Adhyaya 103
जीर्णोद्धारः (Jīrṇoddhāra) — Renovation and Ritual Handling of Defective Liṅgas and Old Shrines
ជំពូកនេះបន្តបន្ទាប់ពីពិធីលើកទង់ ហើយចូលទៅកាន់ «ជីរណោទ្ធារ» គឺការជួសជុល និងស្ដារឡើងវិញតាមវិន័យនៃការតាំងសក្ការៈ។ ឥស្វរៈរាយបញ្ជីកំហុសដែលធ្វើឲ្យលិង្គព្រះសិវៈមានបញ្ហាពិធីការ ដូចជា បាត់សុភមង្គល បែក ប៉ោង/ក្រាស់ ត្រូវរន្ទះ បិទជុំវិញ ប្រេះ ខូចទ្រង់ទ្រាយ មិនស្ថិតស្ថេរ ខុសតម្រង់ ច្រឡំទិស និងដួល។ វិធានស្ដាររួមមានការបន្ថែមបិណ្ឌី (ជើងទ្រលិង្គ) និងវ្រឹសៈ (និមិត្តគោ) និងលំដាប់ពិធីដូចជា សង់មណ្ឌប បូជាទ្វារ រៀបចំស្ថណ្ឌិល បំពេញមន្ត បូជាវាស្តុទេវ និងបាលីទៅទិសខាងក្រៅ។ ព្រះបូជាចារ្យអង្វរ សម្បូ ហើយធ្វើសាន្តិហោមដោយវត្ថុ និងចំនួនកំណត់ ប្រើអង្គមន្ត្រា និងអស្ត្រមន្ត្រា បញ្ចេញអំណាចរារាំងដែលភ្ជាប់នឹងកោបលិង្គ បន្តដោយព្រួសទឹក ប៉ះគុសា ជប និងអរឃ្យតាមលំដាប់បញ្ច្រាសទៅអធិការតត្តវៈ។ បន្ទាប់មកចងលិង្គ នាំទៅជ្រមុជទឹក ហើយធ្វើពុស្តិហោម និងពិធីការពារ។ មានការបញ្ជាក់សំខាន់ថា លិង្គដែលបានប្រតិស្ឋា និងសាលាបូជាចាស់/បែក មិនគួរផ្លាស់ទីទេ ការជួសជុលត្រូវរក្សាសក្ការៈ។ ចុងក្រោយព្រមានអំពីរចនាផ្ទៃក្នុងប្រាសាទ៖ តឹងពេកនាំទៅមរណៈ ខណៈពង្រីកពេកនាំទៅបាត់បង់ទ្រព្យ។
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे ध्वजारोहणादिविधिर्नाम द्व्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ त्र्यधिकशततमो ऽध्यायः जीर्णोद्धारः ईश्वर उवाच जीर्णादीनाञ्च लिङ्गानामुद्धारं विधिना वदे लक्ष्मोज्झितञ्च भग्नञ्च स्थूलं वज्रहतं तथा
ដូច្នេះ នៅក្នុង អគ្និមហាបុរាណ បញ្ចប់ជំពូកមាននាម «វិធីលើកទង់ព្រះវិហារ និងពិធីពាក់ព័ន្ធ»។ ឥឡូវចាប់ផ្តើមជំពូកបន្ទាប់ «ជីរណោទ្ធារៈ (ការជួសជុល/ស្តារឡើងវិញ)»។ ព្រះអ៊ីશ્વរៈមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ខ្ញុំនឹងពណ៌នាតាមវិធានត្រឹមត្រូវ អំពីពិធីសាស្ត្រដកចេញ និងស្តារឡើងវិញ នៃលិង្គដែលចាស់ខូច និងប្រភេទផ្សេងៗ—ដែលបាត់សិរីល្អ បែកខូច ក្រាស់ហើម ឬត្រូវរន្ទះបាញ់»។
Verse 2
संपुटं स्फुटितं व्यङ्गं लिङ्गमित्येवमादिकं इत्यादिदुष्टलिङ्गानां योज्या पिण्डी तथा वृषः
