः । अतप्यत तपो घोरें हृष्टा धर्मपरायणा
ភីṣ្មៈបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «កូនស្រីរបស់ទក្សៈ—ទេវីដែលមាននាមថា សុរភី—បានចាប់ផ្តើមអនុវត្តតបៈដ៏សាហាវ។ ដោយចិត្តរីករាយ និងឈរជាប់ក្នុងធម៌ នាងបានធ្វើពិន័យខ្លួនឯងយ៉ាងខ្លាំង ដូចជាគំរូនៃវិន័យសីលធម៌ដែលស្របនឹងសេចក្តីត្រឹមត្រូវ។»
Verse 29
“तात! पहले सत्ययुगमें जब महामना देवेश्वरगण तीनों लोकोंपर शासन करते थे और अमरश्रेष्ठ] जब देवी अदिति पुत्रके लिये नित्य एक पैरसे खड़ी रहकर अत्यन्त घोर एवं दुष्कर तपस्या करती थी और उस तपस्यासे संतुष्ट होकर साक्षात् भगवान् विष्णु ही उनके गर्भमें पदार्पण करनेवाले थे उन्हीं दिनोंकी बात है, महादेवी अदितिको महान् तप करती देख दक्षकी धर्मपरायणा पुत्री सुरभी देवीने बड़े हर्षक साथ घोर तपस्या आस्मभ की ।। २५ --२८ || कैलासशिखरे रम्ये देवगन्धर्वसेविते । व्यतिष्ठदेकपादेन परमं योगमास्थिता,“कैलासके रमणीय शिखरपर जहाँ देवता और गन्धर्व सदा विराजते रहते हैं, वहाँ वह उत्तम योगका आश्रय ले ग्यारह हजार वर्षोतक एक पैरसे खड़ी रही। उसकी तपस्यासे देवता, ऋषि और बड़े-बड़े नाग भी संतप्त हो उठे
ភីṣ្មៈបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «នៅលើកំពូលដ៏ស្រស់ស្អាតនៃភ្នំកៃលាស—ដែលទេវតា និងគន្ធර්វៈមកសេវាកម្មជានិច្ច—នាងបានឈរលើជើងតែមួយ ដោយតាំងខ្លួនក្នុងវិន័យយោគៈដ៏ខ្ពស់បំផុត។ ដោយតបៈដ៏សាហាវនោះ សូម្បីតែទេវតា ឥសី និងនាគដ៏មហិមា ក៏រងទុក្ខចិត្ត ព្រោះតបៈដែលផ្តោតខ្លាំងរបស់នាងបានរំញ័រលោក និងបង្ខំឲ្យអំណាចទេវៈយកចិត្តទុកដាក់។»
Verse 30
दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । संतप्तास्तपसा तस्या देवा: सर्षिमहोरगा:
អស់ដប់ពាន់ឆ្នាំ ហើយថែមទាំងដប់រយឆ្នាំទៀត នាងបានឆេះក្តៅដោយតបស្យា ដល់ថ្នាក់ព្រះទេវតា ព្រមទាំងឥសី និងនាគធំៗ ក៏រងការរអាក់រអួល។ នៅលើកំពូលភ្នំកៃលាសដ៏ស្រស់ស្អាត ដែលទេវតា និងគន្ធព្វស្ថិតនៅជានិច្ច នាងបានយកយោគដ៏ឧត្តមជាទីពឹង ហើយឈរលើជើងតែមួយអស់ដល់ដប់មួយពាន់ឆ្នាំ; ដោយអំណាចតបស្យារបស់នាង ទេវតា ឥសី និងនាគធំៗ ក៏ត្រូវបានធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយ។
Verse 31
तत्र गत्वा मया सार्ध पर्युपासन्त तां शुभाम् । अथाहमनब्रुवं तत्र देवीं तां तपसान्विताम्,“वे सब लोग मेरे साथ ही उस शुभलक्षणा तपस्विनी सुरभी देवीके पास जाकर खड़े हुए। तब मैंने वहाँ उससे कहा--
ពួកគេទាំងអស់បានទៅទីនោះជាមួយខ្ញុំ ហើយឈរនៅជិត បម្រើ និងគោរពនាងដ៏មានសុភមង្គលនោះ។ បន្ទាប់មក នៅទីនោះ ខ្ញុំបាននិយាយទៅកាន់ទេវីនោះ—សុរភី—អ្នកពោរពេញដោយតបស្យា ដូច្នេះ៖
