Adhyaya 365

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मवर्गो नाम चतुःषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः क्षत्रविट्शूद्रवर्गाः अग्निर् उवाच मूर्धाभिशिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट् राजा तु प्रणताशेषसामन्तः स्यादधीश्वरः

ដូច្នេះ ក្នុង អគ្និមហាបុរាណ បញ្ចប់ជំពូកទី៣៦៤ ដែលហៅថា «វర్గព្រាហ្មណ៍»។ ឥឡូវចាប់ផ្តើមជំពូកទី៣៦៥ «វర్గក្សត្រីយ វៃស្យ និង សូទ្រ»។ ព្រះអគ្និមានព្រះបន្ទូលថា៖ «អ្នកដែលបានអភិសេកលើក្បាល គេហៅថា រាជញ្ញៈ។ ក្សត្រីយ ដែលកើតពីព្រះបាហុ (ដៃ) នៃវិរាដ គឺជាវិរាដ។ ព្រះមហាក្សត្រ ដែលសាមន្តទាំងអស់កោតគោរពក្បាលចុះ គេដឹងថាជា អធិឥશ્વរ (អធិបតីលើគេ)»។

Verse 2

चक्रवर्ती सार्वभौमो नृपो ऽन्यो मण्डलेश्वरः मन्त्री धीसचिवो ऽमात्यो महामात्राः प्रधानकाः

ចក្រវർത്തី គឺព្រះចក្រពត្រ (អធិរាជ) ដែលគ្រប់គ្រងសកល; សារវភೌម គឺព្រះមហាក្សត្រអធិបតី; ព្រះមហាក្សត្រប្រភេទមួយទៀតហៅថា មណ្ឌលេឝ្វរ (ម្ចាស់តំបន់)។ ទីប្រឹក្សាហៅថា មន្ត្រីន; លេខាធិការប្រាជ្ញាហៅថា ធី-សចិវ; មន្ត្រីអនុវត្តការហៅថា អមាត្យ; ហើយមន្ត្រីធំៗហៅថា មហាមាត្រ និងប្រធានមន្ត្រី។

Verse 3

द्रष्टरि व्यवहाराणां प्राड्विवाकाक्षदर्शकौ भौरिकः कनकाध्यक्षो ऽथाध्यक्षाधिकृतौ समौ

សម្រាប់ការត្រួតពិនិត្យនីតិវិធី និងវិវាទតុលាការ គួរមាន ព្រាឌ្វិវាក (មេតុលាការ) និង អក្សដರ್ಶក (អ្នកត្រួតពិនិត្យ/សវនកម្មគណនេយ្យ)។ ដូចគ្នានេះ បោរិក (មេវាស់ទម្ងន់និងមាត្រា) និង កនកាធ្យក្ស (មេមាស/រតនាគារ) ត្រូវចាត់ថាមានឋានៈស្មើគ្នា; ហើយ អធ្យក្ស និង អធិក្រឹត ក៏ស្មើគ្នា (ក្នុងស្ថានភាព និងអំណាច)។

Verse 4

अन्तःपुरे त्वधिकृतः स्यादन्तर्वंशिको जनः सौविदल्लाः कञ्चुकिनः स्थापत्याः सौविदाश् च ते

នៅក្នុងអន្តៈបុរ (វាំងខាងក្នុង) អធិក្រឹតដែលតែងតាំង គួរជា អន្តរវંសិក (មន្ត្រីជិតស្និទ្ធ/ឧនុក)។ ក្រោមគាត់មាន អ្នកបម្រើសោវិដល្លា, កញ្ចុកិន (ចាំទ្វារ/អង្គរក្សនៃផ្នែកស្ត្រី), ស្ថាបត្យ (អ្នកមើលការងារសំណង់), និង សោវិដ (បុគ្គលិកសេវាវាំង)។

