Adhyaya 20
ជំពូកនេះបម្លែង “ការវាស់វែង” ទៅជាអធិបតេយ្យភាព៖ ឯកតាស្តង់ដារធ្វើឲ្យការយកពន្ធ ការទូទាត់ ការទិញផ្គត់ផ្គង់ និងការសាងសង់បន្ទាយ អាចគណនា ប្រៀបធៀប និងអនុវត្តបាន។ វាកំណត់ភារកិច្ចរបស់ Mānādhyakṣa៖ ដឹងអំពីទីកន្លែង–ពេលវេលា–មាត្រា និងដាក់ស្តង់ដារឯកសណ្ឋាន។ វាស្ថាបនាជណ្តើរឯកតាពីតូចបំផុតទៅឯកតារដ្ឋប្រើប្រាស់ជាក់ស្តែងសម្រាប់ដីធ្លី និងការងារសាធារណៈ។ វាយោងទៅកាយវិការ/សិប្បកម្ម ដើម្បីឲ្យស្តង់ដារងាយប្រើនៅទីលាន ខណៈដែលនៅតែអាចត្រួតពិនិត្យបាន។ វាកាត់បន្ថយជម្លោះ និងការលួចបន្លំ ដោយធ្វើឲ្យកិច្ចសន្យា ការវាយតម្លៃ និងការគណនាប្រាក់ឈ្នួល ស្របគ្នា។ ដោយផ្ទាល់ វាពង្រឹង Kośa (ភាពសុចរិតនៃចំណូល) និង Durga (ភាពត្រឹមត្រូវវិស្វកម្ម) សម្រាប់ការពង្រីក។
Sutras
Sutra 1
मानाध्यक्ष्यो देशकालमानं विद्यात् ॥ कZ_०२.२०.०१ ॥
មេប្រធានត្រួតពិនិត្យរង្វាស់ គួរតែដឹងស្តង់ដាររង្វាស់តាមទីកន្លែង និងពេលវេលា (មានន័យថា រង្វាស់លំហ និងរង្វាស់ពេលវេលា)។
Sutra 2
अष्टौ परमाणवो रथचक्रविप्रुट् ॥ कZ_०२.२०.०२ ॥
បរមាណុ ៨ (ភាគល្អិតល្អិតបំផុត) បង្កើតបាន ១ រថចក្រវិប្រុត (ចំណុចធូលីល្អិតណាស់ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងកង់រទេះ)។
Sutra 3
ता अष्टौ लिक्षा ॥ कZ_०२.२०.०३ ॥
៨ នៃវត្ថុនោះ បង្កើតបាន ១ លិក្សា (likṣā)។
Sutra 4
ता अष्तौ यूका ॥ कZ_०२.२०.०४ ॥
៨ នៃវត្ថុនោះ បង្កើតបាន ១ យូកា (yūkā)។
Sutra 5
ता अष्टौ यवमध्यः ॥ कZ_०२.२०.०५ ॥
៨ នៃវត្ថុនោះ បង្កើតបាន ១ យវមធ្យៈ (yava-madhya) (រង្វាស់គ្រាប់ស្រូវបាលីទំហំមធ្យម)។
Sutra 6
अष्टौ यवमध्या अङ्गुलम् ॥ कZ_०२.२०.०६ ॥
យវមធ្យា ៨ ធ្វើឲ្យបាន ១ អង្គុល (ទទឹងម្រាមដៃ)។
Sutra 7
मध्यमस्य पुरुषस्य मध्यमाया अनुगुल्या मध्यप्रकर्षो वाङ्गुलम् ॥ कZ_०२.२०.०७ ॥
វាំងគុល (vāṅgula) គឺជាទទឹងនៃការលេចចេញកណ្ដាលរបស់ម្រាមដៃកណ្ដាល នៃបុរសដែលមានរាងកាយមធ្យម។
Sutra 8
चतुरङ्गुलो धनुर्ग्रहः ॥ कZ_०२.२०.०८ ॥
ការកាន់ធ្នូ (dhanur-graha) មានប្រវែង ៤ អង្គុល។
Sutra 9
अष्टाङ्गुला धनुर्मुष्टिः ॥ कZ_०२.२०.०९ ॥
ដង/កណ្ដាប់ដៃធ្នូ (dhanur-muṣṭi) មានប្រវែង ៨ អង្គុល។
Sutra 10
द्वादशाङ्गुला वितस्तिः छायापौरुषं च ॥ कZ_०२.२०.१० ॥
