Adhyaya 15
Śiva-darśana through Tapas and Stuti (उपमन्यु–कृष्ण संवादः)
Upa-parva: Śiva-stuti and Darśana Context (Upamanyu–Kṛṣṇa Discourse)
Upamanyu addresses Kṛṣṇa, noting that Hari has contemplated many forms and asks why the Lord would not grant Kṛṣṇa favor; he then offers a japa by which Kṛṣṇa may behold Śaṅkara. Kṛṣṇa recounts his dīkṣā and austerities: ascetic markers (staff, shaven head, kuśa, bark garments, ghee-anointment, girdle), progressive dietary restraints (fruit, water, then air), and a one-legged, arms-raised vigil. A visionary theophany follows: an intense radiance like many suns, within which appears a cloudlike, lightning-adorned form where Mahādeva abides with Umā, described with iconographic detail (weapons, tiger-skin, matted locks, ornaments, serpentine sacred thread). The scene expands into a cosmic liturgy: Rudras, Ādityas, Vasus, Sādhyas, Viśvedevas, Aśvins, Brahmā, Indra, Viṣṇu, yogeśvaras, ṛṣis, time divisions, Vedas, metres, initiations, sacrifices, and beings of all orders are said to honor Śiva. Kṛṣṇa, initially unable to gaze fully, is instructed by the deity to look and speak; he offers a sustained stuti identifying Śiva as the ground of creation, dissolution, guṇas, cognition, ritual elements, virtues and afflictions, and the indwelling kṣetrajña. The cosmos responds with acclamation; flowers fall and a pleasant wind blows. Śaṅkara, after regarding Umā, Indra, and Kṛṣṇa, acknowledges Kṛṣṇa’s supreme devotion and grants him the option to choose eight rare boons.
Chapter Arc: उपमन्यु अपने पूर्ववृत्तान्त का सूत्र पकड़ते हुए शिव-महिमा का घोष करता है—“शर्वसमो देवो नास्ति”—और श्रोताओं को एक ऐसे देव-तत्त्व की ओर खींच ले जाता है जो दान, युद्ध और मोक्ष—तीनों में अद्वितीय है। → कथा-धारा में वैदिक अग्नियों (गार्हपत्य, दक्षिणाग्नि, आहवनीय, सभ्य, आवसथ्य) और तप-नियमों का संकेत आता है, जिससे यह तनाव बनता है कि साधक का मार्ग कर्म (यज्ञ/अग्नि) से होकर कैसे देव-कृपा तक पहुँचता है; साथ ही वर-प्राप्ति की आकांक्षा और उसके नैतिक परिणाम (पुत्र, यश, बल, शम, कुल-प्रीति) प्रश्न बनकर उभरते हैं। → शंकर “एवमस्तु” कहकर वरदान की मुहर लगाते हैं और उमा/शर्वाणी तपोनिधि के रूप में पुत्र-प्रदान का विधान करती हैं—“साम्बो नाम”—तथा अतिरिक्त वरों का प्रसाद (आठ वर) भी उद्घोषित होता है; शिव की सर्वश्रेष्ठता का स्तुति-वाक्य इसी क्षण को दैवी प्रमाण में बदल देता है। → वरों की सूची धर्म-केन्द्रित अनुशासन में स्थिर होती है—द्विजों पर अकोप, पितृ-प्रसाद, कुल-प्रीति, शम-प्राप्ति, दाक्ष्य, शत्रुघात, यश, बल, योगप्रियता—और उपमन्यु यह ‘अत्यद्भुत’ आख्यान ब्राह्मण-तेजस्वी परम्परा में समर्पित कर देता है। → शिव-स्तुति का उद्घोष आगे भी जारी रहने का संकेत देता है—महादेव की दान-वीर्य-गति की तुलना से परे अन्य गुणों/व्रतों का विस्तार अगले प्रसंग में खिंचता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य पाठके ४ श्लोक मिलाकर कुल ४३३ श्लोक हैं) मी पी नजजञन जल ि्जजऑआंडहडइ > गार्हपत्य
