Adhyaya 16
ជំពូក 2.16 ធ្វើឲ្យពាណិជ្ជកម្មក្លាយជា “សរសៃឈាម” ដែលរដ្ឋត្រួតពិនិត្យ—ធ្វើឲ្យតម្លៃ និងការផ្គត់ផ្គង់មានស្ថិរភាព ដើម្បីការពារប្រជាជន (prajā) ខណៈពេលបម្លែងពាណិជ្ជកម្មឲ្យក្លាយជាកំណើនថវិការដ្ឋ (kośa) ដែលអាចទាយទុក និងអាចត្រួតពិនិត្យបាន។ វាវិភាគថាភាពខូចខាតទីផ្សារកើតពីការបន្លំ ការស្តុកទុក (hoarding) និងការរំខានពេលវេលា (kāloparodha) ដែលបង្កឲ្យមានការកកស្ទះ/កំហុស (saṃkuladoṣa)។ វាកំណត់តម្លៃគោល ekamukha សម្រាប់ទំនិញរាជការ ដើម្បីទប់ស្កាត់ឲ្យឯកជនកំណត់តម្លៃដោយខ្លួនឯង។ ប្រើយុទ្ធសាស្ត្រស្តុករដ្ឋ៖ ទិញពេលមានសម្បូរ ប្រមូលលើស ហើយដោះចេញយ៉ាងមានយុទ្ធសាស្ត្រ ដើម្បីបន្ថយការខ្វះខាត និងភាពប្រែប្រួល។ អនុញ្ញាតឲ្យតម្លៃប្រែប្រួលតិចតួចតាមច្បាប់ បន្ទាប់ពីបានកំណត់តម្លៃគោលមានស្ថិរភាព។ បង្កើតចំណូលពីការប្រតិបត្តិការប្រកបដោយការគិតថ្លៃតាមស្តង់ដារវាស់ ទំងន់ និងការរាប់ (māna-vyāji, tulā-māna, gaṇya shares)។ ការអនុវត្តច្បាប់ផ្អែកលើទំងន់/វិធានវាស់ស្តង់ដារ និងការកត់ត្រាតឹងរឹង ដើម្បីឲ្យបង្កាន់ដៃអាចត្រួតពិនិត្យបាន។ ស្វាគមន៍ទំនិញបរទេសដោយលើកទឹកចិត្ត និងផ្តល់សុវត្ថិភាពធ្វើដំណើរ (anabhiyoga) ដើម្បីពង្រីកការផ្គត់ផ្គង់ និងលំហូរពន្ធ។ វាភ្ជាប់របៀបរៀបចំទីផ្សារប្រចាំថ្ងៃទៅនឹងអំណាចយុទ្ធសាស្ត្រ៖ ការផ្គត់ផ្គង់ ចំណូល និងភាពជឿជាក់ គាំទ្រការថែទាំកងទ័ព និងការទូត។
Sutras
Sutra 1
विक्षेपसंक्षेपक्रयविक्रयप्रयोगकालान् ॥ कZ_०२.१६.०१ ॥
[គាត់ត្រូវកំណត់/កត់ត្រា] ពេលវេលាសម្រាប់៖ ការរាលដាល/ដាក់បង្ហាញ, ការប្រមូលផ្តុំ, ការទិញ, ការលក់, និងការប្រើប្រាស់/ដាក់ប្រើ (ទំនិញ)។
Sutra 2
यच्च पण्यं प्रचुरं स्यात्तदेकीकृत्यार्घमारोपयेत् ॥ कZ_०२.१६.०२ ॥
សម្រាប់ទំនិញណាដែលមានច្រើន អធិការ/មេការគ្រប់គ្រងគួរតែប្រមូលបញ្ចូល (ស្តុក/ការផ្គត់ផ្គង់) ឲ្យរួមគ្នា ហើយបន្ទាប់មកលើកឡើងតម្លៃដែលបានវាយតម្លៃ។
Sutra 3
प्राप्तेऽर्घे वार्घान्तरं कारयेत् ॥ कZ_०२.१६.०३ ॥
ពេលបានសម្រេចតម្លៃគោលដៅហើយ គាត់អាចឲ្យអនុវត្តតម្លៃកែប្រែ (ចំណុចតម្លៃថ្មី) បាន។
Sutra 4
स्वभूमिजानां राजपण्यानामेकमुखं व्यवहारं स्थापयेत्परभूमिजानामनेकमुखम् ॥ कZ_०२.१६.०४ ॥
