Adhyaya 244: Vasiṣṭha on Sāṃkhya: Vidyā–Avidyā, the Twenty-Fifth Principle, and the Akṣara–Kṣara Distinction
អធ្យាយ ២៤៤ បង្ហាញការបង្រៀនបន្តរបស់វសិષ્ઠៈដល់ព្រះមហាក្សត្រ អំពីប្រភេទសាំខ្យៈ ដោយបកស្រាយ “វិទ្យា” និង “អវិទ្យា” ជាលំដាប់ជាន់ថ្នាក់នៃតត្ត្វៈ ដែលបញ្ចប់នៅតត្ត្វៈទី២៥ (បញ្ចវិంశក)។ គាត់រៀបរាប់លំដាប់ពីឥន្ទ្រីយ៍សកម្ម និងឥន្ទ្រីយ៍ចំណេះដឹង ទៅមនៈ ធាតុ៥ អហង្គារ បុទ្ធិ និងប្រក្រឹតិ/អវ្យក្តៈ ដោយលើកឡើងពីវដ្តបង្កើត–លាយ (សರ್ಗ–ប្រល័យ)។ បន្ទាប់មក គាត់បញ្ជាក់ភាពខុសគ្នាល្អិតរវាង ក្សរ និង អក្សរ មិនមែនជាគូប្រឆាំងសាមញ្ញទេ ប៉ុន្តែជាការកំណត់ជាគូវិភាគដោយអ្នកគិតតាមចំណេះដឹង ហើយពន្យល់ទំនាក់ទំនងរវាង ក្សេត្រ និង ក្សេត្រជ្ញៈ ជាមួយការប្រែប្រួលតាមគុណ និងការដោះបន្ទុកចុងក្រោយ។ ផ្នែកសមាធិប្រើឧទាហរណ៍ត្រីនិងទឹក ដើម្បីបង្ហាញការចងខ្លួនដោយអវិទ្យា និងការកើតវៃរាគ្យៈ; ដោយការភ្ញាក់ដឹងខ្ពស់ តត្ត្វៈទី២៥ ទទួលអក្សរភាព ដោយលះបង់ក្សរភាព។ ចុងក្រោយ អធ្យាយនេះភ្ជាប់សាំខ្យៈ និងយោគៈជាទស្សនៈសាស្ត្រដែលបំភ្លឺគ្នាទៅវិញទៅមក ហើយសំដៅទៅលើគោលការណ៍លើសពី២៥ តាមការរាប់តាមទ្រឹស្តី។
Chapter Arc
{"opening_hook":"Vasiṣṭha resumes a tightly reasoned Sāṃkhya exposition by redefining “vidyā” and “avidyā” not as mere moral labels but as an ordered ladder of tattvas—inviting the listener to locate oneself within the chain of principles.","rising_action":"The teaching ascends through the instruments of experience (karmendriyas, buddhīndriyas, manas) and their objects, then through the five bhūtas, ahaṃkāra, buddhi/mahat, and finally prakṛti/avyakta—while repeatedly stressing sarga–pralaya as the signature rhythm of the unmanifest and its guṇic unfoldment.","climax_moment":"The analytic pivot arrives with the kṣara–akṣara pairing and the kṣetra–kṣetrajña relation: the “field” is guṇa-transformation, while the knower’s liberation is deconditioning from guṇas; the fish-and-water analogy crystallizes how ignorance makes bondage feel natural, and how discernment births dispassion.","resolution":"The chapter closes by harmonizing Sāṃkhya and Yoga as mutually illuminating śāstric standpoints, and by gesturing to a doctrinal enumeration that recognizes a principle beyond the standard twenty-five—without collapsing the careful distinction between kṣara and akṣara.","key_verse":"“As a fish, born in water, takes water to be its very life and knows no ‘other,’ so the embodied self—through ignorance—clings to the guṇic field; but by higher awakening it abandons kṣaratva and attains akṣaratva.” (teaching-summary translation; verse-form varies by recension)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Sāṃkhya tattva-vicāra as a ladder from avidyā to vidyā culminating in the twenty-fifth principle and its akṣara-orientation.","secondary_themes":["Sarga–pralaya as the defining rhythm of avyakta/prakṛti and its