ព្រះស្រីក្រឹષ્ણបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ភារតៈ! បន្ទាប់មក ខ្ញុំបានគ្រប់គ្រងចិត្តឲ្យស្ងប់ ហើយបានឱនក្បាលក្រាបបង្គំដល់ព្រះសិវៈដ៏មានព្រះភាគ ដែលស្ថិតជាមហាសមុទ្រនៃពន្លឺទេវៈដ៏សង្កត់សង្ខេប។ បន្ទាប់ពីនោះ ដោយពេញទៅដោយសេចក្តីអំណរដ៏លើសលប់ ខ្ញុំបានទូលព្រះអង្គថា—»
Verse 2
धर्मे दृढत्वं युधि शत्रुघातं यशस्तथाग्रयं परमं बलं च । योगप्रियत्वं तव संनिकर्ष वृणे सुतानां च शतं शतानि
ព្រះក្រឹષ્ણបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ខ្ញុំសូមជ្រើសយកពរ៨ប្រការ៖ ការតាំងចិត្តមាំមួនក្នុងធម៌; សមត្ថភាពបំផ្លាញសត្រូវក្នុងសង្គ្រាម; កេរ្តិ៍ឈ្មោះដ៏លើសគេ; កម្លាំងដ៏ឧត្តម; ការរីករាយក្នុងយោគៈ; ជាទីស្រឡាញ់របស់មនុស្សទាំងអស់; ការស្និទ្ធស្នាលនឹងព្រះអង្គ; និងកូនប្រុសរាប់រយរាប់ពាន់។ នេះហើយជាពរ៨ដែលខ្ញុំសូម។»
Verse 3
एवमस्त्विति तद्वाक्यं मयोक्त: प्राह शड्कर: । ततो मां जगतो माता धारिणी सर्वपावनी
ពេលខ្ញុំបានទូលដូច្នោះ ព្រះសង្ករៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «អេវមស្តុ—សូមឲ្យដូច្នោះចុះ»។ បន្ទាប់មក មាតានៃលោក—អ្នកទ្រទ្រង់សត្វទាំងអស់ និងបរិសុទ្ធបំផុត—ព្រះអុម៉ា ព្រះភរិយារបស់រុទ្រៈ បានមានព្រះបន្ទូលដោយចិត្តផ្តោតថា៖ «ឱ អ្នកគ្មានបាប! ព្រះអម្ចាស់បានប្រទានកូនប្រុសឈ្មោះ សាម្ពៈ ដល់អ្នក»។
Verse 4
उवाचोमा प्रणिह्ठिता शर्वाणी तपसां निधि: । दत्तो भगवता पुत्र: साम्बो नाम तवानघ
ព្រះអុម៉ា—ព្រះសរវានី អ្នកជាគំនរទ្រព្យនៃតបៈ—បានមានព្រះបន្ទូលដោយចិត្តផ្តោតថា៖ «ឱ អ្នកគ្មានបាប! ព្រះអម្ចាស់ដ៏មានព្រះភាគបានប្រទានកូនប្រុសឈ្មោះ សាម្ពៈ ដល់អ្នក»។
Verse 5
मत्तो5प्यष्टौ वरानिष्टान् गृहाण त्वं ददामि ते । प्रणम्य शिरसा सा च मयोक्ता पाण्डुनन्दन
«ចូរអ្នកសុំពរ៨ប្រការដែលអ្នកប្រាថ្នា ពីខ្ញុំផង; ខ្ញុំនឹងប្រទានពរទាំងនោះដល់អ្នក» នាងបានមានព្រះវាចាដូច្នោះ។ បន្ទាប់មក ឱ កូនពាន់ឌុ! ខ្ញុំបានកោតគោរពដោយដាក់ក្បាលក្រាបនៅជើងរបស់មាតានៃសកលលោក ហើយបានទូលនាង—(ហើយចាប់ផ្តើមបង្ហាញសំណូមពររបស់ខ្ញុំ)។
Verse 6
द्विजेष्वकोपं पितृतः प्रसाद शतं सुतानां परमं च भोगम् । कुले प्रीतिं मातृतश्न प्रसाद॑ शमप्राप्तिं प्रवृणे चापि दाक्ष्यम्
ក្រឹෂ್ಣបានទូលថា៖ «សូមកុំឲ្យខ្ញុំមានកំហឹងចំពោះពួកទ្វិជៈ (ព្រះព្រាហ្មណ៍) ឡើយ។ សូមឲ្យឪពុកខ្ញុំពេញចិត្តចំពោះខ្ញុំ។ សូមឲ្យខ្ញុំទទួលបានកូនប្រុសមួយរយនាក់ និងឲ្យសុខសម្បត្តិអធិកអធមស្ថិតនៅជិតដៃជានិច្ច។ សូមឲ្យសេចក្តីស្រឡាញ់ និងសាមគ្គីស្ថិតនៅក្នុងវង្សត្រកូលរបស់យើង; សូមឲ្យម្តាយខ្ញុំក៏ពេញចិត្តផង។ សូមឲ្យខ្ញុំបានសន្តិភាពក្នុងចិត្ត និងមានជំនាញក្នុងរាល់កិច្ចការទាំងអស់—ទាំងនេះជាពរដែលខ្ញុំសុំ»។
Verse 7
उमोवाच एवं भविष्यत्यमरप्रभाव नाहं मृषा जातु वदे कदाचित् | भार्यासहस्राणि च षोडशैव तासु प्रियत्वं च तथाक्षयं च
អុមា បានមានព្រះវាចាថា៖ «ដូច្នោះហើយ វានឹងកើតមាន ឱ ក្រឹෂ್ಣ អ្នកមានពន្លឺរុងរឿងដូចទេវតា។ ខ្ញុំមិនដែលនិយាយកុហកឡើយ។ អ្នកនឹងមានភរិយា១៦,០០០នាក់; ក្នុងចំណោមពួកនាង នឹងមានសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះអ្នកយ៉ាងយូរអង្វែង ហើយសម្បត្តិសម្រស់សំណាងក៏នឹងមិនខ្វះខាតឡើយ»។
Verse 8
प्रीतिं चाग्रयां बान्धवानां सकाशाद् ददामि ते<हं वपुष: काम्यतां च | भोक्ष्यन्ते वै सप्ततिं वै शतानि गृहे तुभ्यमतिथीनां च नित्यम्
