Adhyaya 114
अहिंसा-आत्मौपम्य-उपदेशः | Instruction on Ahiṃsā and Self-Comparison Ethics
Upa-parva: Anuśāsana-parva — Ahiṃsā and Ātma-upamya (Ethics of Non-injury) Unit
Chapter 114.0 is a compact dialogue initiated by Yudhiṣṭhira, who enumerates major disciplines—ahiṃsā, Vedic action, meditation with sense-control, austerity, and service to the guru—and asks which is most conducive to human welfare (śreyas). Bṛhaspati replies that these are distinct gateways to dharma, then states his ‘unsurpassed’ teaching: dharma rooted in ahiṃsā yields the highest good. The instruction operationalizes ahiṃsā through (1) regulating desire and anger, (2) abandoning punitive violence against non-harmful beings, and (3) adopting ātma-upamya—treating others’ pleasure and pain as one’s own measure. The chapter further asserts that the path of one who perceives the self in all beings is subtle, even confounding to divine seekers, underscoring the difficulty of consistent non-injury. The ethical rule is summarized negatively (do not do to others what is adverse to oneself) and positively (equanimity in giving/refusal, pleasure/pain, and like/dislike). The narrative closes with Vaiśaṃpāyana noting Bṛhaspati’s departure to heaven after instructing Yudhiṣṭhira.
Chapter Arc: शरतल्प पर पड़े भीष्म के पास युधिष्ठिर का आगमन—राजधर्म और दानधर्म के उपदेशों के बीच वह एक अनोखा प्रश्न उठाते हैं: रूप-सौन्दर्य, लोकप्रियता और पूर्णांग सौभाग्य कैसे प्राप्त हो? → भीष्म मार्गशीर्ष मास के ‘चन्द्र-व्रत’ का विधान बताते हुए नक्षत्रों को चन्द्रदेव के अंग-प्रत्यंगों से जोड़ते हैं—पाद, जंघा, ऊरु, गुहा, कटि, नाभि, नेत्र, पृष्ठ, भुजा, हाथ, अंगुली, नख, ग्रीवा, कर्ण, मुख, दन्त-ओष्ठ, शिर और केश—और साधक को क्रमशः ध्यान/स्मरण तथा व्रत-आचरण की सूक्ष्म विधि में ले जाते हैं। → व्रत-समाप्ति पर वेदपारग ब्राह्मण को घृत-दान का निर्णायक विधान—और उसके फल का उद्घोष: साधक पूर्णिमा के चन्द्रमा की भाँति ‘परिपूर्णांग’, दर्शनीय, सुभग तथा ज्ञान-भाग्य से युक्त होता है। → भीष्म व्रत की फलश्रुति को स्थिर करते हैं—सौन्दर्य और लोक-प्रियता को केवल देह-लावण्य नहीं, बल्कि दान, संयम और शुभ-कालानुष्ठान से उपजा तेज मानते हैं; युधिष्ठिर को एक व्यावहारिक, शास्त्रोक्त साधना-पथ मिल जाता है।
Shlokas
Verse 1
अकाल दशाधिकशततमो< ध्याय: रूप-सौन्दर्य और लोकप्रियताकी प्राप्तिके लिये मार्गशीर्षमासमें चन्द्र-व्रत करनेका प्रतिपादन वैशम्पायन उवाच शरतल्पगतं भीष्मं॑ वृद्ध कुरूपितामहम् | उपगम्य महाप्राज्ञ: पर्यमृच्छद् युधिष्ठिर:
វៃសម្បាយនបាននិយាយ៖ យុធិષ્ઠិរ អ្នកមានប្រាជ្ញាខ្ពស់ បានចូលទៅជិតភីष្ម ពិតាមហាធំជរានៃកុរុ ដែលដេកលើគ្រែព្រួញ ហើយបានសួរគាត់ដោយក្តីគោរព។
Verse 2
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! महाज्ञानी युधिष्ठिरने बाणशय्यापर सोये हुए कुरुकुलके वृद्ध पितामह भीष्मजीके निकट जाकर इस प्रकार प्रश्न किया ।।
វៃសម្បាយនបាននិយាយ៖ «ជនមេជ័យ! យុធិષ્ઠិរ អ្នកមានប្រាជ្ញាខ្ពស់ បានទៅជិតភីष្ម ពិតាមហាជរានៃកុរុ ដែលដេកលើបន្ទះព្រួញ ហើយបានសួរដូច្នេះ»។ យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះវាចា៖ «ពិតាមហា! មនុស្សធ្វើដូចម្តេចទើបបានសម្រស់ និងសោភ័ណភាពល្អប្រសើរនៅតាមអវយវៈ? តើធ្វើដូចម្តេចទើបក្លាយជាមនុស្សជាទីស្រឡាញ់ និងពេញនិយមក្នុងមនុស្សលោក? ហើយបុរសដែលប្រកបដោយ ធម៌ អត្ថ និងកាម តើធ្វើដូចម្តេចទើបបានចំណែកនៃសុខ?»
