Adhyaya 139: Khaḍga Tīrtha: The Knowledge-Sword that Cuts Anger, Craving, and Doubt
អធ្យាយ ១៣៩ ពិពណ៌នាអំពី ខឌ្គតីរថៈ នៅឆ្នេរខាងជើងនៃទន្លេ គោតមី។ ព្រះព្រហ្មា ប្រាប់ថា ការងូតទឹក និងការធ្វើទាននៅទីនេះ ធ្វើឲ្យមានសិទ្ធិដល់មោក្សៈ។ បន្ទាប់មកមានរឿង ព្រាហ្មណ៍ បៃលូសៈ កូនកវសៈ ដែលទទួលបន្ទុកគ្រួសារ និងរកជីវិតមិនបានជោគជ័យ ទើបបង្រៀនខ្លួនឲ្យចូលវៃរាគ្យៈ។ គាត់យល់ថា ក្រោមវាសនាអាក្រក់ ការខិតខំតែប៉ុណ្ណោះមិនគ្រប់គ្រាន់ ហើយការមិនជាប់ចិត្តជាគ្រឹះរបស់អ្នកប្រាជ្ញ។ ដើម្បីកាត់ចំណងសំសារៈ—កំហឹង លោភ និងតណ្ហា—គាត់សួរឪពុក ហើយត្រូវណែនាំឲ្យបូជាព្រះឥសានៈ (ព្រះសិវៈ) ជាប្រភពចំណេះដឹងដោះលែង។ ដោយភក្តីភាព គាត់ទទួលជ្ញានៈពីមហេស្វរៈ ហើយនិយាយគាថា អំពី “ដាវចំណេះដឹង” ដែលកាត់ ក្រធៈ ត្រឹស្នា សង្គៈ និងសំសយៈ នាំទៅសេរីភាព ហើយទីរថៈត្រូវបានហៅថា ខឌ្គតីរថៈ និង ជ្ញានតីរថៈ។
Chapter Arc
{"opening_hook":"The chapter opens in tīrtha-māhātmya mode: Brahmā points to a specific, name-bearing ford on the northern bank of the Gautamī and declares it immediately “mokṣa-eligible” through snāna and dāna—drawing the listener in with a concrete place and a concrete promise.","rising_action":"The narrative shifts from geography to exemplum: the brāhmaṇa Pailūṣa, weighed down by household duties and repeated livelihood-failure, reflects on the futility of sheer exertion under adverse daiva and turns toward vairāgya as the only steady support. His inner conflict sharpens into a practical question: how to cut the bonds of saṃsāra—especially krodha, lobha, and tṛṣṇā.","climax_moment":"Kavaṣa’s decisive instruction—grounded in Vedic authority—that liberating knowledge is to be sought from Īśvara, and that Īśāna-worship yields jñāna; Maheśa then grants Pailūṣa the “knowledge-sword” (jñāna-khaḍga). Pailūṣa’s gāthās crystallize the teaching: inner enemies (anger, craving, attachment, doubt, hope) are slain not by weapons but by knowledge.","resolution":"Having received jñāna and proclaimed its cutting power, Pailūṣa attains liberation; the site is memorialized by toponymy as Khaḍgatīrtha and also Jñānatīrtha, praised as sin-destroying and wish-fulfilling within the larger Gautamī tīrtha-catalogue.","key_verse":"“Knowledge is the sword: with it one cuts anger and craving, attachment and doubt; when these inner foes are severed, the wise cross saṃsāra and reach liberation.” (sense of Pailūṣa’s gāthā on the jñāna-khaḍga)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Gautamī tīrtha-māhātmya fused with Śaiva jñāna-soteriology (Khaḍgatīrtha as ‘knowledge-sword’ ford).","secondary_themes":["Vairāgya arising from household pressure and failed worldly striving","Inner-enemy ethics: anger, greed, craving, attachment, doubt, and hope as binders","Upāsanā to Īśāna as the practical path to liberating knowledge","Toponymy as theology: place-names encoding spiritual attainment"],"brahma_purana_doctrine":"A characteristic Brahma-Purāṇa move: tīrtha-efficacy is not merely ritual (snāna/dāna) but is completed by jñāna bestowed through devotion to Īśāna—so the tīrtha becomes a pedagogy of inner conquest, not only a site of outer purification.","adi_purana_significance":"As “Adi Purāṇa,” it models the Purāṇic synthesis: sacred geography + exemplary human struggle + a concise doctrine of liberation, showing how a named landscape becomes a map of inner transformation."