Verse 32
किमर्थ तप्यसे देवि तपो घोरमनिन्दिते । प्रीतस्ते5हं महाभागे तपसानेन शो भने
ភីष្មបាននិយាយថា៖ «ឱ ទេវី អ្នកគ្មានទោសអ្វី—ហេតុអ្វីបានជាអ្នកធ្វើឲ្យខ្លួនឯងទទួលទុក្ខដោយតបស្យាដ៏សាហាវបែបនេះ? ឱ អ្នករុងរឿង ឱ ស្ត្រីមានភាគវាសនាធំ! ខ្ញុំពេញចិត្តយ៉ាងខ្លាំងចំពោះអ្នក ដោយសារតបស្យានេះ។ ឱ ទេវី សូមស្នើសុំពរ តាមដែលអ្នកប្រាថ្នា»។ ដូច្នេះហើយ ឱ ពុរន្ទរៈ ខ្ញុំបានជំរុញសុរភីឲ្យស្នើសុំពរ។
Verse 33
वरयस्व वरं देवि दातास्मीति पुरंदर
«ឱ ទេវី សូមជ្រើសរើសពរ—ខ្ញុំត្រៀមផ្តល់» ពុរន្ទរៈ (ឥន្ទ្រ) បាននិយាយ។ «ឱ ស្ត្រីមានសីលធម៌ និងសុចរិត—ហេតុអ្វីបានជាអ្នកធ្វើតបស្យាដ៏សាហាវបែបនេះ? ឱ អ្នករុងរឿង ឱ មហាភាគ្យ! ខ្ញុំពេញចិត្តយ៉ាងខ្លាំងចំពោះតបស្យារបស់អ្នក។ ឱ ទេវី សូមស្នើសុំពរ តាមដែលអ្នកប្រាថ្នា»។ ដូច្នេះហើយ ឱ ពុរន្ទរៈ ខ្ញុំបានជំរុញសុរភីឲ្យស្នើសុំពរ។
Verse 34
युरभ्युवाच वरेण भगवन् महां कृतं लोकपितामह । एष एव वरो मेडद्य यत् प्रीतोडसि ममानघ
សុរភីបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះអម្ចាស់ដ៏គួរគោរព! ឱ លោកបិតាមហា (ជាបិតាធំរបស់លោក) អ្នកគ្មានទោស! ខ្ញុំមិនចាំបាច់ស្នើសុំពរណាមួយទេ។ សម្រាប់ខ្ញុំ ពរដ៏ធំបំផុតមានតែនេះប៉ុណ្ណោះ—ថានៅថ្ងៃនេះ ព្រះអង្គបានពេញចិត្តលើខ្ញុំ ឱ អ្នកគ្មានមន្ទិល»។
Verse 35
ब्रह्मोवाच तामेवं ब्रुवतीं देवीं सुरभिं त्रिदशेश्वर । प्रत्यब्रुवं यद् देवेन्द्र तच्निबोध शचीपते
ព្រះព្រហ្មមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះអម្ចាស់នៃទេវតាទាំងសាមសិបបី! ឱ ទេវេន្ទ្រា ព្រះស្វាមីនៃព្រះនាងសចី! ពេលព្រះនាងសុរភី—ទេវី—និយាយដូច្នេះ ខ្ញុំបានឆ្លើយតបនាង។ ចូរស្តាប់ពាក្យឆ្លើយនោះ»។
Verse 36
चल हक पका हा मट दहा ? कक पक जे (4. 3-3... अलोभकाम्यया देवि तपसा च शुभानने । प्रसन्नो5हं वरं तस्मादमरत्वं ददामि ते
«ឱ ទេវី! ឱ មុខស្រស់ស្អាត! អ្នកបានបោះបង់លោភ និងបំណងចង់បានផលប្រយោជន៍។ ខ្ញុំរីករាយយ៉ាងខ្លាំងចំពោះតបស្យាដែលគ្មានការចង់បានរង្វាន់នេះ; ដូច្នេះ ខ្ញុំប្រទានពរ—អមតៈ—ដល់អ្នក»។
Verse 37
त्रयाणामपि लोकानामुपरिष्टान्निवत्स्यसि । मत्प्रसादाच्च विख्यातो गोलोक: सम्भविष्यति,तुम मेरी कृपासे तीनों लोकोंके ऊपर निवास करोगी और तुम्हारा वह धाम “गोलोक' नामसे विख्यात होगा
«ដោយព្រះគុណរបស់ខ្ញុំ អ្នកនឹងស្ថិតនៅលើសកលលោកទាំងបី ហើយទីស្ថានរបស់អ្នកនោះ នឹងល្បីល្បាញដោយនាម ‘គោលោក’»។
Verse 38