Verse 5

षण्डो वर्षवरस्तुल्याः सेवकार्थ्यनुजीविनः विषयानन्तरो राजा शत्रुर्मित्रमतः परं

ឧនុក (ṣaṇḍa) ត្រូវចាត់ថាស្មើនឹងស្ត្រីដែលល្អបំផុត; ហើយអ្នកដែលរស់ដោយការបម្រើអ្នកដទៃ—អ្នកពឹងផ្អែកដែលចិញ្ចឹមជីវិតដោយសេវាកម្ម និងដោយការសុំអនុគ្រោះ—ក៏ស្ថិតក្នុងថ្នាក់ដូចគ្នា។ ព្រះមហាក្សត្រដែលនៅជាប់ព្រំដែនដែនដីរបស់ខ្លួន គេគួរចាត់ទុកថាជាសត្រូវ; លើសពីគាត់ទៅ គេចាត់ថាជាមិត្ត (សម្ព័ន្ធមិត្ត)។

Verse 6

उदासीनः परतरः पार्ष्णिग्राहस्तु पृष्ठतः चरः स्पर्शः स्यात्प्रणिधिरुत्तरः काल आयतिः

ពាក្យ «ឧទាសីន» ស្ថិតឆ្ងាយជាងគេ; «អ្នកចាប់កែងជើង» ស្ថិតនៅខាងក្រោយ។ អ្នកស៊ើបការណ៍គឺ «ការប៉ះទាក់ទង»; អ្នកផ្តល់ព័ត៌មានស្ថិតនៅទិសជើង។ «កាល» និង «អាយតិ» (ការចូលមក/ការរីកចម្រើន) ក៏ត្រូវយល់ថាជាពាក្យបច្ចេកទេសផងដែរ។

Verse 7

तत्कालस्तु तदात्वं स्यादुदर्कः फलमुत्तरं अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम्

«តត្កាល» គឺពេលភ្លាមៗដែលបង្កផលភ្លាម; «ឧទរក» គឺផលក្រោយបន្តបន្ទាប់។ «អទೃષ્ટ» (មិនឃើញ) កើតពីកត្តាដូចជា ភ្លើង ទឹក ជាដើម; «ទೃષ્ટ» (ឃើញ) គឺអ្វីដែលកើតពីកងទ័ពរបស់ខ្លួន ឬកងទ័ពសត្រូវ។

Verse 8

भद्रकुम्भः पूर्णकुम्भो भृङ्गारः कनकालुका प्रभिन्नो गर्जितो मातो वमथुः करशीकरः

«ភទ្រកុម្ភ», «ពូರ್ಣកុម្ភ», «ភೃង្គារ», «កនកាលុកា», «ប្រភិន្ន», «គರ್ಜិត», «មាត», «វមថុ», និង «ករśីករ»—ទាំងនេះជាឈ្មោះបច្ចេកទេសក្នុងប្រពៃណីវេជ្ជសាស្ត្រ សម្រាប់សភាពជំងឺ ឬក្រុមរោគសញ្ញាជាក់លាក់។

Verse 9

स्त्रियां शृणिस्त्वङ्कुशो ऽस्त्री परिस्तोमः कुथो द्वयोः कर्णीरथः प्रवहणं दोला प्रेङ्खादिका स्त्रियां

«śṛṇi» (ស្លាបព្រា/ស្លាបព្រាចាក់) ជាពាក្យភេទស្រី។ «aṅkuśa» (ដំបងចាក់ដំរី) មិនមែនភេទស្រីទេ (ជាភេទប្រុស)។ «paristoma» និង «kutha» ប្រើបានពីរភេទ (ប្រុស និងនពុंसក)។ «karṇīratha» និង «pravahaṇa» សំដៅលើយាន/រទេះ។ «dolā» (អង្រឹង/សែង) និង «preṅkhā» ជាដើម ជាពាក្យភេទស្រី។

Verse 10

आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः भटा योधाश् च योद्धारः कञ्चुको वारणो ऽस्त्रियां

«ādhoraṇā», «hastipakā», «hastyārohā», និង «niṣādinaḥ» ជាពាក្យសម្រាប់អ្នកជិះដំរី/ទាហានដំរី។ «bhaṭā», «yodhāḥ», និង «yoddhāraḥ» មានន័យថា “យុទ្ធជន/ទាហាន”។ «kañcuka» និង «vāraṇa» ជាឈ្មោះដំរី (ប្រើក្នុងភេទមិនមែនស្រី)។