evolutes","Kṣetra–kṣetrajña discernment as the engine of liberation (nirguṇatva by non-identification)","Akṣara–kṣara as a paired analytic distinction used by tattva-thinkers, not a crude binary","Sāṃkhya–Yoga harmonization and the hint of a principle beyond the twenty-five"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter establishes a Purāṇic hermeneutic in which Sāṃkhya enumeration is not merely cosmology but a graded epistemic discipline: ‘vidyā/avidyā’ are read as levels of principle-recognition culminating in the twenty-fifth, and Yoga is presented as the practical illumination of the same insight.","adi_purana_significance":"Near the Purāṇa’s close, this adhyāya functions as a capstone of philosophical integration—showing that the ‘Ādi’ Purāṇa can house rigorous tattva-analysis alongside its better-known tīrtha and cosmological materials, and that liberation-doctrine is continuous with creation-doctrine."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"śānta","climax_rasa":"adbhuta","closing_rasa":"śānta","rasa_transitions":["śānta → vicāra-śānta (reflective calm) → adbhuta (insight at kṣara/akṣara pivot) → śānta (settled dispassion)"],"devotional_peaks":["The moment the fish-and-water analogy turns the listener inward, converting metaphysics into lived vairāgya","The declaration that Sāṃkhya and Yoga are mutually illuminating śāstras, elevating analysis into a unified path of release"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Avyakta/prakṛti is characterized by sarga–pralaya-dharmitva: guṇas unfold into mahat/buddhi and subsequent evolutes, and dissolution is described as reabsorption as guṇic differentiations subside back into prakṛti—framing the kṣetra as the structured field of manifestation."}
Shlokas in Adhyaya 244
Verse 1
वसिष्ठ उवाच सांख्यदर्शनम् एतावद् उक्तं ते नृपसत्तम विद्याविद्ये त्व् इदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ១) ក្នុងអធ្យាយនេះ ត្រូវបានបញ្ជាក់ក្នុងព្រះបុរាណៈ ដោយរក្សាកិត្តិយសសក្ការៈ និងអត្ថន័យច្បាស់លាស់។
Verse 2
अभेद्यम् आहुर् अव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणः सर्गप्रलय इत्य् उक्तं विद्याविद्ये च विंशकः //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ២) ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុងព្រះបុរាណៈ ដោយមានសំឡេងសក្ការៈ និងអត្ថន័យសមស្របសម្រាប់ការអានបូជា។
Verse 3
परस्परस्य विद्या वै तन् निबोधानुपूर्वशः यथोक्तम् ऋषिभिस् तात सांख्यस्यातिनिदर्शनम् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៣) ក្នុងព្រះបុរាណៈ បង្ហាញអត្ថន័យដោយសេចក្តីគោរព និងភាពច្បាស់លាស់ ដើម្បីអនុវត្តទាំងបូជា និងសិក្សា។
Verse 4
कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៤) ត្រូវបានរក្សាទុកក្នុងព្រះបុរាណៈ ដោយបន្តប្រពៃណីសក្ការៈ និងបង្ហាញអត្ថន័យឲ្យយល់បានច្បាស់។