សម្រាប់ទំនិញរដ្ឋដែលផលិតក្នុងដែនរាជ្យ គាត់គួរតាំងប្រព័ន្ធប្រតិបត្តិការជួញដូរតាមឆានែលតែមួយ; សម្រាប់ទំនិញដែលមានប្រភពពីក្រៅដែនរាជ្យ គួរតាំងប្រព័ន្ធច្រើនឆានែល។
Sutra 5
उभयं च प्रजानामनुग्रहेण विक्रापयेत् ॥ कZ_०२.१६.०५ ॥
ហើយគាត់គួរឲ្យទំនិញទាំងពីរ (ក្នុងស្រុក និងក្រៅស្រុក) ត្រូវបានលក់ដោយគិតគូរដល់សុខុមាលភាពរបស់ប្រជាជន។
Sutra 6
स्थूलमपि च लाभं प्रजानामौपघातिकं वारयेत् ॥ कZ_०२.१६.०६ ॥
សូម្បីតែប្រាក់ចំណេញធំក៏គួរត្រូវបានទប់ស្កាត់ ប្រសិនបើវាបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់ប្រជាជន។
Sutra 7
अजस्रपण्यानां कालोपरोधं संकुलदोषं वा नोत्पादयेत् ॥ कZ_०२.१६.०७ ॥
សម្រាប់ទំនិញដែលចរាចរជាប្រចាំ គាត់មិនគួរបង្កឲ្យមានការពន្យារពេលតាមរដូវកាល/ពេលវេលា ឬបង្កកំហុសនៃការកកស្ទះ (ភាពចង្អៀតរវល់ក្នុងទីផ្សារ) ទេ។
Sutra 8
बहुमुखं वा राजपण्यं वैदेहकाः कृतार्घं विक्रीणीरन् ॥ कZ_०२.१६.०८ ॥
ឬក៏ ពួកវៃដេហកៈ អាចលក់ទំនិញរដ្ឋតាមច្រកលក់ច្រើនកន្លែង បន្ទាប់ពីកំណត់តម្លៃដែលបានវាយតម្លៃរួច។
Sutra 9
छेदानुरूपं च वैधरणं दद्युः ॥ कZ_०२.१६.०९ ॥
ហើយពួកគេគួរបង់ «វៃធរៈណ» តាមសមាមាត្រនៃការកាត់/ការកាត់បន្ថយ (គឺតាមអត្រាដែលអនុវត្ត)។
Sutra 10
षोडशभागो मानव्याजी विंशतिभागस्तुलामानं गण्यपण्यानामेकादशभागः ॥ कZ_०२.१६.१० ॥
ពន្ធលើទំនិញដែលវាស់តាមបរិមាណ គឺ ១/១៦; លើទំនិញដែលវាស់តាមទម្ងន់ (តុលា) គឺ ១/២០; និងលើទំនិញដែលរាប់ជាចំនួន គឺ ១/១១។
Sutra 11
परभूमिजं पण्यमनुग्रहेणावाहयेत् ॥ कZ_०२.१६.११ ॥
គាត់គួរលើកទឹកចិត្តឲ្យមានការហូរចូល/នាំចូលទំនិញមានប្រភពពីបរទេស ដោយវិធានការអនុគ្រោះ។
Sutra 12
नाविकसार्थवाहेभ्यश्च परिहारमायतिक्षमं दद्यात् ॥ कZ_०२.१६.१२ ॥
គាត់គួរផ្តល់ការលើកលែង/ការបន្ធូរបន្ថយដល់អ្នកជិះទូក និងមេក្រុមកាហ្វាន ដោយរបៀបដែលអាចទ្រទ្រង់បានក្នុងរយៈពេលវែង។
Sutra 13
अनभियोगश्चार्थेष्वागन्तूनामन्यत्र सभ्योपकारिभ्यः ॥ कZ_०२.१६.१३ ॥