मानुषेषु च कुर्वाणा: प्रजा: कर्म शुभास्तव । निवत्स्यन्ति महाभागे सर्वा दुहितरश्न ते,महाभागे! तुम्हारी सभी शुभ संतानें--समस्त पुत्र और कन्याएँ मानवलोकमें उपयुक्त कर्म करती हुई निवास करेंगी
«ឱ មហាភាគ្យ! កូនចៅទាំងអស់របស់អ្នក—ទាំងកូនប្រុស និងកូនស្រី—ដែលមានគុណធម៌ នឹងរស់នៅក្នុងលោកមនុស្ស ដោយប្រព្រឹត្តកិច្ចការដែលសមរម្យ និងជាមង្គល»។
Verse 39
मनसा चिन्तिता भोगास्त्वया वै दिव्यमानुषा: । यच्च स्वर्गे सुखं देवि तत् ते सम्पत्स्यते शुभे
«ឱ ទេវី! ឱ មង្គល! សេចក្តីសុខសប្បាយណាដែលជាទេវី ឬជាមនុស្ស ដែលអ្នកគិតក្នុងចិត្ត និងសុខសាន្តណាដែលមាននៅសួគ៌—ទាំងអស់នោះ នឹងមកដល់អ្នកដោយខ្លួនឯង ហើយអ្នកនឹងទទួលបានជានិច្ច»។
Verse 40
तस्या लोका: सहस्राक्ष सर्वकामसमन्विता: । न तत्र क्रमते मृत्युर्न जरा न च पावक:
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ សហស្រាក្ស (ឥន្ទ្រា) លោកធាតុនៃនាងពេញបរិបូរដោយការបំពេញបំណងទាំងអស់។ នៅទីនោះ មរណភាពមិនអាចចូលដល់បានទេ មិនមានចាស់ជរា ហើយសូម្បីតែភ្លើងក៏គ្មានអំណាច។ នោះហើយជាពិពណ៌នាអំពីដែនបរិសុទ្ធឥតមលិន—ស្ថានភាពរង្វាន់តាមធម៌ ដែលបុណ្យកុសលឈានដល់សេរីភាពពីការរលួយ និងគ្រោះថ្នាក់»។
Verse 41
नदैवं नाशुभं किंचिद् विद्यते तत्र वासव | तत्र दिव्यान्यरण्यानि दिव्यानि भवनानि च
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ វាសវ (ឥន្ទ្រា) នៅក្នុងដែននោះ មិនមានអ្វីដែលជាវាសនាអកុសល ឬអ្វីអមង្គលសោះ។ នៅទីនោះមានព្រៃឈើទេវតា និងលំនៅដ្ឋានទេវតាផងដែរ»។
Verse 42
ब्रह्म॒चर्येण तपसा यत्नेन च दमेन च
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ ព្រះអង្គមានភ្នែកដូចផ្កាឈូក! ការឈានដល់គោលោក (Goloka) អាចធ្វើបានតែដោយព្រហ្មចរិយា ការតបស្យា ការខិតខំប្រឹងប្រែង និងការទប់ស្កាត់ខ្លួនឯង។ ស្ថានភាពអធិឧត្តមនេះ មិនមកពីការចង់បានទេ ប៉ុន្តែមកពីការអនុវត្តវិន័យធម៌យ៉ាងមាំមួន—ការគ្រប់គ្រងអារម្មណ៍ ការធ្វើទានមានបុណ្យ ការធ្វើធម្មយាត្រាទៅទីរមណីយដ្ឋានបរិសុទ្ធ តបស្យាធំ និងកិច្ចការល្អផ្សេងៗ»។
Verse 43
दानैश्न विविधै: पुण्यैस्तथा तीर्थानुसेवनात् । तपसा महता चैव सुकृतेन च कर्मणा
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ ដោយការធ្វើទានមានបុណ្យជាច្រើនប្រភេទ ដោយការទៅបម្រើនិងគោរពទីរមណីយដ្ឋានបរិសុទ្ធ (ទីរថ) ដោយការធ្វើតបស្យាធំ និងដោយការប្រព្រឹត្តកិច្ចការសុចរិត—មនុស្សម្នាក់ប្រមូលបុណ្យកុសល និងឈានទៅមុខលើផ្លូវធម៌។
Verse 44
एतत् ते सर्वमाख्यातं मया शक्रानुपृच्छते,असुरसूदन शक्र! इस प्रकार तुम्हारे पूछनेके अनुसार मैंने सारी बातें बतलायी हैं। अब तुम्हें गौओंका कभी तिरस्कार नहीं करना चाहिये