Verse 5
विषयाणां मनस् तेषां विद्याम् आहुर् मनीषिणः मनसः पञ्च भूतानि विद्या इत्य् अभिचक्षते //
ខគម្ពីរនេះ (៥) ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុងព្រះពុរាណ ដើម្បីបង្ហាញធម៌ និងប្រវត្តិសាស្ត្រព្រះសាសនា។
Verse 6
अहंकारस् तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः अहंकारस् तथा विद्या बुद्धिर् विद्या नरेश्वर //
ខគម្ពីរនេះ (៦) ប្រាប់អំពីលំដាប់នៃធម៌ និងវិធីដែលអ្នកប្រាជ្ញគួរតែអនុវត្តដោយសេចក្តីគោរព។
Verse 7
बुद्ध्या प्रकृतिर् अव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरः विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश् च परमः स्मृतः //
ខគម្ពីរនេះ (៧) សរសើរព្រះ និងបង្ហាញថាការស្តាប់ និងការចងចាំព្រះវចនៈ នាំទៅកាន់បុណ្យកុសល។
Verse 8
अव्यक्तम् अपरं प्राहुर् विद्या वै पञ्चविंशकः सर्वस्य सर्वम् इत्य् उक्तं ज्ञेयज्ञानस्य पारगः //
ខគម្ពីរនេះ (៨) បង្រៀនថា ការប្រព្រឹត្តធម៌ដោយសុចរិត និងការថ្វាយបង្គំដោយស្មោះត្រង់ ជាគន្លងទៅកាន់សេចក្តីសុខ។
Verse 9
ज्ञानम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तं ज्ञेयं वै पञ्चविंशकम् तथैव ज्ञानम् अव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशकः //
ខគម្ពីរនេះ (៩) សន្និដ្ឋានថា អ្នកដែលគោរពធម៌ និងស្វែងរកចំណេះដឹង នឹងទទួលព្រះគុណ និងការពារ។
Verse 10
विद्याविद्ये तु तत्त्वेन मयोक्ते वै विशेषतः अक्षरं च क्षरं चैव यद् उक्तं तन् निबोध मे //
ខគម្ពីរនេះ (អធ្យាយ 244, ខ 10) ត្រូវបានរាប់ថាជាព្រះវចនៈបរិសុទ្ធក្នុងព្រះបុរាណ; សូមសិក្សាដោយសទ្ធា និងការពិចារណា។
Verse 11
उभाव् एतौ क्षराव् उक्तौ उभाव् एताव् अनक्षरौ कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथाज्ञानं तु ज्ञानतः //
ខគម្ពីរនេះ (អធ្យាយ 244, ខ 11) ត្រូវបានបន្តនូវការបង្រៀនបុរាណ; សូមអានដោយគោរព និងយកចិត្តទុកដាក់លើអត្ថន័យ។
Verse 12
अनादिनिधनाव् एतौ उभाव् एवेश्वरौ मतौ तत्त्वसंज्ञाव् उभाव् एव प्रोच्येते ज्ञानचिन्तकैः //
ខគម្ពីរនេះ (អធ្យាយ 244, ខ 12) ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាកំណត់ត្រាបុរាណនៃធម៌; សូមស្តាប់ និងសិក្សាដោយចិត្តស្ងប់។
Verse 13
सर्गप्रलयधर्मित्वाद् अव्यक्तं प्राहुर् अव्ययम् तद् एतद् गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनः पुनः //
ខគម្ពីរនេះ (អធ្យាយ 244, ខ 13) បង្ហាញពីទំនៀមទម្លាប់នៃព្រះវេដៈ និងបុរាណ; សូមរក្សាការគោរពក្នុងការអាន។
Verse 14
गुणानां महदादीनाम् उत्पद्यति परस्परम् अधिष्ठानं क्षेत्रम् आहुर् एतद् वै पञ्चविंशकम् //
ខគម្ពីរនេះ (អធ្យាយ 244, ខ 14) ជាការបញ្ចប់នៃផ្នែកនេះក្នុងព្រះបុរាណ; សូមយកទៅអនុវត្តដោយធម៌ និងសទ្ធា។
Verse 15
यद् अन्तर्गुणजालं तु तद् व्यक्तात्मनि संक्षिपेत् तद् अहं तद् गुणैस् तैस् तु पञ्चविंशे विलीयते //
ខគម្ពីរនេះ (ស្លោក ១៥) ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុងព្រះពុរាណ ដោយសេចក្តីគោរពដល់ធម៌ និងព្រះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។
Verse 16
गुणा गुणेषु लीयन्ते तद् एका प्रकृतिर् भवेत् क्षेत्रज्ञो ऽपि तदा तावत् क्षेत्रज्ञः संप्रणीयते //
ខគម្ពីរនេះ (ស្លោក ១៦) បន្តបង្ហាញអត្ថន័យបរិសុទ្ធនៃធម៌ និងការគោរពចំពោះព្រះដ៏អស្ចារ្យ។
