Adhyaya 134
Strī-dharma: Śiva’s Inquiry, Umā’s Consultation, and Gaṅgā’s Instruction
Upa-parva: Strī-dharma Anuśāsana (Instruction on Women’s Conduct / Pativratā-Dharma)
Chapter 134.0 opens with Maheśvara addressing Umā (Himavat’s daughter), praising her ascetic residence and dharma-knowledge, and requesting an exhaustive account of strī-dharma. Umā replies that her speech is enabled by Śiva’s power, yet she opts to consult sacred rivers, acknowledging that comprehensive knowledge is not easily monopolized. The rivers are enumerated with Gaṅgā highlighted as the foremost. Bhīṣma then reports that Gaṅgā, after honoring Umā, accepts the mandate to explain strī-dharma. Gaṅgā’s instruction frames marital dharma as established at marriage near the sacred fire, defining the wife as sahadharmacāriṇī (co-practitioner of dharma). The guidance emphasizes steadiness of mind, respectful service, restraint from extraneous desire, household and ritual duties, care for elders and dependents, charity/maintenance of vulnerable persons, and vow-observance. The discourse culminates in the strong normative claim that the husband functions as the primary relational ‘deity’ for the wife, with the ethic extending to supporting him even under hardship or crisis, interpreted as āpaddharma (duty in distress). The chapter closes with Śiva honoring Umā and the assembly dispersing.
Chapter Arc: Lomasha, as a keeper of hidden dharma, is invoked to reveal a “rahasya” that touches the unseen court of the Pitṛs—beginning with a stern warning about those who stray into forbidden desire. → The discourse sharpens into moral indictment: men attached to another’s wife, those who seek barren unions, and those who seize Brahmin property become alike in fault—rendered unfit for communion with ancestors, their offerings left unwelcomed. → The secret turns from prohibition to potent remedy: Lomasha proclaims a Kali-yuga-suited dharma of great fruit—simple gifts (tilodaka with honey, a lamp, and kṛsara) that directly gladden the Pitṛs and secure enduring merit. → Indra’s authority is cited to seal the teaching: the fruit of the sesame-vessel gift is praised; tilodaka in śrāddha is declared ‘akṣaya’; lamps and kṛsara satisfy the grandsires; the rite is honored in heaven and the Pitṛ-world as an ancient rishi-seen ordinance.
Shlokas
Verse 1
नील (0) ++_अस+- एकोनत्रिशर्दाधिकशततमो<् ध्याय: लोमशद्ारा धर्मके रहस्यका वर्णन लोगश उवाच परदारेषु ये सक्ता अकृत्वा दारसंग्रहम् | निराशा: पितरस्तेषां श्राद्धकाले भवन्ति वै
លោកមសៈបាននិយាយថា៖ អ្នកណាដែលមិនបានចូលរៀបការតាមធម៌ទេ ប៉ុន្តែវិញទៅស្រឡាញ់ជាប់ចិត្តនារីរបស់បុរសដទៃ—ពេលដល់កាលធ្វើពិធីស្រាទ្ធៈ បុព្វបុរសរបស់គេពិតជានៅក្នុងភាពខកចិត្ត ព្រោះការថ្វាយបង្គំ និងការបន្តភារកិច្ចគ្រួសារត្រូវបានបំផ្លាញដោយអំពើអធម៌នោះ។
Verse 2
परदाररतिर्यश्न यश्व वन्ध्यामुपासते । ब्रह्मस्वं हरते यश्ष समदोषा भवन्ति ते