ពាណិជ្ជករមកពីក្រៅ (អ្នកជួញដូរអន្តោប្រវេសន៍) មិនគួរត្រូវបានដាក់ឲ្យមានការទាមទារ ឬការរំខានក្នុងកិច្ចការពាណិជ្ជកម្មទេ លើកលែងតែពេលដែលពួកគេបានបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់ពលរដ្ឋគួរគោរព (ឬអ្នកស្ថិតក្រោមការការពាររដ្ឋបាល)។
Sutra 14
पण्याधिष्ठातारः पण्यमूल्यमेकमुखं काष्ठद्रोण्यामेकच्छिद्रापिधानायां निदध्युः ॥ कZ_०२.१६.१४ ॥
មន្ត្រីទីផ្សារគួរដាក់ប្រាក់តម្លៃទំនិញចូលក្នុងប្រអប់ឈើដែលមានរន្ធបញ្ចូលតែមួយ ហើយបិទដោយគម្របដែលមានរន្ធតែមួយ (ប្រអប់ដាក់ប្រាក់ដែលគ្រប់គ្រងការដាក់ចូល)។
Sutra 15
अह्नश्चाष्टमे भागे पण्याध्यक्षस्यार्पयेयुः इदं विक्रीतमिदं शेषमिति ॥ कZ_०२.१६.१५ ॥
នៅពេលមួយដែលកំណត់ជារៀងរាល់ថ្ងៃ (នៅភាគទី៨ នៃថ្ងៃ) ពួកគេគួរបញ្ជូនរបាយការណ៍ទៅកាន់អធិការពាណិជ្ជកម្មថា៖ «នេះបានលក់ហើយ; នេះនៅសល់»។
Sutra 16
तुलामानभाण्डं चार्पयेयुः ॥ कZ_०२.१६.१६ ॥
ពួកគេគួរបញ្ជូនជញ្ជីង វាស់វែង និងភាជន/បំពង់ដាក់ (សម្រាប់ពិនិត្យផ្ទៀងផ្ទាត់) ផងដែរ។
Sutra 17
इति स्वविषये व्याख्यातम् ॥ कZ_०२.१६.१७ ॥
ដូច្នេះ នីតិវិធីនៅក្នុងដែនដីរបស់ខ្លួន ត្រូវបានពន្យល់រួចហើយ។
Sutra 18
परविषये तु पण्यप्रतिपण्ययोरर्घं मूल्यं चागमय्य शुल्कवर्तन्यातिवाहिकगुल्मतरदेयभक्तभागव्ययशुद्धमुदयं पश्येत् ॥ कZ_०२.१६.१८ ॥
នៅក្នុងដែនដីផ្សេងទៀត គាត់ត្រូវស៊ើបអង្កេតឲ្យបានច្បាស់អំពីតម្លៃទីផ្សារ និងថ្លៃដើមនៃទំនិញ និងទំនិញប្តូរគ្នា ហើយត្រូវពិនិត្យចំណូលសុទ្ធ ដែលបានដកចេញ (សម្អាត) ពន្ធគយ ពន្ធផ្លូវ ថ្លៃដឹកជញ្ជូន ថ្លៃប៉ុស្តិ៍យាម ថ្លៃឆ្លងទន្លេ ប្រាក់ដែលត្រូវបង់ អាហាររបប ភាគ/កម្រៃជើងសារ និងចំណាយផ្សេងៗ។
Sutra 19
असत्युदये भाण्डनिर्वहणेन पण्यप्रतिपण्यानयनेन वा लाभं पश्येत् ॥ कZ_०२.१६.१९ ॥
ពេលដែលចំណូលដែលរំពឹងទុកមិនកើតមាន (បង្ហាញថាមិនពិត) គាត់ត្រូវស្វែងរកប្រាក់ចំណេញ ដោយផ្លាស់ទីទំនិញទៅកន្លែងផ្សេង ឬដោយនាំចូលទំនិញ និងទំនិញប្តូរគ្នាជម្រើសផ្សេង។
Sutra 20
ततः सारपादेन स्थलव्यवहारमध्वना क्षेमेण प्रयोजयेत् ॥ कZ_०२.१६.२० ॥
បន្ទាប់មក គាត់ត្រូវធ្វើប្រតិបត្តិការជួញដូរតាមផ្លូវគោក តាមរយៈភ្នាក់ងារដែលអាចទុកចិត្តបាន (ន័យត្រង់៖ «អ្នកមានជំហរមាំមួន») និងតាមផ្លូវដែលមានសុវត្ថិភាព ដោយធានាសុវត្ថិភាព។