វិតស្តិ (vitasti) មាន ១២ អង្គុល; ហើយមាត្រដ្ឋាន «បោរុសស្រមោល» (chāyā-pauruṣa) ត្រូវបានកំណត់តាមនោះ។
Sutra 11
चतुर्दशाङ्गुलं शमः शलः परीरयः पदं च ॥ कZ_०२.२०.११ ॥
ដប់បួន អង្គុលា ជាមាត្រដ្ឋានហៅថា «សមៈ» ដែលក៏ហៅថា «សលៈ» ឬ «បរិរយៈ» ហើយដូចគ្នានេះផងដែរ វាជាមាត្រដ្ឋាន «បដៈ» (ប្រវែងជើង)។
Sutra 12
द्विवितस्तिररत्निः प्राजापत्यो हस्तः ॥ कZ_०२.२०.१२ ॥
វិតស្តិ ២ ស្មើ អរត្និ ១; នេះហៅថា «ប្រជាបត្យ ហស្តៈ» (មាត្រដ្ឋានគូបិត/ដៃ ស្តង់ដារ)។
Sutra 13
सधनुर्ग्रहः पौतवविवीतमानम् ॥ कZ_०२.२०.१३ ॥
«សធនុគ្រះ» គឺជាមាត្រដ្ឋានដែលបានផ្ទៀងផ្ទាត់ជាផ្លូវការ (vivīta) ក្រោមនាយកដ្ឋានទម្ងន់ និងមាត្រ (pautava)។
Sutra 14
सधनुर्मुष्टिः कुष्कुः कंसो वा ॥ कZ_०२.२०.१४ ॥
«សធនុរមុષ્ટិ» ក៏ហៅថា «កុស្កុ» ឬ «កំស» ផងដែរ។
Sutra 15
द्विचत्वारिंशदङ्गुलस्तक्ष्णः क्राकचनिककिष्कुः स्कन्धावारदुर्गराजपरिग्रहमानम् ॥ कZ_०२.२०.१५ ॥
«តក្សណៈ» ប្រវែង ៤២ អង្គុលា—ដែលក៏ហៅថា «ក្រាកចនិកកិષ្កុ»—ជាមាត្រដ្ឋានប្រើសម្រាប់ជំរុំយោធា (skandhāvāra), បន្ទាយ (durga), និងទ្រព្យសម្បត្តិ/ដីធ្លីដែលព្រះមហាក្សត្របិទព័ទ្ធកាន់កាប់ (rāja-parigraha)។
Sutra 16
चतुष्पञ्चाशदङ्गुलः कूप्यवनहस्तः ॥ कZ_०२.२०.१६ ॥
kūpyavanahasta មានប្រវែង ៥៤ អង្គុល។
Sutra 17
चतुरशीत्यङ्गुलो व्यामो रज्जुमानं खातपौरुषं च ॥ कZ_०२.२०.१७ ॥
vyāma មានប្រវែង ៨៤ អង្គុល; វាជារង្វាស់ខ្សែ (rajju-māna) ហើយក៏ប្រើជាស្តង់ដារ «បុរសជីក» (khāta-pauruṣa) ផងដែរ។
Sutra 18
चतुररत्निर्दण्डो धनुर्नालिका पौरुषं च गार्हपत्यम् ॥ कZ_०२.२०.१८ ॥
daṇḍa ដែលមាន ៤ aratni គឺជា dhanu (ធ្នូ) និង nālikā; ហើយ pauruṣa នេះជាស្តង់ដារ gārhapatya (គ្រួសារ/ក្នុងផ្ទះ)។
Sutra 19
अष्टशताङ्गुलं धनुः पथिप्राकारमानं पौरुषं चाग्निचित्यानाम् ॥ कZ_०२.२०.१९ ॥
dhanu មានប្រវែង ៨០០ អង្គុល; វាជារង្វាស់ស្តង់ដារសម្រាប់ផ្លូវ (pathi) និងជញ្ជាំង/កំពែង (prākāra) ហើយក៏ជាស្តង់ដារ pauruṣa សម្រាប់ការសាងសង់អាសនៈភ្លើង (agnicityā) ផងដែរ។
Sutra 20
षट्कंसो दण्डो ब्रह्मदेयातिथ्यमानम् ॥ कZ_०२.२०.२० ॥
ដណ្ឌ (daṇḍa) មួយស្មើនឹង kaṃsa ប្រាំមួយ; នេះជាស្តង់ដារ (មាត្រា) brahmadeya/ātithya ដែលប្រើសម្រាប់អំណោយទាន និងការផ្តល់សិទ្ធិភ្ញៀវ។