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"शान्त (śānta)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["adbhuta → करुण (karuṇa) → चिन्ता/उद्वेग (bhayānaka-tinged anxiety) → वीर (vīra) → śānta"],"devotional_peaks":["Pailūṣa’s decisive turn to vairāgya and his resolve to ‘cut’ saṃsāra’s bonds","Kavaṣa’s śruti-grounded direction to worship Īśāna","Maheśa’s granting of jñāna and Pailūṣa’s gāthās on the jñāna-khaḍga"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["खड्गतीर्थ (Khaḍgatīrtha)","ज्ञानतीर्थ (Jñānatīrtha)","गौतमी नदी (Gautamī/Goḍāvarī)","गङ्गा-तीर (Gaṅgā riverbank—contextual mention)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":null}
Shlokas in Adhyaya 139
Verse 1
ब्रह्मोवाच खड्गतीर्थम् इति ख्यातं गौतम्या उत्तरे तटे तत्र स्नानेन दानेन मुक्तिभागी भवेन् नरः //
ខគម្ពីរនេះ៖ «១» — សូមគោរពទទួលជាអក្សរសាស្ត្រពិសិដ្ឋក្នុងព្រះបុរាណ។
Verse 2
तत्र वृत्तं प्रवक्ष्यामि शृणु नारद यत्नतः पैलूष इति विख्यातः कवषस्य सुतो द्विजः //
ខគម្ពីរនេះ៖ «២» — ជាពាក្យបរិសុទ្ធសម្រាប់ការអានដោយសទ្ធា និងការសិក្សាដោយវិជ្ជា។
Verse 3
कुटुम्बभारात् परितो ह्य् अर्थार्थी परिधावति न किमप्य् आससादासौ ततो वैराग्यम् आस्थितः //
ខគម្ពីរនេះ៖ «៣» — សូមឲ្យអ្នកស្តាប់ និងអ្នកអាន រក្សាទុកក្នុងចិត្តដោយការគោរព។
Verse 4
अत्यन्तविमुखे दैवे व्यर्थीभूते तु पौरुषे न वैराग्याद् अन्यद् अस्ति पण्डितस्यावलम्बनम् //
ខគម្ពីរនេះ៖ «៤» — ជាអត្ថន័យបុរាណ បង្ហាញចំណេះដឹង និងធម៌ ដោយសេចក្តីស្ងប់ស្ងាត់។
Verse 5
इति संचिन्तयाम् आस तदासौ निःश्वसन् मुहुः क्रमागतं धनं नास्ति पोष्याश् च बहवो मम //
ខគម្ពីរនេះ៖ «៥» — សូមឲ្យព្រះពុរាណនេះ ជាគន្លងនាំទៅកាន់សេចក្តីល្អ និងការយល់ដឹង។
Verse 6
मानी चात्मा न कष्टार्हो हा धिग् दुर्दैवचेष्टितम् स कदाचिद् वृत्तियुतो वृत्तिभिः परिवर्तयन् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៦) ត្រូវបានរាប់ជាផ្នែកនៃព្រះបុរាណៈ ប្រាហ្មៈ បង្ហាញន័យសក្ការៈ និងចំណេះដឹង។
Verse 7
न लेभे तद् धनं वृत्तेर् विरागम् अगमत् तदा सेवा निषिद्धा या काचिद् गहना दुष्करं तपः //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៧) ក្នុងព្រះបុរាណៈ ប្រាហ្មៈ បន្តបង្ហាញសេចក្តីសក្ការៈ និងការប្រាប់បង្រៀនតាមប្រពៃណី។
Verse 8
बलाद् आकर्षतीयं मां तृष्णा सर्वत्र दुष्कृते त्वयापकृतम् अज्ञानात् तस्मात् तृष्णे नमो ऽस्तु ते //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៨) ត្រូវយល់ថាជាការកត់ត្រាសក្ការៈក្នុងព្រះបុរាណៈ ប្រាហ្មៈ សម្រាប់ការអានបូជា និងសិក្សា។
Verse 9
एवं विचिन्त्य मेधावी तृष्णाछेदाय किं भवेत् इत्य् आलोच्य स पैलूषः पितरं वाक्यम् अब्रवीत् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៩) ក្នុងព្រះបុរាណៈ ប្រាហ្មៈ បង្ហាញសេចក្តីសង្ខេបដ៏គួរគោរព តាមរបៀបនៃគម្ពីរសំស្ក្រឹត។
Verse 10
पैलूष उवाच ज्ञानासिना क्रोधलोभौ संसृतिं चातिदुस्तराम् छेद्मीमां केन हे तात तम् उपायं वद प्रभो //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ១០) បញ្ចប់ផ្នែកនេះដោយសំឡេងសក្ការៈ ក្នុងព្រះបុរាណៈ ប្រាហ្មៈ ដើម្បីជាគន្លឹះនៃការយល់ដឹង។
Verse 11
कवष उवाच ईश्वराज् ज्ञानम् अन्विच्छेद् इत्य् एषा वैदिकी श्रुतिः तस्माद् आराधयेशानं ततो ज्ञानम् अवाप्स्यसि //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ១១) ត្រូវបានរៀបរាប់ក្នុងព្រះពុរាណ ដោយរក្សាទុកសេចក្តីសក្ការៈ និងអត្ថន័យដើម។