លិង្គដែលត្រូវបានគ្របបិទមិនត្រឹមត្រូវ (សំពុតៈ), ប្រេះបែក (ស្ផុតិតៈ), ឬមានពិការភាព/ស្នាមខូច (វ្យង្គៈ) និងប្រភេទដូចនេះទៀត—នៅពេលលិង្គមានទោសបែបនេះ គួរតែបន្ថែម ឬភ្ជាប់ «ពិណ្ឌី» (មូលដ្ឋានជើង) ហើយដូចគ្នានោះ «វೃಷៈ» (គោព្រះ) ជាឧបករណ៍សម្រួលពិធី។
Verse 3
चालितञ्चलितं लिङ्गमत्यर्थं विषमस्थितं दिड्मूढं पातितं लिङ्गं मध्यस्थं पतितं तथा
លិង្គដែលរងការញ័រ ឬមិនស្ថិតស្ថេរ; ដែលត្រូវបានដាក់ខុសទីតាំងយ៉ាងខ្លាំង; ដែលស្ថិតនៅលើទីតាំងមិនស្មើ; ដែលទិសដៅរបស់វាច្រឡំជាមួយទិសទាំងឡាយ; លិង្គដែលបានដួលធ្លាក់; ហើយដូចគ្នានោះ លិង្គដែលទោះដាក់នៅកណ្ដាលក៏នៅតែរអិលដួល—ទាំងនេះត្រូវចាត់ជាទោស។
Verse 4
एवंविधञ्च संस्थाप्य निर्ब्रणञ्च भवेद्यदि नद्यादिकप्रवाहेन तदपाक्रियते यदि
បើបានដំឡើងតាមរបៀបនេះ ហើយវាក្លាយជាមិនមានប្រេះឆ្កួត ឬស្នាមខូចទៀត ហើយបើទោស ឬភាពមិនបរិសុទ្ធនោះ ត្រូវបានលំហូរទឹកនៃទន្លេ ឬទឹកហូរដូចគ្នា នាំយកចេញទៅ នោះការដំឡើងត្រូវចាត់ថាបានកែតម្រូវ។
Verse 5
ततो ऽन्यत्रापि संस्थाप्य विधिदृष्टेन कर्मणा न्यूनादिदोषनाशार्थं कृत्वेति झ न्यूनादिदोषनाशाय हुत्वेति घ , ज च कर्तर्भोगवत इति ख , छ च त्याज्या पिण्डीति घ निम्नमित्यर्थमिति ज सन्त्याज्यमिति झ सुस्थितं दुस्थितं वापि शिवलिङ्गं न चालयेत्
បន្ទាប់មក ដោយបានស្ថាបនាឡើងវិញនៅកន្លែងផ្សេង តាមកិច្ចការដែលព្រះវិន័យបានកំណត់ គួរធ្វើកម្មពិធីដែលបានចែង ដើម្បីបំផ្លាញទោសដូចជា ការខ្វះខាតក្នុងវិធីការ។ មិនថា លិង្គព្រះសិវៈ ស្ថិតល្អ ឬស្ថិតអាក្រក់ក៏ដោយ មិនគួរញ័រ ឬផ្លាស់ទី លិង្គព្រះសិវៈឡើយ។
Verse 6
शतेन स्थापनं कुर्यात् सहस्रेण तु चालनं पूजादिभिश् च संयुक्तं जीर्णाद्यमपि सुस्थितं
ដោយចំណាយមួយរយ គួរធ្វើពិធីដំឡើងឡើងវិញ; ដោយមួយពាន់ គួរធ្វើការផ្លាស់ទី (រូប/ស្ថាបត្យកម្ម)។ បើភ្ជាប់ជាមួយពិធីបូជា និងកិច្ចវិធីផ្សេងៗ ទោះជារបស់ចាស់ខូចក៏ក្លាយជាតាំងមាំ និងត្រឹមត្រូវ។
Verse 7
याम्ये मण्डपमीशे वा प्रत्यग्द्वारैकतोरणं विधाय द्वारपूजादि स्थण्डिले मन्त्रपूजनं
នៅខាងត្បូង (យាម្យ) គួរសង់មណ្ឌបពិធី—ឬមិនដូច្នោះទេ នៅទិសឦសាន (ឥសាន)។ បន្ទាប់ពីធ្វើទ្វារមុខបែរទៅលិចឲ្យមានតូរ៉ណៈតែមួយ រួចធ្វើកិច្ចវិធីចាប់ពីបូជាទ្វារ ហើយបូជាមន្ត្រាលើស្ថណ្ឌិលដែលបានរៀបចំ។
Verse 8
मन्त्रान् सन्तर्प्य सम्पूज्य वास्तुदेवातुं पूर्ववत् दिग्बलिं च वहिर्दत्वा समाचम्य स्वयं गुरुः