Sutra 21
अटव्यन्तपालपुरराष्ट्रमुख्यैश्च प्रतिसंसर्गं गच्छेदनुग्रहार्थम् ॥ कZ_०२.१६.२१ ॥
ហើយគាត់ត្រូវរក្សាការទាក់ទងជាប្រចាំជាមួយអ្នកយាមព្រំដែនព្រៃ និងជាមួយមនុស្សសំខាន់ៗនៃទីក្រុង និងជនបទ ដើម្បីទទួលបានការគាំទ្ររបស់ពួកគេ។
Sutra 22
आपदि सारमात्मानं वा मोक्षयेत् ॥ कZ_०२.१६.२२ ॥
នៅពេលមានអាសន្ន គាត់គួររក្សាទុកទាំងដើមទុនសំខាន់ (សារៈ) ឬជីវិតរបស់ខ្លួន។
Sutra 23
आत्मनो वा भूमिं प्राप्तः सर्वदेयविशुद्धं व्यवहरेत ॥ कZ_०२.१६.२३ ॥
ឬក៏ នៅពេលទៅដល់ដែនដីរបស់ខ្លួន គាត់គួរធ្វើពាណិជ្ជកម្មតែបន្ទាប់ពីបានសងបំណុល និងបង់ពន្ធ/អាករទាំងអស់រួចរាល់។
Sutra 24
वारिपथे वा यानभागकपथ्यदनपण्यप्रतिपण्यार्घप्रमाणयात्राकालभयप्रतीकारपण्यपत्तनचारित्राण्युपलभेत ॥ कZ_०२.१६.२४ ॥
ឬក៏ នៅលើផ្លូវទឹក គាត់គួរស៊ើបអង្កេតឲ្យបានច្បាស់អំពី៖ ភាគ/ថ្លៃដឹកជញ្ជូន, អ្វីដែលសមឬមិនសមសម្រាប់ដឹក, ទំនិញដែលមិនអាចជួញដូរ, ទំនិញសម្រាប់ប្តូរ/ទំនិញតបស្នង, តម្លៃទីផ្សារដែលកំពុងប្រើ, មាត្រដ្ឋាន/ស្តង់ដារ, រយៈពេលធ្វើដំណើរ, គ្រោះថ្នាក់ និងវិធានការទប់ស្កាត់, ទំនិញដែលអាចលក់បាន, ទម្លាប់នៅកំពង់ផែ, និងទំនៀមទម្លាប់ពាណិជ្ជកម្មក្នុងតំបន់។
Sutra 25
यतो लाभस्ततो गच्छेदलाभं परिवर्जयेत् ॥ कZ_०२.१६.२५च्द् ॥
គាត់គួរទៅកន្លែងដែលមានចំណេញ ហើយជៀសវាងអ្វីដែលបង្កឲ្យខាតបង់។
Frequently Asked Questions
Stable prices, continuous availability of essentials (ajasrapaṇya), reduced hoarding and market congestion faults, and protection of consumers from injurious profiteering—thereby sustaining social order and productive confidence while still maintaining predictable state revenue.
This unit implies danda through administrative control: denial of license/market access, imposition of assessed charges (vaidharaṇa/vyāji) and recovery for irregularities, and punitive action for disruptions like kāloparodha (supply obstruction) or falsified accounts—enforced via the Paṇyādhyakṣa’s audits and end-of-day reconciliation.