Verse 11

शीर्षण्यञ्च शिरस्त्रे ऽथ तनुत्रं वर्म दंशनं आमुक्तः प्रतिमुक्तश् च पिनद्धश्चापिनद्धवत्

ពាក្យ «śīrṣaṇya» និង «śiras-tra» ប្រើសម្រាប់ការការពារក្បាល; ដូចគ្នានេះ «tanutra», «varman» និង «daṃśana» សំដៅលើអាវក្រោះការពាររាងកាយ។ ចំពោះរបៀបពាក់អាវក្រោះ៖ «āmukta» មានន័យថា ពាក់ចូល; «pratimukta» ដោះចេញ; «pinaddha» ចងឬរឹតជាប់; និង «apinaddha-vat» ដូចជាមិនបានចង (ពាក់រលុង ឬមើលទៅមិនរឹត)។

Verse 12

व्यूहस्तु बलविन्यासश् चक्रञ्चानीकमस्त्रियां एकेभैकरथा त्र्यश्वाः पत्तिः पञ्चपदातिकाः

«vyūha» គឺជាការរៀបចំកងទ័ពតាមយុទ្ធវិធី។ ក្នុងពាក្យសព្ទយោធា «cakra» និង «anīka» ជាទម្រង់ជួររៀបចំកងទ័ព។ ឯកតាមូលដ្ឋានមួយមាន ដំរី ១ រទេះ ១ សេះ ៣; ហើយ «patti» មានទាហានថ្មើរជើង ៥ នាក់។

Verse 13

पत्त्यङ्गैस्त्रिगुणैः सर्वैः क्रमादाख्या यथोत्तरं सेनामुखं गुल्मगणौ वाहिनी पृतना चमूः

ការរៀបចំកងទ័ពទាំងអស់នេះ បង្កើនឡើងតាមលំដាប់ ដោយគុណបីក្នុងគ្រប់អង្គភាពនៃកង (patti-aṅga) ហើយត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមលំដាប់ដូចតទៅ៖ «senāmukha», «gulma», «gaṇa», «vāhinī», «pṛtanā», និង «camū»។

Verse 14

अनीकिनी दशानीकिन्यो ऽक्षोहिण्यो गजादिभिः धनुः कोदण्ड+इष्वासौ कोटिरस्याटनी स्मृता

«akṣauhiṇī» ត្រូវបានបង្កើតពី «anīkinī» ចំនួន ១០ ពេញលេញដោយដំរី និងកងផ្សេងៗ។ សម្រាប់វា ចំនួនធ្នូ—រួមទាំង «kodaṇḍa» និង «iṣvāsa»—ត្រូវបាននិយាយថា មានមួយក្រូរ (crore); ហើយការរាប់នេះត្រូវបានចងចាំថា «āṭanī» (វិធីរាប់យោធាមានស្តង់ដារ)។

Verse 15

नस्तकस्तु धनुर्मध्यं मौर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः पृषत्कवाणविशिखा अजिह्मगखगाशुगाः

ផ្នែកកណ្ដាលនៃធ្នូ ត្រូវហៅថា «nastaka»។ ខ្សែធ្នូ ហៅថា «maurvī» ឬ «jyā»; ខ្សែដែលបង្កើតសំឡេងក្រហឹមពេលទាញ ហៅថា «śiñjinī»; ហើយខ្សែធ្នូក៏ហៅថា «guṇa» ផងដែរ។ ព្រួញ ហៅថា «pṛṣat», «kavāṇa», «viśikhā»; ហើយក៏ត្រូវបានគេហៅថា «ajihma», «ga», «khaga», «āśuga» ផងដែរ។

Verse 16

तूणोपासङ्गतूणीरनिषङ्गा इषुधिर्द्वयोः असिरृष्टिश् च निस्त्रिंशः करवालः कृपालःकृपाणवत्