Sutra 21
दशदण्डो रज्जुः ॥ कZ_०२.२०.२१ ॥
រជ្ជុ (ខ្សែវាស់) មាន ១០ ដណ្ឌ។
Sutra 22
द्विरज्जुकः परिदेशः ॥ कZ_०२.२०.२२ ॥
បរិទេស (វិសាលភាពដីដែលកំណត់) មាន ២ រជ្ជុ។
Sutra 23
त्रिरज्जुकं निवर्तनमेकतः ॥ कZ_०२.२०.२३ ॥
និវរតន មាន ៣ រជ្ជុ ជាខាងមួយ (មានន័យថា កំណត់ដោយប្រវែងខាងមួយ ៣ រជ្ជុ)។
Sutra 24
द्विदण्डाधिको बाहुः ॥ कZ_०२.२०.२४ ॥
ពាហុ គឺជារង្វាស់ដែលលើស ២ ដណ្ឌ (មានន័យថា ២ ដណ្ឌ បូកបន្ថែមការកើនឡើងថេរ)។
Sutra 25
द्विधनुःसहस्रं गोरुतम् ॥ कZ_०२.२०.२५ ॥
គោរុត មាន ២,០០០ ធនុ (ធ្នូ)។
Sutra 26
चतुर्गोरुतं योजनम् ॥ कZ_०२.२०.२६ ॥
យោជនៈ មានប្រវែងស្មើនឹង ហ្គោរុតៈ ៤។
Sutra 27
इति देशमानम् ॥ कZ_०२.२०.२७ ॥
ដូច្នេះ (បញ្ចប់) ស្តង់ដារនៃការវាស់វែងដែនដី/ដីធ្លី។
Sutra 28
कालमानमत ऊर्ध्वम् ॥ कZ_०२.२०.२८ ॥
បន្ទាប់មក (គឺ) ស្តង់ដារនៃការវាស់វែងពេលវេលា។
Sutra 29
तुटो लवो निमेषः काष्ठा कल्ला नालिका मुहूर्तः पूर्वापरभागौ दिवसो रात्रिः पक्षो मास ऋतुरयनं संवत्सरो युगमिति कालाः ॥ कZ_०२.२०.२९ ॥
ឯកតាពេលវេលាមាន៖ តុតៈ, លវៈ, និមេសៈ, កាស្ឋា, កល្លា, នាលិកា, មុហូរតៈ; ការបែងចែកពេលព្រឹក និងពេលរសៀល; ថ្ងៃ, យប់; កន្លះខែ, ខែ; រដូវ; អយនៈ (ដំណើរព្រះអាទិត្យតាមសូលស្ទីស); ឆ្នាំ; និង យុគៈ—ទាំងនេះជាការវាស់វែងពេលវេលា។
Sutra 30
द्वौ तुटौ लवः ॥ कZ_०२.२०.३० ॥
ទុតា ២ ឯកតា ស្មើនឹង លវៈ ១ (ឯកតាពេលវេលាតូចមួយ)។
Sutra 31
द्वौ लवौ निमेषः ॥ कZ_०२.२०.३१ ॥
ពីរ ឡវៈ ស្មើនឹងមួយ និមេសៈ (ពេលភ្លឹបភ្លែត)។
Sutra 32
पञ्चनिमेषाः काष्ठाः ॥ कZ_०२.२०.३२ ॥
និមេសៈ ៥ ស្មើនឹងមួយ កាស្ឋា (ឯកតាពេលវេលាតូច)។
Sutra 33
त्रिंशत्काष्ठाः कलाः ॥ कZ_०२.२०.३३ ॥
កាស្ឋា ៣០ ស្មើនឹងមួយ កលា (ឯកតាពេលវេលាធំជាង)។
Sutra 34
चत्वारिंशत्कलाः नालिका ॥ कZ_०२.२०.३४ ॥
កលា ៤០ ស្មើនឹងមួយ នាលិកា (រយៈពេលវាស់ស្តង់ដារ ជាទូទៅវាស់ដោយនាឡិកាទឹក)។
Sutra 35
सुवर्णमाषकाश्चत्वारश्चतुरङ्गुलायामाः कुम्भच्छिद्रमाढकमम्भसो वा नालिका ॥ कZ_०२.२०.३५ ॥
នាលិកា ត្រូវបានវាស់ដោយរន្ធក្រឡុក (រន្ធក្នុងផើង)៖ រន្ធនោះមានទំហំស្មើនឹង សុវណ្ណ-មាសក ៤ និងមានប្រវែង ៤ អង្គុលា; ឬម្យ៉ាងទៀត បរិមាណទឹកហូរចេញ (ឬមាត្រា) ស្មើនឹង ១ អាឌកៈ—នេះហៅថា នាលិកា។
Sutra 36