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ សក្រា អ្នកសម្លាប់អសុរៈ! តាមសំណួររបស់អ្នក ខ្ញុំបានប្រាប់អស់ទាំងអ្វីៗដោយពេញលេញហើយ។ ដូច្នេះ អ្នកមិនគួរបង្ហាញការមើលងាយចំពោះគោឡើយ»។
Verse 45
न ते परिभव: कार्यो गवामसुरसूदन,असुरसूदन शक्र! इस प्रकार तुम्हारे पूछनेके अनुसार मैंने सारी बातें बतलायी हैं। अब तुम्हें गौओंका कभी तिरस्कार नहीं करना चाहिये
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ អ្នកសម្លាប់អសុរ—ឱ សក្រហ៍ (ឥន្ទ្រា)! អ្នកមិនគួរធ្វើការប្រមាថចំពោះគោឡើយ។ ដូច្នេះ តាមសំណួររបស់អ្នក ខ្ញុំបានប្រាប់អស់ទាំងអ្វីៗទាំងមូល។ ហេតុនេះទៅមុខ អ្នកមិនត្រូវបន្តបង្អាប់គោទៀតឡើយ»។
Verse 46
भीष्म उवाच एतच्छूत्वा सहस्राक्ष: पूजयामास नित्यदा । गाश्षक्रे बहुमानं च तासु नित्यं युधिष्ठिर
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «យុធិષ્ઠិរ! ពេលឥន្ទ្រា អ្នកមានពាន់ភ្នែក បានស្តាប់ព្រះវាចារបស់ព្រះព្រហ្មា ដូច្នោះហើយ គាត់បានចាប់ផ្តើមបូជាគោរាល់ថ្ងៃ។ គាត់បានបង្ហាញការគោរពយ៉ាងខ្លាំងចំពោះពួកវា ជានិច្ច»។
Verse 47
एतत् ते सर्वमाख्यातं पावनं च महाद्युते । पवित्र परमं चापि गवां माहात्म्यमुत्तमम्,महाद्युते! यह सब मैंने तुमसे गौओंका परम पावन, परम पवित्र और अत्यन्त उत्तम माहात्म्य कहा है
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ អ្នកមានពន្លឺរុងរឿង! ខ្ញុំបានប្រាប់អ្នកអស់ទាំងអ្វីៗទាំងមូលហើយ—រឿងរ៉ាវអំពីគោ ដែលបរិសុទ្ធបំផុត និងសក្ការៈបំផុត ព្រមទាំងមហិមាខ្ពង់ខ្ពស់ និងល្អឥតខ្ចោះរបស់ពួកវា»។
Verse 48
कीर्तितं पुरुषव्याप्र सर्वपापविमोचनम् | य इदं कथयेन्नित्यं ब्राह्मणेभ्य:ः समाहित:
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ បុរសសីហៈ! ការសរសើរ និងការកីર્તនាអំពីរឿងនេះ ត្រូវបានប្រកាសថា ជាវិធីដោះលែងពីបាបទាំងអស់។ អ្នកណាមានចិត្តផ្តោត និងស្ងប់ស្ងាត់ ហើយនិយាយរៀបរាប់រឿងបរិសុទ្ធនេះជានិច្ចដល់ព្រះព្រាហ្មណ៍—ជាពិសេសនៅពេលបូជាយញ្ញ និងនៅពេលស្រាទ្ធៈ ដែលអនុវត្តការអర్పણ ហាវ្យ និង កាវ្យ—អំណោយអర్పણរបស់គាត់នឹងក្លាយជាអស្ចារ្យ មិនខ្វះខាត៖ វានឹងបំពេញបំណងត្រឹមត្រូវទាំងអស់ ហើយដោយគុណផលមិនសាបសូន្យ នឹងទៅដល់បិត្រទេវតា»។
Verse 49
हव्यकव्येषु यज्ञेषु पितृकार्येषु चैव ह । सार्वकामिकमक्षय्यं पितृंस्तस्योपतिष्ठते