បន្ទាប់ពីបំពេញការថ្វាយបង្គំ និងបូជាមន្ត្រាឲ្យពេញលេញ ហើយបូជាវាស្តុទេវៈដូចដែលបានកំណត់មុន គួរថ្វាយបាលីតាមទិសនៅខាងក្រៅ។ រួចធ្វើអាចមនៈ (ផឹកទឹកពិធីសម្រាប់សុទ្ធ) ហើយគ្រូ (គុរុ) ខ្លួនឯងបន្តពិធី។
Verse 9
ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु शम्भुं विज्ञापयेत्ततः दुष्टलिङ्गमिदं शंभोः शान्तिरुद्धारणस्य चेत्
បន្ទាប់ពីបំបៅព្រះព្រាហ្មណ៍រួច គួរជូនដំណឹង/អង្វរ ព្រះសម្ភូ (សិវៈ) ថា៖ «ឱ សម្ភូ, លិង្គនេះមានកំហុស; ប្រសិនបើត្រូវធ្វើសន្តិ (śānti) គួរធ្វើដោយការដកចេញ និងដំឡើងឡើងវិញ (uddhāraṇa)»។
Verse 10
रुसिस्तवादिविधिना अधितिष्ठस्व मां शिव एवं विज्ञाप्य देवेशं शान्तिहोमं समाचरेत्
«ឱ សិវៈ សូមស្ថិតនៅក្នុងខ្ញុំ និងគ្រប់គ្រងពិធីនេះ តាមវិធីកំណត់នៃការអញ្ជើញ និងស្តូត្រ»។ ដោយបានជូនដំណឹងដល់ព្រះអម្ចាស់នៃទេវតាទាំងឡាយដូច្នេះហើយ គួរធ្វើហោមសន្តិ (śānti-homa)។
Verse 11
मध्वाज्यक्षीरदूर्वाभिर्मूलेनाष्टाधिकं शतं ततो लिङ्गं च संस्थाप्य पूजयेत् स्थिण्डिले तथा
ដោយទឹកឃ្មុំ ប៊ឺសុទ្ធ (ghee) ទឹកដោះគោ និងស្មៅទូរវា (dūrvā) រួមជាមួយឫសដែលបានកំណត់ គួរធ្វើពិធីឲ្យបាន ១០៨ ដង។ បន្ទាប់មក ដំឡើងលិង្គ ហើយបូជាវាដូចគ្នានៅលើវេទិកាអាសនៈដែលបានរៀបចំ (sthiṇḍila)។
Verse 12
ॐ व्यापकेश्वरायेति नाट्यन्तं शिववादिना अकेश्वरायेति तत्त्वेनाभ्यन्तरादिने इति ख ॐ व्यापकेश्वरायेति नात्यन्तशिववाचिनेति घ ॐ व्यापकेश्वरायेति तत्त्वेनात्यन्तवादिने इति छ ॐ व्यापकं हृदयेश्वराय नमः ॐ व्यापकेश्वराय शिरसे नमः इत्य् आद्यङ्गमन्त्राः ततस्तत्राश्रितं तत्त्वं श्रावयेदस्त्रमस्ततः
«ឱំ នមៈ ទៅកាន់ វ្យាបកេឝ្វរ»—ដូច្នេះត្រូវសូត្រ។ ក៏មានអត្ថបទផ្សេងៗផងដែរ៖ «… អ្នកបង្រៀនធម្មសាស្ត្ររបស់ឝិវៈ ដោយមិនលើសលប់»; «… អ្នកនិយាយព្រះធម៌ឝិវៈ ដោយមិនលើសលប់»; និង «… អ្នកបង្រៀនធម៌អតិបរមា តាមគោលការណ៍ (tattva)»។ បន្ទាប់មកមានមន្ត្រាអង្គដំបូង៖ «ឱំ នមៈ ទៅកាន់ ព្រះអម្ចាស់សកលពេញនៃបេះដូង»; «ឱំ នមៈ ទៅកាន់ វ្យាបកេឝ្វរ នៅក្បាល»។ បន្ទាប់ពីនោះ គួរឲ្យតត្ត្វៈដែលស្ថិតនៅទីនោះត្រូវបាន “ឮ/ដំណើរការ” ហើយបន្ទាប់មកប្រើមន្ត្រា អស្ត្រ (Astra)។
Verse 13
सत्त्वः कोपीह यः कोपिलिङ्गमाश्रित्य तिष्ठति लिङ्गन्त्यक्त्वा शिवाज्ञाभिर्यत्रेष्टं तत्र गच्छतु