Verse 3
भीष्म उवाच मार्गशीर्षस्य मासस्य चन्द्रे मूलेन संयुते । पादौ मूलेन राजेन्द्र जड्धायामथ रोहिणीम्
ភីෂ្មបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! នៅខែមារគសិរ្ស (Mārgaśīrṣa) ពេលព្រះចន្ទរួមយោគជាមួយនក្ខត្រ មូលា (Mūla) គួរចាប់ផ្តើមវ្រតព្រះចន្ទ។ ក្នុងការសមាធិលើរូបព្រះចន្ទ គួរគិតថា ព្រះបាទទាំងពីររបស់ព្រះចន្ទស្ថិតក្រោមមូលា (ជាមួយទេវតាទាំងឡាយ) ហើយបន្ទាប់មកដាក់ រោហិណី (Rohiṇī) នៅត្រង់កំភួនជើង»។
Verse 4
अश्रिन्यां सक्थिनी चैव ऊरू चाषाढ्योस्तथा । गुहां तु फाल्गुनी विद्यात् कृत्तिका कटिकास्तथा
ភីષ្មបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «គួរយល់ថា នក្ខត្រ អશ્વិនី (Aśvinī) ស្ថិតនៅត្រង់ភ្លៅ; នក្ខត្រ អាសាឍាទាំងពីរ (Pūrvāṣāḍhā និង Uttarāṣāḍhā) ស្ថិតនៅត្រង់ភ្លៅខាងលើ/ត្រគាកជើង; នក្ខត្រ ផាល់គុនីទាំងពីរ (Pūrvaphālgunī និង Uttaraphālgunī) ស្ថិតនៅត្រង់អង្គសម្ងាត់; ហើយ ក្រឹត្តិកា (Kṛttikā) ស្ថិតនៅត្រង់ត្រគាក»។
Verse 5
नाभिं भाद्रपदे विद्याद् रेवत्यामक्षिमण्डलम् | पृष्ठमेव धनिष्ठासु अनुराधोत्तरास्तथा
ភីષ្មបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ចូរដឹងថា ផ្ចិតស្ថិតក្រោម (បូរវា/ឧត្តរា) ភាទ្របដា (Bhādrapadā); រង្វង់ភ្នែកស្ថិតក្រោម រេវតី (Revatī); ហើយខ្នងស្ថិតក្រោម ធនិષ્ઠា (Dhaniṣṭhā)។ ដូចគ្នានេះផងដែរ ចូរយល់ថា អនុរាធា (Anurādhā) និង ‘ឧត្តរា’ ត្រូវបានដាក់តាមសមស្រប»។
Verse 6
बाहुभ्यां तु विशाखासु हस्तौ हस्तेन निर्दिशेत् । पुनर्वस्वड्गुली राजन्नाश्लेषासु नखास्तथा,राजन! दोनों भुजाओंमें विशाखाका, हाथोंमें हस्तका, अंगुलियोंमें पुनर्वसुका तथा नखोंमें आश्लेषाकी स्थापना करे
ភីષ្មបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! គួរដាក់ វិសាខា (Viśākhā) នៅលើដៃទាំងពីរ; ហស្តា (Hasta) នៅលើដៃ; បុនរវសុ (Punarvasu) នៅលើម្រាមដៃ; ហើយ អាស្លೇಷា (Āśleṣā) នៅលើក្រចក»។
Verse 7
ग्रीवां ज्येष्ठा च राजेन्द्र श्रवणेन तु कर्णयो: । मुखं पुष्येण दानेन दन्तोष्ठी स्वातिरुच्यते
ភីષ្មបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រដ៏ប្រសើរ! កស្ថាន (ក) ស្ថិតក្រោម ជ្យេឋា (Jyeṣṭhā) ហើយត្រចៀកទាំងពីរស្ថិតក្រោម ស្រាវណា (Śravaṇa)។ មុខត្រូវបាននិយាយថាស្ថិតក្រោម បុស្ស្យ (Puṣya) តាមរយៈអំពើទាន (dāna) ហើយធ្មេញនិងបបូរមាត់ស្ថិតក្រោម ស្វាទី (Svātī)»។
Verse 8
राजेन्द्र! ज्येष्ठा नक्षत्रसे ग्रीवाकी, श्रवणसे दोनों कानोंकी, पुष्य नक्षत्रकी स्थापनासे मुखकी तथा स्वाती नक्षत्रसे दाँतों और ओठोंकी भावना बतायी जाती है ।।