«ខ្ញុំប្រទានឲ្យអ្នកនូវសេចក្តីស្រឡាញ់ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ពីសាច់ញាតិទាំងឡាយ ហើយខ្ញុំក៏ប្រទានឲ្យអ្នកនូវសម្រស់និងភាពគួរឲ្យប្រាថ្នានៃរាងកាយ ដែលនឹងនៅស្រស់ស្អាតជានិច្ច។ នៅក្នុងគេហដ្ឋានរបស់អ្នក ភ្ញៀវនឹងតែងតែបានទទួលអាហារជាច្រើន—រាប់រយៗ—រៀងរាល់ថ្ងៃ»។
Verse 9
वायुदेव उवाच एवं दत्त्वा वरान् देवो मम देवी च भारत । अन्तर्हित: क्षणे तस्मिन् सगणो भीमपूर्वज
វាយុទេវ បានមានព្រះវាចាថា៖ «ឱ ភារត! បន្ទាប់ពីប្រទានពរទាំងនេះដល់ខ្ញុំ ព្រះមហាទេវ និងព្រះនាង (បារវតី) បានអន្តរធានទៅក្នុងភ្លាមនោះ ដោយមានពួកគណៈរបស់ព្រះអង្គជាមួយផង»។
Verse 10
एतदत्यदभुतं पूर्व ब्राह्मणायातितेजसे । उपमन्यवे मया कृत्स्नं व्याख्यातं॑ पार्थिवोत्तम । नमस्कृत्वा तु स प्राह देवदेवाय सुव्रत
វាយុបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រល្អបំផុត! ខ្ញុំបានពន្យល់ទាំងស្រុងរួចហើយ—រឿងរ៉ាវអស្ចារ្យលើសលប់នេះ—ដល់ព្រះព្រាហ្មណ៍អុបមន្យុ អ្នកមានពន្លឺតេជៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។ បន្ទាប់មក អុបមន្យុ អ្នកតាំងខ្លួនក្នុងវត្តសក្ការៈដ៏ប្រសើរ បានកោតគោរពបូជាចំពោះ «ទេវានៃទេវៈ» ហើយបាននិយាយដូចតទៅ»។
Verse 11
उपसन्युरुवाच नास्ति शर्वसमो देवो नास्ति शर्वसमा गति: । नास्ति शर्वसमो दाने नास्ति शर्वसमो रणे
អុបសន្យុបាននិយាយថា៖ «គ្មានទេវតាណាស្មើនឹង សរវ (Śarva) ទេ; គ្មានទីពឹង ឬគោលដៅចុងក្រោយណាស្មើនឹង សរវ ទេ។ ក្នុងការបរិច្ចាគ គ្មានអ្នកណាស្មើនឹង សរវ ទេ; ក្នុងសង្គ្រាម ក៏គ្មានអ្នកណាស្មើនឹង សរវ ដែរ»។
Verse 14
इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें मेघवाहनपर्वका आख्यानविषयक चौदहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ ជំពូកទីដប់បួន—ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងរឿងរ៉ាវនៃវគ្គ «មេឃវាហន»—ក្នុងផ្នែក «ទានធម៌» នៃ «អនុសាសនបរវ» របស់ «ស្រីមហាភារត» បានបញ្ចប់។
Verse 15
उपमन्यु बोले--महादेवजीके समान कोई देवता नहीं है। महादेवजीके समान कोई गति नहीं है। दानमें शिवजीकी समानता करनेवाला कोई नहीं है तथा युद्धमें भी भगवान् शंकरके समान दूसरा कोई वीर नहीं है ।।
អុបមន្យុបាននិយាយថា៖ «គ្មានទេវតាណាស្មើនឹង មហាទេវ ទេ។ គ្មានទីពឹង ឬគោលដៅចុងក្រោយណាស្មើនឹង មហាទេវ ទេ។ ក្នុងការបរិច្ចាគ គ្មានអ្នកណាអាចប្រកួតស្មើនឹង ព្រះសិវៈ ទេ; ក្នុងសង្គ្រាមផងដែរ គ្មានវីរបុរសណាស្មើនឹង ព្រះសង្ឃករ (Śaṅkara) ទេ»។
Frequently Asked Questions
A combined model of regulated austerity (dīkṣā, dietary restraint, posture, vigilance) and articulate devotional praise (stuti/japa), portraying inner discipline and intention as prerequisites for divine encounter.
Śiva is described as the source and terminus of beings, the locus of guṇas and cognition, the substance of ritual constituents, and the indwelling knower (kṣetrajña), integrating cosmology, psychology, and liturgy into a single theistic framework.
Yes: the stuti culminates in a responsive cosmic affirmation (acclamation, flowers, auspicious wind) and Śaṅkara’s explicit recognition of Kṛṣṇa’s devotion, followed by the offer of eight rare boons as the immediate narrative fruit.