Verse 12
ब्रह्मोवाच तथेत्य् उक्त्वा स पैलूषो ज्ञानायेश्वरम् आर्चयत् ततस् तुष्टो महेशानो ज्ञानं प्रादाद् द्विजातये प्राप्तज्ञानो महाबुद्धिर् गाथाः प्रोवाच मुक्तिदाः //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ១២) បន្តការបញ្ជាក់ក្នុងព្រះពុរាណ ដោយសម្របសម្រួលភាពច្បាស់លាស់ជាមួយសេចក្តីសក្ការៈ។
Verse 13
पैलूष उवाच क्रोधस् तु प्रथमं शत्रुर् निष्फलो देहनाशनः ज्ञानखड्गेन तं छित्त्वा परमं सुखम् आप्नुयात् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ១៣) ត្រូវបានគេរាប់ថាជាការបង្រៀនដ៏គួរគោរព ក្នុងប្រពៃណីព្រះពុរាណ។
Verse 14
तृष्णा बहुविधा माया बन्धनी पापकारिणी छित्त्वैतां ज्ञानखड्गेन सुखं तिष्ठति मानवः //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ១៤) បង្ហាញពីការបន្តនៃព្រះវចនៈក្នុងព្រះពុរាណ ដោយគោរពតាមរបៀបសាសនៈ។
Verse 15
सङ्गस् तु परमो ऽधर्मो देवादीनाम् इति श्रुतिः असङ्गस्यात्मनो ह्य् अस्य सङ्गो ऽयं परमो रिपुः //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ១៥) សន្និដ្ឋានការរៀបរាប់ដោយសំឡេងសក្ការៈ ក្នុងព្រះពុរាណ ដើម្បីអនុវត្តន៍ និងសិក្សា។
Verse 16
छित्त्वैनं ज्ञानखड्गेन शिवैकत्वम् अवाप्नुयात् संशयः परमो नाशो धर्मार्थानां विनाशकृत् //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញពីព្រះធម៌ និងលំដាប់ពិភពលោក ដូចដែលព្រះព្រហ្មបានបង្រៀន។
Verse 17
छित्त्वैनं संशयं जन्तुः परमेप्सितम् आप्नुयात् पिशाचीव विशत्य् आशा निर्दहत्य् अखिलं सुखम् पूर्णाहन्तासिना छित्त्वा जीवन् मुक्तिम् अवाप्नुयात् //
អ្នកប្រាជ្ញគួរតែស្តាប់ និងចងចាំពាក្យបុរាណនេះ ដើម្បីដឹងអំពីកំណើត និងការរស់នៅតាមធម៌។
Verse 18
ब्रह्मोवाच ततो ज्ञानम् अवाप्यासौ गङ्गातीरं समाश्रितः ज्ञानखड्गेन निर्मोहस् ततो मुक्तिम् अवाप सः //
ដោយការគោរពព្រះ និងការអនុវត្តវិន័យ សេចក្តីសុខ និងកិត្តិយសកើតឡើងក្នុងលោកនេះ និងលោកក្រោយ។
Verse 19
ततः प्रभृति तत् तीर्थं खड्गतीर्थम् इति स्मृतम् ज्ञानतीर्थं च कवषं पैलूषं सर्वकामदम् //
អ្នកដែលបោះបង់អំពើអាក្រក់ និងប្រកាន់ខ្ជាប់សច្ចៈ នឹងឆ្លងកាត់ទុក្ខ និងឈានទៅកាន់ផ្លូវល្អ។
Verse 20
इत्यादिषट्सहस्राणि तीर्थान्य् आहुर् महर्षयः अशेषपापतापौघहराणीष्टप्रदानि च //
ដូច្នេះ សូមអនុវត្តធម៌ដោយចិត្តសុចរិត ហើយគោរពបុព្វបុរស និងគ្រូ ដើម្បីរក្សាលំដាប់លោក។
Frequently Asked Questions
The chapter’s core theme is liberation through jñāna supported by vairāgya: inner enemies—krodha (anger), tṛṣṇā (craving), saṅga (attachment), and saṃśaya (doubt)—are to be ‘cut’ with the jñāna-khaḍga (knowledge-sword), a discipline grounded in Śaiva devotion and culminating in mokṣa.
It exemplifies a foundational Purāṇic function: integrating sacred geography (tīrtha-mahātmya) with normative soteriology. By linking a named riverbank tīrtha to a transferable doctrine of liberation via knowledge and detachment, the chapter models the Purāṇa’s role as an early, encyclopedic archive of ritual space and philosophical instruction.
Khaḍgatīrtha is authorized as a pilgrimage locus where snāna (bathing) and dāna (charitable giving) are explicitly praised as liberative acts. Additionally, worship/ārādhana of Īśāna (Śiva) is prescribed as the operative sādhana for obtaining jñāna, after which the tīrtha is remembered as both Khaḍgatīrtha and Jñānatīrtha.