ពាក្យ tūṇa, upāsaṅga, tūṇīra និង niṣaṅga សំដៅលើកន្ត្រកព្រួញ (ឬប្រភេទនានា) ហើយ iṣudhi ក៏ប្រើសម្រាប់ទាំងពីរ គឺទាំងកន្ត្រកព្រួញ និងធុងដាក់ព្រួញ។ ចំពោះអាវុធមុខកាំបិត៖ asi និង r̥ṣṭi (ដាវ និងលំពែង), nistriṁśa, karavāla, kṛpāla និង kṛpāṇa គឺជានាមសម្រាប់អាវុធប្រភេទដាវ។

Verse 17

सरुः खड्गस्य सुष्टौ स्यादीली तु करपालिका द्वयोः कुठारः सुधितिः छुरिका चासिपुत्रिका

‘saru’ ជាពាក្យសម្រាប់ដាវ។ ‘suṣṭi’ ក៏ជានាមមួយទៀត (សម្រាប់ដាវ) ផងដែរ។ ‘īlī’ សំដៅលើភាជនៈក្បាលឆ្អឹង (kapāla) ដែលកាន់ដោយដៃ។ ចំពោះគូពាក្យ៖ ‘kuṭhāra’ មានន័យថា ពូថៅ; ‘sudhiti’ មានន័យថា កាំបិត/កាំបិតខ្លី; និង ‘churikā’ ក៏ហៅថា ‘āsiputrikā’ (កាំបិតតូច “កូនស្រីនៃដាវ”)។

Verse 18

प्रासस्तु कुन्तो विज्ञेयः सर्वला तोमरो ऽस्त्रियां वैतालिका बोधकरा मागधा वन्दिनस्तुतौ

prāsa គួរយល់ថាជា (អាវុធដែលហៅថា) kunta។ sarvalā ក៏ហៅថា tomara ផងដែរ។ ក្នុងភេទស្រី ពាក្យ vaitālikā, bodhakarā និង māgadhā សំដៅលើអ្នកសរសើរព្រះកិត្តិយស (panegyrist); ហើយ vandin និង stuti សំដៅលើការសរសើរ (eulogy)។

Verse 19

संशप्तकास्तु समयात्सङ्ग्रामादनिवर्तिनः पताका वैजयन्ती स्यात्केतनं धजमिस्त्रियां

សំśaptaka គឺជាអ្នកដែលបានធ្វើសច្ចាប្រណិធាន ហើយមិនត្រឡប់ក្រោយពីសមរភូមិឡើយ។ ‘patākā’ (ទង់បដា) ក៏ហៅថា ‘vaijayantī’; និង ‘ketana’ ត្រូវហៅថា ‘dhaja’—ពាក្យទាំងនេះជាភេទស្រីតាមវេយ្យាករណ៍។

Verse 20

अहं पूर्वमहं पूर्वमित्यहंपूर्विका स्त्रियां अहमहमिका सास्याद्यो ऽहङ्कारः परस्परम्

“ខ្ញុំមុន! ខ្ញុំមុន!”—ទម្លាប់នេះ ក្នុងករណីស្ត្រី ហៅថា ahaṃpūrvikā (“ខ្ញុំទៅមុន”)។ ហើយ ahamahamikā (“ខ្ញុំ-ខ្ញុំ-ភាព”) គឺជាអហង្គារ (ahaṅkāra) ដែលប្រកួតប្រជែងគ្នាទៅវិញទៅមក ដោយមនុស្សទាស់ទែងគ្នា។

Verse 21

शक्तिः पराक्रमः प्राणः शौर्यं स्थानसहोबलं मूर्छा तु कश्मलं मोहो ऽप्यवर्मद्दस्तु पीडनं

«Śakti» គឺសមត្ថភាពនៃរាងកាយ; «parākrama» គឺការខិតខំប្រឹងប្រែងយ៉ាងខ្លាំង; «prāṇa» គឺដង្ហើមជីវិត; «śaurya» គឺភាពក្លាហាន; «sthāna» គឺការឈរឬភាពមាំមួន; «saho» គឺភាពអត់ធ្មត់; «bala» គឺកម្លាំង។ «mūrchā» គឺសន្លប់; «kaśmala» គឺទុក្ខសោកធ្លាក់ទឹកចិត្ត; «moha» គឺភាពវង្វេង; និង «avarmadda» សំដៅលើការឈឺចាប់ទារុណ (pīḍana)។