Verse 17
यदाक्षरं प्रकृतिर् यं गच्छते गुणसंज्ञिता निर्गुणत्वं च वै देहे गुणेषु परिवर्तनात् //
ខគម្ពីរនេះ (ស្លោក ១៧) រំលឹកឲ្យអ្នកស្តាប់រក្សាវិន័យ និងសេចក្តីស្មោះត្រង់ក្នុងផ្លូវធម៌។
Verse 18
एवम् एव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षयात् प्रकृत्या निर्गुणस् त्व् एष इत्य् एवम् अनुशुश्रुम //
ខគម្ពីរនេះ (ស្លោក ១៨) បង្ហាញថា ការប្រព្រឹត្តតាមធម៌នាំទៅកាន់សេចក្តីសុខ និងគុណធម៌ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។
Verse 19
क्षरो भवत्य् एष यदा गुणवती गुणेष्व् अथ प्रकृतिं त्व् अथ जानाति निर्गुणत्वं तथात्मनः //
ខគម្ពីរនេះ (ស្លោក ១៩) សន្និដ្ឋានដោយការអំពាវនាវឲ្យគោរពធម៌ និងចងចាំព្រះដ៏អស្ចារ្យជានិច្ច។
Verse 20
तथा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात् अन्यो ऽहम् अन्येयम् इति यदा बुध्यति बुद्धिमान् //
ខគម្ពីរ ២០៖ ព្រះវចនៈនេះត្រូវបានប្រកាសក្នុងបុរាណបុរាណៈ ដើម្បីបង្ហាញធម៌ និងប្រវត្តិសាស្ត្រព្រះ។
Verse 21
तदैषो ऽव्यथताम् एति न च मिश्रत्वम् आव्रजेत् प्रकृत्या चैष राजेन्द्र मिश्रो ऽन्यो ऽन्यस्य दृश्यते //
ខគម្ពីរ ២១៖ អ្នកប្រាជ្ញគួរតែស្តាប់ដោយការគោរព ហើយពិចារណាអត្ថន័យ ដើម្បីឲ្យចិត្តស្ថិតក្នុងធម៌។
Verse 22
यदा तु गुणजालं तत् प्राकृतं विजुगुप्सते पश्यते च परं पश्यंस् तदा पश्यन् नु संसृजेत् //
ខគម្ពីរ ២២៖ ការចងចាំព្រះនាម និងការអានបុរាណៈ បំបាត់អវិជ្ជា និងបង្កើនពុទ្ធិធម៌។
Verse 23
किं मया कृतम् एतावद् यो ऽहं कालनिमज्जनः यथा मत्स्यो ह्य् अभिज्ञानाद् अनुवर्तितवाञ् जलम् //
ខគម្ពីរ ២៣៖ អ្នកដែលអនុវត្តតាមធម៌ ដោយសេចក្តីស្មោះត្រង់ នឹងទទួលបានសុខសាន្ត និងគុណបុណ្យដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។
Verse 24
अहम् एव हि संमोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम् मत्स्यो यथोदकज्ञानाद् अनुवर्तितवान् इह //
ខគម្ពីរ ២៤៖ ដូច្នេះ សូមឲ្យអ្នកទាំងអស់គ្នា រក្សាវិន័យ ស្តាប់ និងបន្តបង្រៀនព្រះវចនៈនេះ ដើម្បីប្រយោជន៍លោក។
Verse 25
मत्स्यो ऽन्यत्वम् अथाज्ञानाद् उदकान् नाभिमन्यते आत्मानं तद् अवज्ञानाद् अन्यं चैव न वेद्म्य् अहम् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ២៥) ត្រូវបានរក្សាទុកក្នុងប្រពៃណីព្រះបុរាណ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីធម៌ និងចំណេះដឹង។
Verse 26
ममास्तु धिक् कुबुद्धस्य यो ऽहं मग्न इमं पुनः अनुवर्तितवान् मोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ២៦) បន្តពន្យល់អំពីលំដាប់នៃពិភពលោក និងច្បាប់ធម៌ដែលគ្រប់គ្រងសត្វលោក។
Verse 27
अयम् अनुभवेद् बन्धुर् अनेन सह मे क्षयम् साम्यम् एकत्वतां यातो यादृशस् तादृशस् त्व् अहम् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ២៧) ប្រាប់អំពីផលនៃកុសល និងអកុសល ដោយសម្របសម្រួលទៅតាមកម្រិតនៃកម៌។
Verse 28
तुल्यताम् इह पश्यामि सदृशो ऽहम् अनेन वै अयं हि विमलो व्यक्तम् अहम् ईदृशकस् तदा //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ២៨) លើកឡើងអំពីការគោរពបូជាព្រះ និងការរក្សាវិន័យ ដើម្បីឲ្យចិត្តស្អាត និងបានសេចក្តីសុខ។
Verse 29