លោកមសៈបាននិយាយថា៖ អ្នកណាដែលជាប់ចិត្តនារីរបស់បុរសដទៃ អ្នកណាដែលស្វែងរកការរួមភេទជាមួយស្ត្រីវន្ធ្យា និងអ្នកណាដែលលួចយកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ព្រះព្រាហ្មណ៍—មនុស្សទាំងបីនេះ ត្រូវបានចាត់ថាមានកំហុសសីលធម៌ដូចគ្នា។
Verse 3
असम्भाष्या भवन्त्येते पितृणां नाज संशय: । देवता: पितरश्रैषां नाभिनन्दन्ति तद्धवि:
លោកមសៈបាននិយាយថា៖ «មិនមានសង្ស័យឡើយ—មនុស្សប្រភេទនេះ ក្លាយជាអ្នកដែលបុព្វបុរសមិនគួរនិយាយជាមួយទៀត។ ទេវតា និងបិតរទាំងឡាយ មិនទទួលយកដោយកិត្តិយសនូវហវិស្យ (havis) ដែលគេថ្វាយឡើយ»។
Verse 4
तस्मात् परस्य वै दारांस्त्यजेद् वन्ध्यां च योषितम् । ब्रह्मस्वं हि न हर्तव्यमात्मनो हितमिच्छता
ដូច្នេះ បុរសដែលប្រាថ្នាផលប្រយោជន៍ពិតរបស់ខ្លួន គួរបោះបង់នារីរបស់បុរសដទៃ ហើយក៏គួរលះបង់ការចូលរួមជាមួយស្ត្រីវន្ធ្យាផងដែរ; ហើយមិនគួរយកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ព្រះព្រាហ្មណ៍ឡើយ ព្រោះការលួចយកអ្វីដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ព្រះព្រាហ្មណ៍ គឺជារឿងហាមឃាត់សម្រាប់អ្នកដែលចង់បានសេចក្តីល្អពិត។
Verse 5
श्रूयतां चापरं गुहां रहस्यं धर्मसंहितम् । श्रद्दधानेन कर्तव्यं गुरूणां वचनं सदा,अब दूसरी धर्मयुक्त गोपनीय रहस्यकी बात सुनो। सदा श्रद्धापूर्वक गुरुजनोंकी आज्ञाका पालन करना चाहिये
សូមស្តាប់ឥឡូវនេះនូវសេចក្តីបង្រៀនសម្ងាត់មួយទៀត—ជាធម៌អន្តរជាតិដែលស្របតាមធម៌។ មនុស្សគួរតែប្រតិបត្តិតាមពាក្យបង្គាប់ និងសេចក្តីណែនាំរបស់អ្នកចាស់ទុំ និងគ្រូអាចារ្យជានិច្ច ដោយសេចក្តីជឿ និងការគោរព។
Verse 6
द्वादश्यां पौर्णमास्यां च मासि मासि घृताक्षतम् । ब्राह्मणेभ्य: प्रयच्छेत तस्य पुण्यं निबोधत,प्रत्येक मासकी द्वादशी और पूर्णिमाके दिन ब्राह्मणोंको घृतसहित चावलोंका दान करे। इसका जो पुण्य है, उसे सुनो
ភីष្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ រៀងរាល់ខែ នៅថ្ងៃទ្វាទសី និងថ្ងៃពេញចន្ទ (បោរណមាសី) គួរផ្តល់អង្ករលាយជាមួយឃី (ghee) ដល់ព្រះព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ។ ចូរស្តាប់ ហើយដឹងនូវបុណ្យផលដែលកើតពីទាននេះ។
Verse 7
सोमश्न वर्धते तेन समुद्रश्न महोदधि: । अश्वमेधचतुर्भागं फलं सृजति वासव:,उस दानसे चन्द्रमा तथा महोदथधि समुद्रकी वृद्धि होती है और उस दाताको इन्द्र अश्वमेध यज्ञका चतुर्थाश फल देते हैं
ភីष្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ ដោយទាននោះ សោមៈ (ព្រះចន្ទ) ត្រូវបានបំប៉ន ហើយដោយហេតុនោះផង មហាសមុទ្រធំក៏រីកចម្រើន។ ហើយវាសវៈ (ឥន្ទ្រ) ប្រទានផលដល់អ្នកឧបត្ថម្ភ ស្មើមួយភាគបួននៃផលបុណ្យពីយញ្ញអશ્વមេធ—បង្ហាញថា ទានធម៌តែមួយក៏អាចបង្កើតបុណ្យធំទូលាយដល់កម្រិតសកល និងយញ្ញបាន។
Verse 8
दानेनैतेन तेजस्वी वीर्यवांश्ष भवेन्नर: । प्रीतश्न॒ भगवान् सोम इष्टान् कामान् प्रयच्छति,उस दानसे मनुष्य तेजस्वी और बलवान होता है और भगवान् सोम प्रसन्न होकर उसे अभीष्ट कामनाएँ प्रदान करते हैं
ដោយទាននេះ មនុស្សក្លាយជាអ្នកមានពន្លឺរុងរឿង មានកម្លាំង និងវីរភាព។ ព្រះសោមៈដ៏គួរគោរព ពេញចិត្តដោយសេចក្តីសប្បុរស នឹងប្រទានគោលបំណងដែលចង់បាន និងបំណងប្រាថ្នាដែលស្រឡាញ់ដល់អ្នកឧបត្ថម្ភ—បង្ហាញថា ទានធម៌នាំមកទាំងគុណធម៌ខាងក្នុង និងព្រះគុណពីទេវតា។
Verse 9
श्रूयतां चापरो धर्म: सरहस्यो महाफल: । इदं कलियुगं प्राप्प मनुष्याणां सुखावह:,अब दूसरे महान् फलदायक रहस्ययुक्त धर्मका वर्णन सुनो। जो इस कलियुगको पाकर मनुष्योंके लिये सुखकी प्राप्ति करानेवाला है