Verse 22

अभ्यवस्कन्दनन्त्वभ्यासादनं विजयो जयः निर्वासनं संज्ञपनं सारणं प्रतिघातनं

«abhyavaskandana» គឺការវាយលុកភ្លាមៗ; «abhyāsādana» គឺការធ្វើឲ្យសត្រូវអស់កម្លាំងដោយសម្ពាធជាបន្តបន្ទាប់; «vijaya» និង «jaya» គឺជ័យជម្នះ និងជ័យលាភ; «nirvāsana» គឺបណ្តេញសត្រូវចេញ; «saṃjñāpana» គឺធ្វើឲ្យចុះចាញ់/ទទួលស្គាល់; «sāraṇa» គឺបំបែកឲ្យរត់ភៀស; និង «pratighātana» គឺវាយតប ឬទប់ស្កាត់ត្រឡប់។

Verse 23

स्यात्पञ्चता कालधर्मो दिष्टान्तः प्रलयो ऽत्ययः विशो भूमिस्पृषो वैश्या वृत्तिर्वर्तनजीवने

«pañcatā» សំដៅលើមរណភាព (ក្លាយជាធាតុប្រាំ)។ «kāla-dharma» មានន័យថាច្បាប់នៃកាលៈ (ពេលវេលា)។ «diṣṭānta», «pralaya», និង «atyaya» ជាពាក្យសម្រាប់ការបំផ្លាញ/មហន្តរាយ (ការលាយរលាយ)។ «viśaḥ» សំដៅលើវៃś្យៈ; ពួកគេហៅថា «bhūmi-spṛśaḥ» អ្នករស់ដោយប៉ះពាល់ដី (កសិកម្ម)។ «vṛtti» មានន័យថាជីវភាព—ការរស់ដោយមុខរបរ។

Verse 24

कृष्यादिवृत्तयो ज्ञेयाः कुसीदं वृद्धिजीविका उद्धरो ऽर्थप्रयोगः स्यात्कणिशं सस्यमञ्जरी

មុខរបរដែលចាប់ផ្តើមពីកសិកម្ម និងដូច្នេះទៅ ត្រូវយល់ដឹង។ ការប្រាក់ (kuśīda) គឺជាជីវភាពដោយការទទួលការប្រាក់។ «uddhāra» គួរយល់ថាជាការបញ្ចេញ ឬបង់ជាមុននៃប្រាក់ (ការផ្តល់ទុន)។ និង «kaṇiśa» គឺកួរស្រូវ/កួរដំណាំ (មែកផ្កាដំណាំ)។

Verse 25

किंशारुः सस्यशूकं स्यात् स्तम्बो गुत्सस्तृणादिनः धाम्यं व्रीहिः स्तम्बकरिः कडङ्गरो वुपं स्मृतं

«kiṃśāru» សំដៅលើកួរដំណាំដែលមានអង្កាញ់/មុខស្លឹក (awned head)។ «stamba» មានន័យថាកញ្ចុំ ឬក្រុមស្មៅ និងរុក្ខជាតិដូច្នេះ។ «dhāmya» គឺឈ្មោះមួយសម្រាប់អង្ករ (vrīhi)។ «stambakarī» ក៏ត្រូវបានប្រើជាពាក្យមួយផងដែរ; និង «kaḍaṅgara» ត្រូវបានចងចាំថា «vupa» (ពាក្យសមន័យ)។

Verse 26

माषादयः शमीधान्ये शुकधान्ये यवादयः तृणधान्यानि नीवाराः शूर्पं प्रस्फोटनं स्मृतं

សណ្ដែកខ្មៅ និងគ្រាប់សណ្ដែកផ្សេងៗ ត្រូវចាត់ជាប្រភេទ «ធញ្ញសាមី»; សាលីបារ្លី និងដូចគ្នា ត្រូវចាត់ជាប្រភេទ «ធញ្ញស៊ុក»។ អង្ករព្រៃ (នីវារ) ត្រូវគេរាប់ថាជា «ធញ្ញស្មៅ» ហើយកន្ត្រករែង (សូរព) តាមប្រពៃណីហៅថា «ប្រស្ផោតន» គឺឧបករណ៍សម្រាប់រែងសម្អាតគ្រាប់ធញ្ញ។