អ្នកណាម្នាក់ដែលមានកំហឹងនៅទីនេះ ហើយស្ថិតដោយពឹងផ្អែកលើ កោប-លិង្គ (Kopa-liṅga) — បោះបង់លិង្គនោះចោល តាមព្រះបញ្ជារបស់ឝិវៈ សូមឲ្យគាត់ទៅកាន់ទីកន្លែងណាដែលប្រាថ្នា។
Verse 14
विद्याविद्येश्वरैर् युक्तः स भवोत्र भविष्यति सहस्रं प्रतिभागे च ततः पाशुपताणुना
ដោយបានភ្ជាប់ជាមួយព្រះអម្ចាស់នៃវិទ្យា និងអវិទ្យា (ជំនាញអាថ៌កំបាំង) គាត់ក្លាយជា ភវៈ (ឝិវៈ) នៅទីនេះផ្ទាល់។ ហើយក្នុងចំណែកដែលបានបែងចែកនីមួយៗ ផលកើនឡើងពាន់ដង បន្ទាប់មកដោយ “អណុ” បាសុបត (Pāśupata) គឺសារធាតុស្ដើង/គ្រាប់ពូជនៃវិន័យបាសុបត។
Verse 15
हुत्वा शान्त्यम्बुना प्रोक्ष्य स्पृष्ट्वा कुशैर् जपेत्ततः दत्वार्घं च विलोमेन तत्त्वतत्त्वाधिपांस् तथा
ក្រោយពេលធ្វើហោម (oblation) រួច គួរប្រោះទឹកសន្តិភាព (śānty-ambu) ដើម្បីបរិសុទ្ធ; បន្ទាប់មក ប៉ះ (រាងកាយ/ឧបករណ៍) ដោយស្មៅកុឝ (kuśa) ហើយសូត្រមន្ត្រា។ បន្ទាប់ពីនោះ គួរថ្វាយអរឃ្យ (arghya) តាមលំដាប់បញ្ច្រាសផងដែរ ដោយបូជាព្រះអម្ចាស់ប្រតិបត្តិការនៃតត្ត្វៈនីមួយៗ តាមលំដាប់។
Verse 16
अष्टमूर्तीश्वरान् लिङ्ग पिण्डिकासंस्थितान् गुरुः विसृज्य स्वर्णपाशेन वृषस्कन्धस्थया तथा
គ្រូអាចារ្យ បន្ទាប់ពីបានអញ្ជើញ និងបញ្ចូនត្រឡប់វិញ ព្រះអម្ចាស់អដ្ឋមូរតិ (អង្គប្រាំបី) ដែលស្ថិតនៅក្នុងលិង្គ និងលើបិណ្ឌិកា (ជើងលិង្គ) រួចហើយ ត្រូវបន្តពិធីដោយខ្សែចងមាស ហើយដាក់វាលើស្មាគោ (វೃಷ) តាមវិធាន។
Verse 17
रज्वा वध्वा तया नीत्वा शिवमन्तं गृणन् जनैः तज्जले निक्षिपेन् मन्त्री पुष्ठ्यर्थं जुहुयाच्छतं
ដោយចងវាជាមួយខ្សែ ហើយនាំវាទៅដោយខ្សែនោះ ខណៈដែលប្រជាជនសូត្រមន្តសិវៈ អ្នកប្រតិបត្តិពិធីត្រូវលិចវាចូលក្នុងទឹកនោះ; ដើម្បីសេចក្តីចម្រើន និងអាហារូបត្ថម្ភ (ពុស្ដិ) បន្ទាប់មកត្រូវបូជាអាហូត្រ ១០០ ដង។
Verse 18
तृप्तये दिक्पतीनाञ्च वास्तुशुद्धौ शतं शतं रक्षां विधाय तद्धाम्नि महापाशुपता ततः
ដើម្បីឲ្យព្រះអម្ចាស់ទិសទាំងឡាយបានពេញចិត្ត ក្នុងពិធីសម្អាតវាស្តុ (វាស្តុ-សុទ្ធិ) ត្រូវធ្វើការការពារ (រក្សា) មួយរយៗ (តាមករណី)។ បន្ទាប់មក នៅក្នុងបរិវេណបរិសុទ្ធនោះឯង ត្រូវចាប់ផ្តើមពិធី/មន្ត្រ មហាបាសុបត (Mahā-Pāśupata) តទៅ។
Verse 19
लिङ्गमन्यत्ततस्तत्र विधिवत् स्थापयेद् गुरुः असुरैर् मुनिभिर्गोत्रस्तन्त्रविद्भिः प्रतिष्ठितं