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ បុរសសីហៈ! ក្នុងយញ្ញដែលអនុវត្តការអర్పણ ហាវ្យ និងក្នុងពិធីសម្រាប់បិត្រទេវតា ដែលអនុវត្តការអర్పણ កាវ្យ ព្រមទាំងកិច្ចការទាំងអស់សម្រាប់ពិត្រៈ ការកីર્તនា និងការចងចាំរឿងនេះ ក្លាយជាការបំពេញបំណងទូទៅ និងមានគុណផលមិនអស់។ អំណោយអర్పణដែលធ្វើដោយសទ្ធា និងចិត្តផ្តោត នឹងទៅដល់បិត្រទេវតា ជាប្រយោជន៍មិនសាបសូន្យ អាចបំពេញបំណងត្រឹមត្រូវទាំងអស់»។
Verse 50
गोषु भक्तश्न लभते यद् यदिच्छति मानव: । स्त्रियोडपि भक्ता या गोषु ताश्व काममवाप्रुयु:
ភីष្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ មនុស្សណាដែលមានភក្តីភាពចំពោះគោ ហើយរស់នៅដោយគោរពបម្រើគោ នោះនឹងទទួលបានអ្វីៗទាំងអស់តាមដែលខ្លួនប្រាថ្នា។ សូម្បីតែស្ត្រីណាដែលមានភក្តីភាពចំពោះគោ ក៏អាចសម្រេចបាននូវបំណងប្រាថ្នារបស់ខ្លួនដែរ។
Verse 51
पुत्रार्थी लभते पुत्र॑ कन्यार्थी तामवाप्लनुयात् धनार्थी लभते वित्तं धर्मार्थी धर्ममाप्तुयात्
ភីष្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ អ្នកប្រាថ្នាកូនប្រុស នឹងបានកូនប្រុស; អ្នកប្រាថ្នាកូនស្រី នឹងបានកូនស្រី។ អ្នកប្រាថ្នាទ្រព្យ នឹងបានទ្រព្យ; អ្នកប្រាថ្នាធម្មៈ នឹងបានធម្មៈ។
Verse 52
विद्यार्थी चाप्तुयाद् विद्यां सुखार्थी प्राप्तुयात् सुखम् । न किंचिद् दुर्लभं चैव गवां भक्तस्य भारत,विद्यार्थी विद्या पाता है और सुखार्थी सुख। भारत! गोभक्तके लिये यहाँ कुछ भी दुर्लभ नहीं है
ភីष្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ អ្នកប្រាថ្នាវិទ្យា នឹងបានវិទ្យា; អ្នកប្រាថ្នាសុខ នឹងបានសុខ។ ឱ ភារតៈ! សម្រាប់អ្នកដែលមានភក្តីភាពចំពោះគោ នៅលោកនេះ មិនមានអ្វីណាដែលពិបាកសម្រេចឡើយ។
Verse 82
इस प्रकार श्रीमह्या भारत अनुशासनपरव्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें लक्ष्मी और गौओंका संवादनामक बयासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ ក្នុង «មហាភារត» ដ៏បរិសុទ្ធ នៃ «អនុសាសនបរវ» ផ្នែក «ទានធម្មបរវ» ជំពូកទី៨២ ដែលមានចំណងជើង «សន្ទនារវាងលក្ខ្មី និងគោទាំងឡាយ» បានបញ្ចប់។
Verse 83
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि गोलोकवर्णने त्रय्शीतितमो<5ध्याय:
ឥតិ ក្នុង «មហាភារត» នៃ «អនុសាសនបរវ» ផ្នែក «ទានធម្មបរវ» ក្នុងការពិពណ៌នាអំពី «គោលោក» ជំពូកទី៨៣ បានបញ្ចប់។
Verse 186
जनयन्ति च धान्यानि बीजानि विविधानि च । “ये अपने दूध-घीसे प्रजाका भी पालन-पोषण करती हैं। इनके पुत्र (बैल) खेतीके काम आते तथा नाना प्रकारके धान्य एवं बीज उत्पन्न करते हैं
ភីष្មបានមានព្រះវាចា៖ «ពួកវាក៏បង្កើតបានស្រូវធញ្ញជាតិ និងគ្រាប់ពូជជាច្រើនប្រភេទផងដែរ»។