Verse 27

स्यूतप्रसेवौ कण्डोलपिटौ कटकिनिञ्जकौ समानौ रसवत्यान्तु पाकस्थानमहानसे

«ស្យូត» និង «ប្រសេវ» មានន័យដូចគ្នា; ដូចគ្នានេះ «កណ្ឌោល» និង «ពិដ» ក៏ដូចជា «កតកិន» និង «និញ្ចក» ជាពាក្យស្មើន័យ។ ក្នុងបរិបទ «រសវតី» (ការចម្អិនម្ហូប) កន្លែងចម្អិនហៅ «បាកស្ថាន» ហើយផ្ទះបាយធំហៅ «មហានស»។

Verse 28

पौरोगवस्तदध्यक्षः सूपकारास्तु वल्लवाः आरालिका आन्धसिकाः सूदा औदनिका गुणाः

មានការរៀបរាប់អំពី «បૌរោគ» ជាអធិបតីឬអ្នកត្រួតពិនិត្យក្រោមអភិបាលទីក្រុង; ហើយមានអ្នកចម្អិន និងអ្នកគោល្វា។ អ្នកធ្វើគ្រឿងទេស និងអ្នករៀបចំទឹកជ្រលក់; អ្នកបម្រើផ្ទះបាយ និងអ្នកដាំបាយ—ទាំងនេះហៅថា «គុណៈ» គឺបុគ្គលិកមុខងារ នៃស្ថាបនានោះ។

Verse 29

क्लीवे ऽम्बरीषं भ्राष्टो ना कर्कर्यालुर्गलन्तिका आलिञ्जरः स्यान्मणिकं सुषवी कृषजीरके

ក្នុងភេទនពុំ (នពុំលិង្គ) ប្រើពាក្យ «អម្បារីษ»; «ភ្រាស្ត» ប្រើជាភេទបុរស។ «ករករីយា», «អាលុ» និង «គលន្តិកា» ជាឈ្មោះ (រុក្ខជាតិ/វត្ថុ)។ «អាលិញ្ចរ» ក៏ត្រូវបាននិយាយថាជាពាក្យស្មើន័យ។ សម្រាប់ជីរ៉ាខ្មៅ (ក្រឹសជីរ​ក) ប្រើឈ្មោះ «មណិក» និង «សុសវី»។

Verse 30

आरनालस्तु कुल्माषं वाह्लीकं हिङ्गु रामठं निशा हरिद्रा पीता स्त्री खण्डे मत्स्यण्डिफाणिते

«អារនាល» គឺជាឈ្មោះមួយទៀតសម្រាប់ «កុល្មាស» (ទឹកជូរឬអាហារបំពង/បំបាត់ដោយការបំពុលពីគ្រាប់សណ្ដែក)។ «វាហ្លីក» គឺ «ហិង្គុ» (អាសាហ្វូអេទីដា) ហើយក៏ហៅថា «រាមឋ»។ «និសា» គឺរមៀត (ហរិទ្រា) ហើយក៏ហៅថា «ពីតា» និង «ស្ត្រី»។ «ខណ្ឌ» គឺ «មត្ស្យណ្ឌី-ផាណិត» ជាប្រភេទស្ករត្នោត/ម៉ូឡាស។

Verse 31

कूर्चिका क्षिरविकृतिः स्निग्धं मसृणचिक्कणं पृथुकः स्याच्चिपिटको धाना भ्रष्टयवास्त्रियः

កូರ್ಚិកា (Kūrcikā) គឺជាការរៀបចំអាហារដែលកើតពីទឹកដោះគោ។ វាត្រូវបានពិពណ៌នាថា មានភាពខ្លាញ់រលោង ទន់រលឹម និងភ្លឺចែងចាំង។ ព្រឹថុក (Pṛthuka) គឺជាគ្រាប់ធញ្ញជាតិបុកបំប៉នឲ្យសំប៉ែត; ដូចគ្នានេះដែរ មាន ចិពិṭក (cipiṭaka), ធានា (dhānā) និងយវៈអាំងបីដង (bhraṣṭa-yava)។