បន្ទាប់មក នៅទីនោះឯង គ្រូបុរោហិតត្រូវដំឡើងលិង្គមួយទៀតតាមវិធីសាស្ត្រត្រឹមត្រូវ—លិង្គដែលបានប្រតិស្ឋាដោយអសុរ និងមុនីទាំងឡាយ ហើយដោយអ្នកជំនាញអំពីគោត្រ និងតន្ត្រាពិធី។
Verse 20
प्रभुरत्रेति ख , छ च पाशुपतात्मनेति ख , ग , छ च दर्भैर् जपेत्तत इति ङ मूर्तिमूर्तीश्वरान् लिङ्गे इति ख , घ , ङ , छ च वास्तुमध्ये घ तत्त्वविद्भिरिति ख , घ , छ , ज च जीर्णं वाप्यथवा भग्नं विधिनापि नचालयेत् एष एव विधिः कार्योजीर्णधामसमुद्धृतौ
ទោះបីជាស្ថានបូជាដែលបានប្រតិស្ឋា មានភាពចាស់ទ្រុឌទ្រោម ឬបែកបាក់ក៏ដោយ ក៏មិនគួរផ្លាស់ទីវាទេ—even តាមនីតិវិធីដែលបានកំណត់ផ្សេងៗក៏ដោយ។ នេះតែប៉ុណ្ណោះជាច្បាប់ដែលត្រូវអនុវត្ត នៅពេលលើកស្ដារឡើងវិញ ឬសង្គ្រោះអគារបរិសុទ្ធចាស់ដែលទ្រុឌទ្រោម។
Verse 21
खड्गे मन्त्रगणं न्यस्य कारयेत् मन्दिरान्तरं सङ्कोचे मरणं प्रोक्तं विस्तारो तु धनक्षयः
ដោយបានធ្វើន្យាសៈ ដាក់ក្រុមមន្ត្រាលើដាវ (ខដ្គៈ) ហើយ គួរឲ្យសាងសង់បរិវេណខាងក្នុងនៃវិហារ។ បានប្រកាសថា បើធ្វើឲ្យតូចចង្អៀតពេក នាំទៅសេចក្តីស្លាប់; បើពង្រីកលើសកម្រិត នាំទៅការខាតបង់ទ្រព្យសម្បត្តិ។
Frequently Asked Questions
A precise defect-classification for liṅgas (cracked, deformed, unstable, misaligned, lightning-struck, toppled, etc.) and a stepwise corrective protocol combining Vāstu-śuddhi, śānti-homa (108 count), mantra-nyāsa/aṅga-mantras, tattva-lord propitiation, immersion, and protective rites—while repeatedly restricting the movement of consecrated installations.
It frames renovation as sādhanā: correct technique, mantra, and restraint preserve the sanctity of a consecrated presence, converting architectural maintenance into dharmic service that protects community welfare (puṣṭi, rakṣā) while honoring Śiva’s indwelling.
It strongly reiterates a non-movement principle: even if worn or broken, a consecrated liṅga/shrine should not be moved; renovation is to be executed in a way that preserves established sanctity, with corrective rites addressing defects.