Adhyaya 109
उपवासविधि-प्रश्नः (Inquiry into the Discipline of Fasting)
Upa-parva: Vrata–Upavāsa-Vidhi (Observances on Vows and Fasting)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma why fasting is valued across communities and how it should be practiced, especially given differing obligations and capacities. Vaiśaṃpāyana reports that Bhīṣma responds by citing an ancient instruction received from the sage Aṅgiras. Aṅgiras outlines differentiated observances: longer fasts are prescribed for brāhmaṇa and kṣatriya contexts, while vaiśya and śūdra are directed toward moderated patterns (e.g., caturtha-bhakta). The chapter catalogues tithi-based and month-based regulated-diet practices (often ekabhakta/ekāhāra) with stated outcomes such as health, prosperity, reputation, and social standing. It then describes longer regimens (annual patterns and graded eating intervals) and correlates them with the “fruit” of major sacrifices (e.g., agniṣṭoma, vājapeya, aśvamedha), using heaven/vimāna imagery as phala narration. The discourse cautions against extending fasting beyond a month as a general rule, distinguishes anaśana (complete abstention) with conditions (health/illness), and ends with strong phalaśruti: reciting, hearing, or teaching the sequence is said to reduce fault, stabilize the mind, and confer lasting fame.
Chapter Arc: शान्ति के उपदेश-क्रम में भीष्म युधिष्ठिर को कुल-धर्म की जड़ पर ले आते हैं—भाइयों के बीच ज्येष्ठ का स्थान क्या है, और छोटे का आचरण किस सीमा तक विनय-निष्ठ होना चाहिए। → भीष्म बताते हैं कि घर-घर का युद्ध बाहर के युद्ध से अधिक सूक्ष्म होता है: यदि ज्येष्ठ प्रत्यक्ष दण्ड दे, या उसका विवेक डगमगाए, तो भी छोटे के लिए विद्रोह नहीं, संयम और नीति का मार्ग है; क्योंकि फूट चाहने वाले शत्रु और ‘श्री’ से तपे हुए लोग भीतर ही भीतर भेद बोते हैं। → कुल-धर्म का निर्णायक वाक्य उभरता है—जहाँ पाप-पुरुष जन्म लेता है वहाँ समस्त अनर्थ उठ खड़े होते हैं; वह कीर्ति को ढँक देता है और अकीर्ति फैलाता है। इसीलिए ज्येष्ठ का अपमान, और पिता द्वारा पुत्र-भाग में विषमता—दोनों ही कुल-विनाश के बीज हैं। → भीष्म संतुलित मर्यादा स्थापित करते हैं: ज्येष्ठ चाहे सुकृत करे या दुष्कृत, छोटे को अवमानना नहीं; पर ज्येष्ठ का भी धर्म है कि पिता की भाँति पालन-पोषण करे, जीविका दे, और घर को एकसूत्र में रखे। साथ ही ‘माता-समान’ संबंधों (बड़ी बहन, बड़े भाई की पत्नी, धाय) की मर्यादा स्पष्ट कर दी जाती है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ९३ “लोक मिलाकर कुल १६५३ “लोक हैं) + अपने जन्मनक्षत्रसे वर्तमान नक्षत्रतक गिने
យុធិṣ្ឋិរៈបានទូលសួរ៖ «ឱ វីរបុរសប្រសើរនៃវង្សភារតៈ សូមប្រាប់ខ្ញុំថា បងប្រុសធំគួរប្រព្រឹត្តយ៉ាងដូចម្តេចចំពោះប្អូនៗ? ហើយប្អូនៗគួរប្រព្រឹត្តយ៉ាងដូចម្តេចចំពោះបងធំ?»