ឥឡូវនេះ សូមស្តាប់ធម៌មួយទៀត—មានអត្ថន័យអន្តរជាតិសម្ងាត់ និងផ្តល់ផលធំ។ នៅពេលបានមកដល់យុគកលីនេះ វាក្លាយជាមូលហេតុនៃសុខសាន្តសម្រាប់មនុស្សទាំងឡាយ នាំមកនូវភាពងាយស្រួល និងសេចក្តីសុខ។
Verse 10
कल्यमुत्थाय यो मर्त्य: स्नात: शुक्लेन वाससा । तिलपात्र प्रयच्छेत ब्राह्मणेभ्य: समाहित:
លោកលោមសៈបាននិយាយថា៖ «មនុស្សស្លាប់មួយរូប ដែលភ្ញាក់ឡើងនៅពេលអរុណ, ងូតទឹក, ស្លៀកពាក់សម្លៀកបំពាក់ពណ៌សស្អាត, ហើយប្រមូលចិត្តឲ្យស្ងប់ស្ងាត់ រួចប្រគេនភាជន៍ពេញដោយគ្រាប់ល្ង (tilapātra) ដល់ព្រះព្រាហ្មណ៍—មនុស្សនោះបានប្រព្រឹត្តទានដោយវិន័យ ស្របតាមធម៌ ជាពិសេសពាក់ព័ន្ធនឹងពិធីសម្រាប់បុព្វបុរស»។
Verse 11
तिलोदकं च यो दद्यात् पितृणां मधुना सह । दीपकं कृसरं चैव श्रूयतां तस्य यत् फलम्
លោកលោមសៈបាននិយាយថា៖ «អ្នកណាដែលថ្វាយទឹកល្ង (tilodaka) សម្រាប់ពិត្រ (Pitṛs) ជាមួយទឹកឃ្មុំ ហើយថែមទាំងប្រគេនចង្កៀង និងក្រឹសរ (kṛsara—អាហារបាយលាយសណ្ដែក) ចូរស្តាប់ឥឡូវនេះអំពីផលបុណ្យដែលកើតឡើងដល់គាត់»។
Verse 12
तिलपात्रे फलं प्राह भगवान् पाकशासन: । गोप्रदानं च यः कुर्याद् भूमिदानं च शाश्वतम्
លោកលោមសៈបាននិយាយថា៖ «ព្រះបាកសាសនៈ (Pākaśāsana—ឥន្ទ្រ) បានប្រកាសអំពីផលនៃការបរិច្ចាគភាជន៍ល្ង។ អ្នកណាដែលប្រព្រឹត្តទានគោជានិច្ច និងទានដីដ៏ថេរអស់កល្ប—ព្រះទេវតាទាំងឡាយក៏ទទួលស្គាល់ថា បុណ្យនោះក៏មានក្នុងការថ្វាយទានភាជន៍ល្ងដែរ»។
Verse 13
अग्निष्टोमं च यो यज्ञ यजेत बहुदक्षिणम् । तिलपात्र॑ सहैतेन सम॑ मन्यन्ति देवता:
«អ្នកណាដែលប្រព្រឹត្តយញ្ញៈ អគ្និષ્ટោម (Agniṣṭoma) ដោយមានទក្ខិណាច្រើន—ព្រះទេវតាទាំងឡាយចាត់ទុកថា គាត់ទទួលបានបុណ្យស្មើនឹងការថ្វាយទានភាជន៍ពេញដោយគ្រាប់ល្ង»។
Verse 14
तिलोदकं सदा श्राद्धे मन्यन्ते पितरो$क्षयम् । दीपे च कृसरे चैव तुष्यन्तेडस्थ पितामहा:
«ពិត្រទាំងឡាយចាត់ទុកថា ការថ្វាយទឹកល្ងជានិច្ចក្នុងពិធីស្រាទ្ធ (śrāddha) ជាទានមិនអស់ (អក្សយ)។ ហើយដោយការថ្វាយទានចង្កៀង និងក្រឹសរ (kṛsara) បុព្វបុរសជំនាន់ជីតា ក៏ពេញចិត្ត»។
Verse 15
स्वर्गे च पितृलोके च पितृदेवाभिपूजितम् । एवमेतन्मयोद्दिष्टमृषिदृष्टं पुरातनम्
សេចក្តីបង្រៀននេះ ត្រូវបានគោរពសរសើរនៅសួគ៌ និងនៅលោកបិត្រ (ពិភពបុព្វបុរស) ដោយទេវតា និងបិត្រ (Pitṛs) ដូចគ្នា។ ដូច្នេះហើយ ខ្ញុំបានបង្ហាញវា—ជាគោលធម៌បុរាណ ដែលព្រះឥសីបុរាណបានឃើញ និងបានបញ្ជាក់។
Verse 129
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि लोमशरहस्ये एकोनत्रिंशदधिकशततमो< ध्याय:
ដូច្នេះ ក្នុង «ស្រីមហាភារត» នៅក្នុង អនុសាសនបរវ (Anuśāsana Parva) ក្នុងផ្នែកធម៌នៃការបរិច្ចាគ (ទានធម៌) ក្នុង «សេចក្តីបង្រៀនសម្ងាត់» ដែលលោក លោមស (Lomaśa) បាននិទាន នោះជំពូកទីមួយរយម្ភៃប្រាំបួន បានបញ្ចប់។
Frequently Asked Questions
How strī-dharma should be authoritatively articulated: the chapter frames the issue as both a content question (marital/household obligations) and a method question (legitimacy through consultation and delegated testimony).
That marriage is a shared dharmic institution formed at the wedding rite, requiring disciplined speech and conduct, service to elders and dependents, sustained ritual-household order, and steadiness of loyalty during prosperity and distress.
Yes: Umā explicitly states that no single agent easily encompasses all knowledge, and therefore consults the rivers; this models a Mahābhārata-style epistemology where Dharma is validated through qualified speakers, deliberation, and tradition-linked exemplars.