ភីष្មបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ដោយនក្ខត្រ ជ្យេṣ្ឋា គួរត្រូវគិតថាជា ក; ដោយ Śravaṇa ជា ត្រចៀកទាំងពីរ; ដោយ Puṣya ដែលបានដាក់តាំង ជា មុខ; និងដោយ Svātī ជា ធ្មេញ និងបបូរមាត់។ ចូរដឹងថា Śatabhiṣaj ជា ស្នាមញញឹម, Maghā ជា ច្រមុះ, Mṛgaśiras ជា ភ្នែក, និង Mitra (Anurādhā) ជា ថ្ងាស»។
Verse 9
भरण्यां तु शिरो विद्यात् केशाना्द्रां नराधिप । समाप्ते तु घृतं दद्याद् ब्राह्मणे वेदपारगे
ភីṣ្មបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ចូរដឹងថា Bharaṇī ជា ‘ក្បាល’ និង Ārdrā ជា ‘សក់’ (នៃរូបកាយសកល)។ ដោយបានកំណត់នក្ខត្រទាំងឡាយទៅតាមអវយវៈ ហើយបូជាវាដោយមន្តរបស់វា—ធ្វើជប និងហោមជារៀងរាល់ថ្ងៃ—ពេលបញ្ចប់វ្រតនៅថ្ងៃពេញចន្ទ្រា គួរបរិច្ចាគ ឃី (ghee) ដល់ព្រះព្រាហ្មណ៍ដែលជំនាញពេញលេញក្នុងវេដៈ»។
Verse 10
सुभगो दर्शनीयश्व ज्ञानभाग्यथ जायते । जायते परिपूर्णाड़्: पौर्णमास्येव चन्द्रमा:,ऐसा करनेसे मनुष्य पूर्णिमाके चन्द्रमाकी भाँति परिपूर्णांग सौभाग्यशाली, दर्शनीय तथा ज्ञानका भागी होता है
ភីṣ្មបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ដោយប្រព្រឹត្តដូច្នេះ មនុស្សម្នាក់កើតមកមានសោភ័ណសំណាង ជាទីគាប់ភ្នែក និងមានភាគក្នុងចំណេះដឹង; អវយវៈទាំងមូលក៏ពេញលេញ—ដូចព្រះចន្ទ្រានៅរាត្រីពេញចន្ទ្រា»។
Verse 110
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि दशाधिकशततमो<ध्याय: ।। ११० || इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें एक सौ दसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ ក្នុង «មហាភារត» ដ៏បរិសុទ្ធ នៅក្នុង អនុសាសនបರ್ವ—ជាពិសេសក្នុងផ្នែកធម្មៈនៃការបរិច្ចាគ (dāna-dharma)—ជំពូកទីមួយរយដប់ បានបញ្ចប់។
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira asks which discipline most effectively leads to śreyas (human good): ahiṃsā, Vedic ritual action, meditation with sense-control, austerity, or service to the teacher.
Ahiṃsā is presented as the central support of dharma, practically implemented through ātma-upamya (measuring others by oneself) and through the restraint of desire and anger, yielding well-being and spiritual attainment.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter provides consequence-claims (harm leads away from posthumous happiness; non-injury and anger-conquest lead to flourishing) and ends with a narrative marker: Vaiśaṃpāyana records Bṛhaspati’s departure after delivering the instruction, signaling doctrinal closure.