द्विनालिको मुहूर्तः ॥ कZ_०२.२०.३६ ॥
ណាលិកា ២ ស្មើនឹង ១ មុហូរតៈ។
Sutra 37
पञ्चदशमुहूर्तो दिवसो रात्रिश्च चैत्रे चाश्वयुजे च मासि भवतः ॥ कZ_०२.२०.३७ ॥
នៅខែចៃត្រ និងខែអាស្វយុជ ថ្ងៃ និងយប់ មួយៗមាន ១៥ មុហូរតៈ (មានប្រវែងស្មើគ្នា)។
Sutra 38
ततः परं त्रिभिर्मुहूर्तैरन्यतरः षण्मासं वर्धते ह्रसते चेति ॥ कZ_०२.२०.३८ ॥
បន្ទាប់ពីនោះ ដោយបន្ថែម ៣ មុហូរតៈ មួយ (ថ្ងៃ ឬ យប់) កើនឡើងរយៈពេល ៦ ខែ ខណៈដែលមួយទៀតថយចុះតាមសមាមាត្រ។
Sutra 39
छायायामष्टपौरुष्यामष्टादशभागश्छेदः षट्पौरुष्यां चतुर्दशभागः त्रिपौरुष्यामष्टभागः द्विपौरुष्यां षड्भागः पौरुष्यां चतुर्भागः अष्टाङ्गुलायां त्रयो दशभागाः चतुरङ्गुलायां त्रयोऽष्टभागाः अच्छायो मध्याह्न इति ॥ कZ_०२.२०.३९ ॥
តាមប្រវែងស្រមោល៖ ពេលវាវាស់បាន ៨ ឯកតា «បោរុស» ការកាត់ចេញគឺ ១៨ ភាគ; នៅ ៦ បោរុស ១៤ ភាគ; នៅ ៣ បោរុស ៨ ភាគ; នៅ ២ បោរុស ៦ ភាគ; នៅ ១ បោរុស ៤ ភាគ; នៅ ៨ អង្គុល ៣/១០ ភាគ; នៅ ៤ អង្គុល ៣/៨ ភាគ។ ពេលគ្មានស្រមោល គឺពេលថ្ងៃត្រង់។
Sutra 40
ज्येष्ठामूलीय आषाढश्च ग्रीष्मः ॥ कZ_०२.२०.६० ॥
រដូវ «Grīṣma» (រដូវក្តៅ) រួមមានខែ Jyeṣṭhāmūlīya និង Āṣāḍha។
Sutra 41
शिशिराद्युत्तरायणम् ॥ कZ_०२.२०.६१ ॥
អុត្តរាយណៈ ចាប់ផ្តើមដោយរដូវស៊ីសិរ (រដូវត្រជាក់)។
Sutra 42
वर्षादि दक्षिणायनम् ॥ कZ_०२.२०.६२ ॥
ទក្ខិណាយណៈ ចាប់ផ្តើមដោយរដូវវර්ෂា (រដូវភ្លៀង)។
Sutra 43
द्व्ययनः संवत्सरः ॥ कZ_०२.२०.६३ ॥
សំវត្សរៈ (ឆ្នាំ) មានអយនៈពីរ (ពាក់កណ្តាលឆ្នាំ)។
Sutra 44
पञ्चसंवत्सरो युगम् । इति ॥ कZ_०२.२०.६४ ॥
យុគៈ គឺជារយៈពេលប្រាំឆ្នាំ—ដូច្នេះ (ជាក្បួន)។
Sutra 45
दिवसस्य हरत्यर्कः षष्टिभागमृतौ ततः ॥ कZ_०२.२०.६५अब् ॥
ក្នុងរាល់រដូវ ព្រះអាទិត្យ (អរក) យកចេញមួយភាគហុកសិបនៃមួយថ្ងៃ (មានន័យថា បង្កឲ្យមានការផ្លាស់ប្តូរតាមរដូវនៃប្រវែងថ្ងៃ/ពេលវេលា)។
Sutra 46
करोत्येकमहश्छेदं तथैवैकं च चन्द्रमाः ॥ कZ_०२.२०.६५च्द् ॥
ដូច្នេះ (តាមពេលវេលា) វាបង្កើតការកាត់/ការកែសម្រួលមួយថ្ងៃ; ដូចគ្នានេះដែរ ព្រះចន្ទក៏ (បង្កើត) មួយ (ការកែសម្រួលមួយថ្ងៃ)។
Sutra 47
एवमर्धतृतीयानामब्दानामधिमासकम् ॥ कZ_०२.२०.६६अब् ॥
តាមរបៀបនេះ សម្រាប់ឆ្នាំដែលសន្សំឡើងដោយពាក់កណ្តាល និងមួយភាគបី គួរបន្ថែមខែអធិមាស (ខែបន្ថែម)។
