Shloka 10
Chapter 84: Brahmā’s Counsel on Tāraka, the Search for Agni, and the Genesis of Skanda
Kārttikeya
किं च यज्ञस्य यज्ञत्वं क्व च यज्ञ: प्रतिष्ठित: । देवानामुत्तमं कि च कि च सत्रमित: परम्
kiṃ ca yajñasya yajñatvaṃ kva ca yajñaḥ pratiṣṭhitaḥ | devānām uttamaṃ kiṃ ca kiṃ ca satram itaḥ param ||
ភីស្មាសួរពាក្យសំណួរជ្រាលជ្រៅអំពីអត្ថន័យខាងក្នុងនៃយញ្ញៈ៖ តើអ្វីជាអ្វីដែលធ្វើឲ្យពិធីមួយគួរហៅថា «យញ្ញៈ» ពិតប្រាកដ? យញ្ញៈឈរលើមូលដ្ឋានអ្វី? សម្រាប់ទេវតាទាំងឡាយ អ្វីជាគុណប្រយោជន៍ខ្ពស់បំផុត? ហើយមានសត្រៈ ឬវិន័យបូជាណាដែលលើសសូម្បីតែនេះទៀត? សំណួរទាំងនេះនាំការពិភាក្សាចេញពីការធ្វើពិធីតាមទម្រង់ ទៅរកគោលការណ៍ និងគោលបំណងដែលផ្តល់សុចរិតភាពខាងធម៌ និងវិញ្ញាណដល់ពិធី។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse frames a dharmic inquiry: ritual is not self-justifying; its true status as ‘yajña’ depends on the principle that grounds it (its pratiṣṭhā) and the highest aim it serves. It invites evaluation of sacrifice by inner essence and ethical-spiritual purpose rather than by external form alone.
In the Anuśāsana Parva’s instruction on dharma, Bhishma poses a sequence of questions to guide the listener toward a deeper understanding of sacrificial practice—what defines yajña, what supports it, what benefits the gods most, and what observance surpasses even standard sacrificial rites.