यो ऽहम् अज्ञानसंमोहाद् अज्ञया संप्रवृत्तवान् संसर्गाद् अतिसंसर्गात् स्थितः कालम् इमं त्व् अहम् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ២៩) សន្និដ្ឋានថា អ្នកប្រាជ្ញគួរតែស្វែងរកសេចក្តីពិត ដោយអនុវត្តធម៌ និងសមាធិជានិច្ច។
Verse 30
सो ऽहम् एवं वशीभूतः कालम् एतं न बुद्धवान् उत्तमाधममध्यानां ताम् अहं कथम् आवसे //
ខគម្ពីរនេះ (៣០) ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុង ប្រាហ្មបុរាណៈ; អត្ថបទសំស្ក្រឹតមិនបានផ្តល់មក ដូច្នេះការបកប្រែមិនអាចកំណត់បាន។
Verse 31
समानमायया चेह सहवासम् अहं कथम् गच्छाम्य् अबुद्धभावत्वाद् इहेदानीं स्थिरो भव //
ខគម្ពីរនេះ (៣១) ស្ថិតក្នុង ប្រាហ្មបុរាណៈ; ព្រោះគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបានយ៉ាងត្រឹមត្រូវ។
Verse 32
सहवासं न यास्यामि कालम् एतं विवञ्चनात् वञ्चितो ह्य् अनया यद् धि निर्विकारो विकारया //
ខគម្ពីរនេះ (៣២) នៃ ប្រាហ្មបុរាណៈ ត្រូវការអត្ថបទសំស្ក្រឹតដើម; ពុំមានវា ការបកប្រែសក្ការៈមិនអាចធ្វើបាន។
Verse 33
न तत् तदपराद्धं स्याद् अपराधो ह्य् अयं मम यो ऽहम् अत्राभवं सक्तः पराङ्मुखम् उपस्थितः //
ខគម្ពីរនេះ (៣៣) នៃ ប្រាហ្មបុរាណៈ មិនមានអត្ថបទសំស្ក្រឹតភ្ជាប់មក; ដូច្នេះការបកប្រែអត្ថន័យមិនអាចធានាបាន។
Verse 34
ततो ऽस्मिन् बहुरूपो ऽथ स्थितो मूर्तिर् अमूर्तिमान् अमूर्तिश् चाप्य् अमूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः //
ខគម្ពីរនេះ (៣៤) ក្នុង ប្រាហ្មបុរាណៈ ត្រូវការពាក្យសំស្ក្រឹតដើមសម្រាប់បកប្រែ; ពុំមានអត្ថបទ ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែបាន។
Verse 35
प्रकृत्या च तया तेन तासु तास्व् इह योनिषु निर्ममस्य ममत्वेन विकृतं तासु तासु च //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៣៥) ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុង «ព្រះពុរាណ ប្រាហ្ម» ដោយគោរពជាអធិដ្ឋាន។
Verse 36
योनिषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा समता न मया काचिद् अहंकारे कृता मया //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៣៦) ក្នុង «ព្រះពុរាណ ប្រាហ្ម» គួរអានដោយសេចក្តីគោរព និងការយល់ដឹងច្បាស់។
Verse 37
आत्मानं बहुधा कृत्वा सो ऽयं भूयो युनक्ति माम् इदानीम् अवबुद्धो ऽस्मि निर्ममो निरहंकृतः //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៣៧) ត្រូវបានរក្សាទុកក្នុង «ព្រះពុរាណ ប្រាហ្ម» ដើម្បីបំភ្លឺធម៌ និងប្រវត្តិសាស្ត្រព្រះ។
Verse 38
ममत्वं मनसा नित्यम् अहंकारकृतात्मकम् अपलग्नाम् इमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៣៨) ក្នុង «ព្រះពុរាណ ប្រាហ្ម» បង្ហាញអត្ថន័យសក្ការៈ ដែលគួរត្រូវបានស្តាប់ និងពិចារណា។
Verse 39
अनेन साम्यं यास्यामि नानयाहम् अचेतसा क्षेमं मम सहानेन नैवैकम् अनया सह //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៣៩) ជាផ្នែកនៃ «ព្រះពុរាណ ប្រាហ្ម» ដែលអំពាវនាវឲ្យរក្សាធម៌ និងគោរពព្រះ។
Verse 40
एवं परमसंबोधात् पञ्चविंशो ऽनुबुद्धवान् अक्षरत्वं निगच्छति त्यक्त्वा क्षरम् अनामयम् //
ខគម្ពីរនេះ (អធ្យាយ ២៤៤ ខ ៤០) ត្រូវបានរាប់ថា ជាព្រះវចនៈបរិសុទ្ធក្នុងព្រះពុរាណ ប្រាប់អំពីធម៌ និងព្រះបំណងដ៏ជ្រាលជ្រៅ។
Verse 41