Verse 2
भीष्म उवाच ज्येष्ठवत् तात वर्तस्व ज्येष्ठोडसि सततं भवान् । गुरोर्गरीयसी वृत्तिया च शिष्यस्यथ भारत
ភីष្មបានមានព្រះវាចា៖ «កូនអើយ ចូរប្រព្រឹត្តខ្លួនឲ្យសមនឹងជើងចាស់ ព្រោះអ្នកជាបងធំក្នុងចំណោមបងប្អូនជានិច្ច។ ដូចគ្រូបង្ហាត់មានឥរិយាបថថ្លៃថ្នូរ ធ្ងន់ធ្ងរ និងការពារចំពោះសិស្ស ដូច្នោះដែរ អ្នកគួរប្រព្រឹត្តចំពោះបងប្អូនរបស់អ្នក ឱ ភារត»។
Verse 3
न गुरावकृतप्रज्ञे शक््यं शिष्येण वर्तितुम् । गुरोहिं दीर्घदर्शित्वं यत् तच्छिष्यस्य भारत
ភីष្មបានមានព្រះវាចា៖ «សិស្សមិនអាចស្ថិតក្រោមវិន័យរបស់គ្រូបានល្អទេ ប្រសិនបើគ្រូមានប្រាជ្ញាមិនទាន់ពេញលេញ។ ឱ ភារត ប្រាជ្ញាឆ្ងាយឆ្ងួនណាដែលមាននៅក្នុងគ្រូ នោះគុណធម៌ដូចគ្នានោះក៏ឆ្លុះបញ្ចាំងទៅក្នុងសិស្សដែរ—ពេលអ្នកចាស់មានទស្សនៈឆ្ងាយ អ្នកក្មេងក៏ក្លាយជាមានទស្សនៈឆ្ងាយដូចគ្នា»។
Verse 4
अन्ध: स्यादन्धवेलायां जड: स्यादपि वा बुध: । परिहारेण तद् ब्रूयाद् यस्तेषां स्याद् व्यतिक्रम:
ភីष្មបានមានព្រះវាចា៖ «នៅពេលសមគួរ បងធំគួរធ្វើដូចជាមិនឃើញ ដូចជាមិនដឹង និងក៏ដូចជាមានប្រាជ្ញា។ ពេលប្អូនៗធ្វើកំហុស គាត់គួរឃើញហើយធ្វើដូចមិនឃើញ; ដឹងហើយធ្វើដូចមិនដឹង; ហើយនិយាយដោយពាក្យសម្រួលសម្រួត ដើម្បីដកចេញនូវទម្លាប់ចង់ប្រព្រឹត្តកំហុសម្ដងទៀត»។
Verse 5
प्रत्यक्ष भिन्नहृदया भेदयेयु: कृतं नरा: । श्रियाभितप्ता: कौन्तेय भेदकामास्तथारय:
ភីष្មបានមានព្រះវាចា៖ «បើបងធំផ្តន្ទាទោសកំហុសដោយបើកចំហ នោះចិត្តប្អូនៗនឹងបែកបាក់របួស ហើយពួកគេនឹងផ្សព្វផ្សាយការប្រព្រឹត្តរឹងរ៉ឹងនោះទៅកាន់មនុស្សទាំងឡាយ។ ពេលឃើញសម្បត្តិរុងរឿងរបស់ពួកគេ សត្រូវជាច្រើនដែលឆេះដោយការច嫉 ឱ កូនកុន្តី នឹងចង់ និងព្យាយាមបង្កឲ្យមានការបែកគ្នារវាងពួកគេ»។
Verse 6
ज्येष्ठ: कुलं वर्धयति विनाशयति वा पुन: । हन्ति सर्वमपि ज्येष्ठ: कुलं यत्रावजायते
ភីष្មបានមានព្រះវាចា៖ «បងធំអាចធ្វើឲ្យគ្រួសាររីកចម្រើន ឬនាំទៅរកវិនាសផងដែរ។ មែនហើយ បើបងធំមានចរិតទាបថោក ឬគួរឲ្យមើលងាយ នោះគាត់អាចបំផ្លាញពូជពង្សទាំងមូលដែលខ្លួនបានកើតមកក្នុងនោះ»។
Verse 7
अथ यो विनिकुर्वीत ज्येष्टो भ्राता यवीयस: । अज्येष्ठ: स्यादभागश्ष नियम्यो राजभिक्ष सः:
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ បងប្រុសច្បងណា ដែលទោះជាបងច្បងក៏ដោយ តែប្រព្រឹត្តដោយល្បិចកល និងក្បត់ចំពោះប្អូនៗ នោះមិនសមគេហៅថា «ច្បង» ទៀតទេ ហើយក៏មិនមានសិទ្ធិទទួលភាគរបស់ច្បងដែរ។ គួរឲ្យព្រះមហាក្សត្រដាក់ទណ្ឌកម្មលើគាត់។
Verse 8
निकृती हि नरो लोकान् पापान् गच्छत्यसंशयम् | विदुलस्येव तत् पुष्पं मोधं जनयितु: स्मृतम्
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ មនុស្សដែលប្រព្រឹត្តក្បត់កល នឹងទៅដល់លោកអំពើបាប (នរក) ដោយមិនសង្ស័យ។ កំណើតរបស់គាត់ត្រូវបានចងចាំថា គ្មានប្រយោជន៍សម្រាប់ឪពុក ដូចផ្ការបស់រុក្ខជាតិវិទុលៈ ដែលគេរាប់ថាមិនឲ្យផ្លែ។