Verse 243
तच्च मे शृणु कारत्स्न्येन वदतो बलसूदन । 'सुरभी गौएँ पुण्यकर्म करनेवाली और शुभ-लक्षणा होती हैं। सुरश्रेष्ठ! बलसूदन! वे जिस उद्देश्यसे पृथ्वीपर गयी हैं, उसको भी मैं पूर्णरूपसे बता रहा हूँ, सुनो
ភីष្មបានមានព្រះវាចា៖ «សូមស្តាប់ខ្ញុំឲ្យពេញលេញ ឱ បលសូទនៈ។ គោសុរភីមានលក្ខណៈមង្គល និងជាអ្នកបង្កើតកុសលកម្ម។ ឱ អ្នកប្រសើរជាងទេវទាំងឡាយ ឱ អ្នកសម្លាប់បលៈ—សូមស្តាប់ដោយលម្អិតផង នូវគោលបំណងដែលពួកនាងបានចុះមកលើផែនដី»។
Verse 416
विमानानि सुयुक्तानि कामगानि च वासव । वासव! वहाँ न कोई दुर्भाग्य है और न अशुभ। वहाँ दिव्य वन, दिव्य भवन तथा परम सुन्दर एवं इच्छानुसार विचरनेवाले विमान मौजूद हैं
ភីष្មបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ វាសវៈ (ឥន្ទ្រ)! នៅទីនោះ មិនមានទុក្ខវាសនាអាក្រក់ និងមិនមានអមង្គលឡើយ។ នៅទីនោះមានព្រៃឈើទេវតា មានវាសនាទេវតា និងមានវិមានអាកាសដ៏ស្រស់ស្អាតយ៉ាងក្រៃលែង ដែលអាចធ្វើដំណើរតាមចិត្តប្រាថ្នា»។
Verse 433
शक््य: समासादयितुं गोलोकः: पुष्करेक्षण । कमलनयन इन्द्र! ब्रह्मचर्य
ភីष្មបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ អ្នកមានភ្នែកដូចផ្កាឈូក ឱ ព្រះឥន្ទ្រដ៏អធិរាជ! គោលោកអាចទៅដល់បានពិត—តែត្រូវដោយព្រហ្មចរិយៈ, តបស្សា, ការខិតខំប្រឹងប្រែង, ការគ្រប់គ្រងអារម្មណ៍, ទានជាច្រើនប្រភេទ, ការប្រមូលកុសល, ការទៅបម្រើទីរមណីយដ្ឋានបរិសុទ្ធ, តបធំ និងការអនុវត្តកិច្ចមង្គលផ្សេងៗ។ ដោយអាកប្បកិរិយានេះប៉ុណ្ណោះ ទើបអាចទៅដល់គោលោក»។
Frequently Asked Questions
The interpretive problem is reconciling Tāraka’s reputed near-invulnerability with his eventual defeat; the chapter resolves this by locating the outcome in divinely sanctioned leadership (Skanda as senāpati) and in the emergence of a countervailing power aligned with cosmic order.
Suvarṇa is framed not merely as wealth but as condensed tejas associated with Agni and Kārttikeya; gifting it, when performed with discipline and right intention, is presented as a meritorious act that supports purification and social-religious continuity.
Yes: the closing reference to Rāma receiving Vasiṣṭha’s account and attaining release from faults through giving suvarṇa functions as a phalaśruti-style validation, presenting suvarṇa-dāna as yielding purification and a high, difficult-to-attain celestial station.