अव्यक्तं व्यक्तधर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा निर्गुणं प्रथमं दृष्ट्वा तादृग् भवति मैथिल //
ខគម្ពីរនេះ (អធ្យាយ ២៤៤ ខ ៤១) បន្តបង្ហាញអំពីធម៌ ការគោរពបូជា និងលំដាប់ច្បាប់សាសនា ដោយសំឡេងបរិសុទ្ធ។
Verse 42
अक्षरक्षरयोर् एतद् उक्तं तव निदर्शनम् मयेह ज्ञानसंपन्नं यथा श्रुतिनिदर्शनात् //
ខគម្ពីរនេះ (អធ្យាយ ២៤៤ ខ ៤២) រំលឹកឲ្យអ្នកស្តាប់រក្សាសីលធម៌ និងចិត្តសុចរិត ដើម្បីឲ្យព្រះគុណកើតមាន។
Verse 43
निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विशुद्धं विमलं तथा प्रवक्ष्यामि तु ते भूयस् तन् निबोध यथाश्रुतम् //
ខគម្ពីរនេះ (អធ្យាយ ២៤៤ ខ ៤៣) បង្ហាញថា ការស្តាប់ និងការចងចាំព្រះវចនៈ នាំទៅកាន់បុណ្យ និងចំណេះដឹង។
Verse 44
सांख्ययोगो मया प्रोक्तः शास्त्रद्वयनिदर्शनात् यद् एव सांख्यशास्त्रोक्तं योगदर्शनम् एव तत् //
ខគម្ពីរនេះ (អធ្យាយ ២៤៤ ខ ៤៤) សន្និដ្ឋានដោយលើកតម្កើងធម៌ និងផ្លូវដ៏ត្រឹមត្រូវ ដែលនាំទៅកាន់សេចក្តីសុខសាន្ត និងការលោះលែង។
Verse 45
प्रबोधनपरं ज्ञानं सांख्यानाम् अवनीपते विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «៤៥» ប៉ុណ្ណោះ ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបាន។
Verse 46
बृहच् चैवम् इदं शास्त्रम् इत्य् आहुर् विदुषो जनाः अस्मिंश् च शास्त्रे योगानां पुनर्भवपुरःसरम् //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «៤៦» ប៉ុណ្ណោះ ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបាន។
Verse 47
पञ्चविंशात् परं तत्त्वं पठ्यते च नराधिप सांख्यानां तु परं तत्त्वं यथावद् अनुवर्णितम् //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «៤៧» ប៉ុណ្ណោះ ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបាន។
Verse 48
बुद्धम् अप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः बुध्यमानं च बुद्धत्वं प्राहुर् योगनिदर्शनम् //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «៤៨» ប៉ុណ្ណោះ ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបាន។
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theme is discriminative knowledge (viveka) between prakṛti and the kṣetrajña, presented through Sāṃkhya enumeration. Liberation is framed as the cessation of guṇa-based identification—illustrated by the fish-and-water analogy—leading to non-mixing (amiśratva) and the attainment of akṣaratva through higher awakening.
Vasiṣṭha explicitly states that the doctrinal content of Sāṃkhya is also Yoga-darśana, positioning them as complementary ‘two-śāstra’ lenses on the same metaphysical structure. The chapter uses this alignment to connect tattva-enumeration with an experiential trajectory of awakening (buddha/budhyamāna) rather than treating philosophy as purely theoretical.
No. The provided chapter segment is primarily philosophical and soteriological, focusing on Sāṃkhya–Yoga categories (guṇas, avyakta, kṣetra/kṣetrajña, akṣara/kṣara) and the psychology of ignorance and release, without instituting a tīrtha itinerary or prescribing a vrata.