Verse 9
सर्वानर्थ: कुले यत्र जायते पापपूरुष: | अकीर्ति जनयत्येव कीर्तिमन्तर्दधाति च
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ នៅក្នុងវង្សកុលណាដែលមានបុរសបាបកើតមក គាត់ក្លាយជាមូលហេតុនៃអនត្ថទាំងអស់។ គាត់បង្កើតអកិត្តិយស ហើយធ្វើឲ្យកិត្តិយសល្អរបស់វង្សកុលត្រូវលាក់បាំង។
Verse 10
जिस कुलमें पापी पुरुष जन्म लेता है
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ ប្រសិនបើសូម្បីតែជាបងប្អូនរួមឈាម ក៏ដោយ ប៉ុន្តែអ្នកណាដែលជាប់លាប់ក្នុងអំពើបាប និងអំពើខុសធម៌ នោះមិនសមទទួលភាគនៃទ្រព្យបុរាណពីបិតាទេ។ ហើយបងច្បងមិនគួរយកទ្រព្យបុរាណមកកាន់កាប់សម្រាប់ខ្លួនឯងឡើយ ដោយមិនបានចែកភាគសមរម្យឲ្យប្អូនៗជាមុន។ បុរសអាក្រក់តែម្នាក់ដែលកើតក្នុងវង្សកុល អាចក្លាយជាមូលហេតុនៃការបំផ្លាញទូលំទូលាយ៖ គាត់ធ្វើឲ្យវង្សកុលមានមន្ទិល និងបំផ្លាញកិត្តិយសល្អ។
Verse 11
अनुपष्नन् पितुर्दायं जड्घाश्रमफलोडध्वग: । स्वयमीहितलब्धं तु नाकामो दातुमहति
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ ប្រសិនបើបងច្បងមិនបានប៉ះពាល់ ឬបន្ថយទ្រព្យបុរាណពីបិតាទេ ហើយធ្វើដំណើរទៅដែនដីឆ្ងាយ រកទ្រព្យដោយកម្លាំងជើង និងញើសឈាមរបស់ខ្លួន នោះទ្រព្យនោះជាផលនៃការខិតខំផ្ទាល់ខ្លួន។ ដូច្នេះ ប្រសិនបើគាត់មិនមានចិត្តចង់ចែកទេ គាត់ក៏មិនត្រូវបានបង្ខំឲ្យចែកទ្រព្យដែលរកបានដោយខ្លួនឯងនោះជាមួយប្អូនៗឡើយ។
Verse 12
भ्रातृणामविभक्तानामुत्थानमपि चेत् सह | न पुत्रभागं विषमं पिता दद्यात् कदाचन
ភីស្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «បើបងប្អូនមិនទាន់បែងចែកភាគហ៊ុន ហើយបានរួមគ្នាខិតខំបង្កើនទ្រព្យសម្បត្តិគ្រួសារដោយការងាររួម—ទោះបីនៅពេលឪពុកនៅរស់ ពួកគេចង់បែកគ្នាក៏ដោយ—ឪពុកមិនគួរចែកឲ្យមិនស្មើគ្នាទេ។ គាត់គួរចែកភាគស្មើៗគ្នាដល់កូនប្រុសទាំងអស់»។
Verse 13
न ज्येष्ठटो वावमन्येत दुष्कृत: सुकृतोडपि वा । यदि स्त्री यद्यवरज: श्रेयश्लेत् तत् तदाचरेत्
ភីស្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «មិនគួរមើលងាយអ្នកណាម្នាក់ដោយសារគាត់ជាច្បងទេ ទោះបីគាត់បានប្រព្រឹត្តអំពើខុសក៏ដោយ; ហើយក៏មិនគួរមើលងាយអ្នកណាម្នាក់ដោយសារគាត់បានប្រព្រឹត្តល្អទេ។ បើអ្វីដែលជាប្រយោជន៍ពិតប្រាកដស្ថិតនៅជាមួយស្ត្រី ឬជាមួយអ្នកក្មេងជាង នោះគួរទទួលយក ហើយអនុវត្តតាមដំណើរនោះឲ្យត្រឹមត្រូវ»។
Verse 14
दशाचार्यानुपाध्याय उपाध्यायान् पिता दश
ភីស្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «គ្រូបង្រៀន (ឧបាធ្យាយ) មានតម្លៃលើសគ្រូដប់នាក់; ឪពុកមានតម្លៃលើសគ្រូបង្រៀនដប់នាក់; ហើយម្តាយលើសសូម្បីតែឪពុកដប់នាក់ក្នុងសេចក្តីគួរគោរព។ ដោយមហិមារបស់នាង ម្តាយអាចលើកលែងសូម្បីតែផែនដីទាំងមូល។ ដូច្នេះ គ្មានគ្រូ (គុរុ) ណាស្មើម្តាយឡើយ»។