Sutra 48
ग्रीष्मे जनयतः पूर्वं पञ्चाब्दान्ते च पश्चिमम् ॥ कZ_०२.२०.६६च्द् ॥
ការបន្ថែមខែ (អធិមាស) កើតឡើងនៅរដូវក្តៅ៖ ដំបូង (បញ្ចូលមុន) ហើយនៅចុងវដ្តប្រាំឆ្នាំ (បញ្ចូល) ក្រោយ។
Sutra 49
अर्धन्यूनश्चान्द्रमासः ॥ कZ_०२.२०.४९ ॥
ខែចន្ទ្រ (cāndra-māsa) ខ្វះពាក់កណ្តាលថ្ងៃ (គឺ ២៩ កន្លះ ថ្ងៃ-យប់)។
Sutra 50
सप्तविंशतिर्नाक्षत्रमासः ॥ कZ_०२.२०.५० ॥
ខែតាមនក្ខត្រ (nakṣatra-month) មាន ២៧ ថ្ងៃ ដោយរាប់តាមក្រុមផ្កាយ (lunar mansions)។
Sutra 51
द्वात्रिंशद्बलमासः ॥ कZ_०२.२०.५१ ॥
ខែបល (bala-month) មាន ៣២ ថ្ងៃ។
Sutra 52
पञ्चत्रिंशदश्ववाहायाः ॥ कZ_०२.२०.५२ ॥
សម្រាប់ការគណនាតាម «ការដឹកជញ្ជូនសេះ (aśvavāhā)» ខែមាន ៣៥ ថ្ងៃ។
Sutra 53
चत्वारिंशद्धस्तिवाहायाः ॥ कZ_०२.२०.५३ ॥
សម្រាប់ការគណនាតាម «ការដឹកជញ្ជូនដំរី (hastivāhā)» ខែមាន ៤០ ថ្ងៃ។
Sutra 54
द्वौ मासाव् ऋतुः ॥ कZ_०२.२०.५४ ॥
រដូវ (ṛtu) មានពីរខែ។
Sutra 55
श्रावणः प्रौष्ठपदश्च वर्षाः ॥ कZ_०२.२०.५५ ॥
ខែ Śrāvaṇa និង Prauṣṭhapada ជារដូវវស្សា (varṣāḥ)។
Sutra 56
आश्वयुजः कार्त्तिकश्च शरत् ॥ कZ_०२.२०.५६ ॥
ខែអាស្វយុជ និងខែកាត្ទិកា ជារដូវស្លឹកឈើជ្រុះ (សរទ)។
Sutra 57
मार्गशीर्षः पौषश्च हेमन्तः ॥ कZ_०२.२०.५७ ॥
ខែមារគសីរីស និងខែបៅស ជារដូវហេមន្ត (ដើមរដូវរងា)។
Sutra 58
माघः फाल्गुनश्च शिशिरः ॥ कZ_०२.२०.५८ ॥
ខែមាឃ និងខែផាល់គុន ជារដូវសិសិរ (ចុងរដូវរងា)។
Sutra 59
चैत्रो वैशाखश्च वसन्तः ॥ कZ_०२.२०.५९ ॥
ខែចៃត្រ និងខែវៃសាខ ជារដូវវសន្ត (និទាឃរដូវ)។
Frequently Asked Questions
Stable prices and fair exchange, reduced fraud in markets and state procurement, accurate assessment for taxes/wages, and reliable engineering dimensions for forts and camps—collectively increasing public trust and state solvency.
This excerpt defines standards rather than listing punishments; in Kauṭilya’s administrative logic, deviation from authorized measures typically triggers fines, confiscation of goods, and disciplinary action against responsible officials after inspection by the measuring authority.