Verse 15
दश चैव पितृन् माता सर्वा वा पृथिवीमपि । गौरवेणाभिभवति नास्ति मातृसमो गुरु:
ភីស្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ម្តាយលើសសូម្បីតែឪពុកដប់នាក់; ពិតប្រាកដណាស់ ដោយទម្ងន់នៃសេចក្តីគួរគោរព និងតម្លៃរបស់នាង នាងអាចលើកលែងសូម្បីតែផែនដីទាំងមូល។ ដូច្នេះ គ្មានគ្រូណាស្មើម្តាយឡើយ។ ខគម្ពីរនេះលើកតម្កើងការគោរពម្តាយជាកាតព្វកិច្ចធម៌សំខាន់ ដោយបង្ហាញថាការដឹងគុណ និងការបម្រើម្តាយ គឺជាទម្រង់ធម៌ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់»។
Verse 16
माता गरीयसी यच्च तेनैतां मन्यते जन: । ज्येष्ठो भ्राता पितृसमो मृते पितरि भारत
ភីស្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ព្រោះម្តាយមានភាពធ្ងន់ធ្ងរ និងគួរគោរពជាងគេ ដូច្នេះមនុស្សទាំងឡាយគោរពនាងជាពិសេស។ ហើយឱ បារ័ត! នៅពេលឪពុកបានស្លាប់ទៅហើយ គួរចាត់ទុកបងច្បងស្មើឪពុក»។
Verse 17
स होषां वृत्तिदाता स्यात् स चैतान् प्रतिपालयेत् । कनिष्ठास्तं नमस्येरन् सर्वे छन्दानुवर्तिन:
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ គាត់គួរតែជាអ្នកផ្គត់ផ្គង់ជីវភាពរបស់ពួកគេ ហើយគាត់គួរតែការពារ និងថែរក្សាពួកគេផងដែរ។ អ្នកក្មេងជាងគួរតែគោរពបង្គំគាត់ ហើយទាំងអស់គ្នាគួរតែដើរតាមការណែនាំ និងវិន័យរបស់គាត់ដោយស្ម័គ្រចិត្ត។
Verse 18
शरीरमेतौ सृजत: पिता माता च भारत
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ភារតៈ អ្នកទាំងពីរនេះ—ឪពុក និងម្តាយ—ជាអ្នកបង្កើតឲ្យរាងកាយកើតមាន»។
Verse 19
आचार्यशास्ता या जाति: सा सत्या साजरामरा | भारत! पिता और माता केवल शरीरकी सृष्टि करते हैं, किंतु आचार्यके उपदेशसे जो ज्ञानरूप नवीन जीवन प्राप्त होता है, वह सत्य, अजर और अमर है ।।
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ភារតៈ កំណើតដែលកើតឡើងដោយការណែនាំរបស់គ្រូ (អាចារីយៈ) នោះជាកំណើតពិត—មិនចាស់ មិនស្លាប់។ ឪពុកម្តាយបង្កើតបានតែរូបកាយប៉ុណ្ណោះ; តែដោយសេចក្តីបង្រៀនរបស់គ្រូ មនុស្សទទួលបានជីវិតថ្មីជារូបនៃចំណេះដឹង ដែលជាសច្ចៈ លើសពីការរលួយ និងលើសពីមរណៈ។ ហើយបងស្រីច្បងក៏គួរតែចាត់ទុកស្មើម្តាយដែរ ឱ អ្នកប្រសើរនៃពួកភារតៈ»។
Verse 20
भ्रातुर्भार्या च तद्धत् स्थाद् यस्या बाल्ये स्तनं पिबेत्
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ហើយភរិយារបស់បងប្រុសក៏គួរតែចាត់ទុកដូចជាម្តាយរបស់ខ្លួន—ជាពិសេសបើនៅវ័យកុមារ ខ្លួនបានបៅទឹកដោះពីសុដន់របស់នាង»។
Verse 104
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें आयु बढ़ानेवाले साधनोंका वर्णनविषयक एक सौ चारवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ ជំពូកទីមួយរយបួន នៃផ្នែកទានធម៌ ក្នុងអនុសាសនបរវៈ នៃ «មហាភារតៈ» ដ៏បរិសុទ្ធ បានបញ្ចប់ហើយ ដែលពិពណ៌នាអំពីមធ្យោបាយនានាសម្រាប់បង្កើនអាយុវែង។
Verse 105
भरतश्रेष्ठ! बड़ी बहिन भी माताके समान है। इसी तरह बड़े भाईकी पत्नी तथा बचपनमें जिसका दूध पिया गया हो, वह धाय भी माताके समान है ।।
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ ពូជភារ័តដ៏ប្រសើរ! បងស្រីច្បងគួរត្រូវបានគោរពដូចម្តាយ។ ដូចគ្នានេះដែរ ប្រពន្ធរបស់បងប្រុសច្បង និងស្ត្រីបំបៅទឹកដោះដែលយើងបានផឹកកាលនៅក្មេង ក៏គួរត្រូវបានចាត់ទុកដូចម្តាយដែរ»។
Verse 136
धर्म हि श्रेय इत्याहुरिति धर्मविदो जना: । बड़ा भाई अच्छा काम करनेवाला हो या बुरा
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «អ្នកដឹងធម៌ទាំងឡាយនិយាយថា ‘ធម៌ឯងជាកុសលដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត’។ ដូច្នេះ ទោះបងប្រុសច្បងធ្វើល្អឬអាក្រក់ កូនប្អូនមិនគួរប្រមាថគាត់ឡើយ។ ហើយបើភរិយា ឬប្អូនប្រុសតូច ធ្លាក់ចូលផ្លូវខុស បុរសអ្នកលើសគេគួររកវិធីណាដែលនាំទៅសុខុមាលភាព និងការកែប្រែពិតប្រាកដ—ព្រោះធម៌ត្រូវបានបង្រៀនថាជាមធ្យោបាយដ៏ប្រសើរបំផុតនៃសេចក្តីក្សេមក្សាន្ត»។
Verse 1763
तमेव चोपजीवेरन् यथैव पितरं तथा । बड़े भाईको उचित है कि वह अपने छोटे भाइयोंको जीविका प्रदान करे तथा उनका पालन-पोषण करे। छोटे भाइयोंका भी कर्तव्य है कि वे सब-के-सब बड़े भाईके सामने नतमस्तक हों और उसकी इच्छाके अनुसार चलें। बड़े भाईको ही पिता मानकर उनके आश्रयमें जीवन व्यतीत करें
ភីෂ្មៈបង្រៀនថា ប្អូនៗគួររស់នៅក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់បងច្បង ដូចរស់នៅក្រោមឪពុក។ ចំណែកបងច្បង ត្រូវផ្តល់ជីវិកា និងថែទាំការចិញ្ចឹមបីបាច់របស់ពួកគេ។ ប្អូនៗទាំងអស់គួរគោរពកោតខ្លាច ក្រាបបង្គំមុខបងច្បង ហើយប្រព្រឹត្តតាមបំណងរបស់គាត់ ដោយចាត់ទុកគាត់ជាឪពុក និងរស់នៅក្រោមការការពាររបស់គាត់។
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira seeks the rationale and proper method of fasting across social categories—how a practice praised as highly meritorious can be uniformly recommended when duties and bodily capacities differ.
Fasting is framed as regulated ethical training: its value lies in disciplined restraint aligned with dharma (including ahiṃsā and sense-control), and it must be practiced according to rule, suitability, and measured duration rather than indiscriminately.
Yes. The chapter concludes that one who regularly reads, hears, or transmits Aṅgiras’s ordered regimen is said to be freed from faults and confusions, remain mentally unoverpowered by defects, and attain stable renown.