Verse 32

जेमनं लेप आहारो माहेयी सौरभी च गौः युगादीनाञ्च बोढारो युग्यप्रसाङ्ग्यशाटकाः

ជេមន (Jemana), លេប (Lepa) និង អាហារ (Āhāra) គឺជាពាក្យ/នាម; ដូចគ្នានេះ មាហេយី (Māheyī) និង សោរភី (Saurabhī) ក៏ជានាមសម្រាប់ «គោ» (gauḥ) ផងដែរ។ គោដែលសមស្របសម្រាប់ទ្រាំយុក និងរបស់ដូចនោះ ហៅថា បោឋារ (boḍhāra); ហើយមាននាមផ្សេងទៀតថា យុគ្យ (yugya), ប្រសាង្គ្យ (prasāṅgya) និង សាដក (śāṭaka)។

Verse 33

चिरसूता वष्कयणी धेनुः स्यान्नवसूतिका सन्धिनी वृषभाक्रान्ता वेहद्गर्भोपघातिनी

គោត្រូវបានហៅថា៖ (១) ចិរសូតា (cirasūtā) គោដែលបានសម្រាលកូនយូរហើយ; (២) វෂ្កយណី (vaṣkayaṇī) គោដែលបំបៅទឹកដោះមានការរាំងស្ទះ/ខូចខាត; (៣) នវសូតិកា (nava-sūtikā) គោទើបសម្រាលថ្មី; (៤) សន្ធិនី (sandhinī) គោដែលកំពុងចូលរដូវ ឬទើបបានផ្ទៃពោះម្តងទៀត; (៥) វೃಷភាក្រាន្តា (vṛṣabhākrāntā) គោដែលត្រូវគោឈ្មោលឡើងគ្រប; និង (៦) វេហទ្គರ್ಭោបឃាតិនី (vehad-garbhopaghātinī) គោដែលអត់មានកូន ឬមានផ្ទៃពោះត្រូវបានប៉ះពាល់ (រំលូត/រលូតកូន)។

Verse 34

पण्याजीवो ह्य् आपणिको न्यासश्चोपनिधिः पुमान् विपणो विक्रयः सङ्ख्या सङ्ख्येये ह्य् आदश त्रिषु

អ្នកដែលរស់ដោយពាណិជ្ជកម្ម ហៅថា អាបណិក (āpaṇika) គឺជាអ្នកលក់/ពាណិជ្ជករ។ ការដាក់ជាអមន់ (nyāsa) និងការដាក់បញ្ចាំលាក់ (upanidhi) គឺជាពាក្យដែលប្រើចំពោះបុគ្គល (ជាអ្នកទទួលខុសត្រូវ)។ ពាណិជ្ជកម្មហៅថា វិបណ (vipaṇa), ការលក់ហៅថា វិក្រយ (vikraya), ចំនួនហៅថា សង្ខ្យា (saṅkhyā); ហើយក្នុងអ្វីដែលអាចរាប់បាន «ដប់» ហៅថា អាទស (ādaśa) ក្នុងចំណោម ត្រីសុ (triṣu) គឺបីចំនួនវេយ្យាករណ៍។

Verse 35

विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्ययोः संख्यार्थे द्विबहुत्वे स्तस्तासु चानवतेः स्त्रियः

លេខចាប់ពី «ម្ភៃ» ឡើងទៅ តែងតែចាត់ទុកជាឯកវចនៈ។ ក្នុងទំនាក់ទំនងរវាងវត្ថុដែលត្រូវរាប់ និងលេខរាប់—ពេលលេខត្រូវប្រើក្នុងន័យ «ចំនួន»—វាបង្ហាញតែទ្វិវចនៈ និងពហុវចនៈប៉ុណ្ណោះ; ហើយក្នុងចំណោមលេខទាំងនោះ រហូតដល់ «កៅសិប» វាជាស្រីលិង្គ។

Verse 36

पङ्क्तेः शतसहस्रादि क्रमाद्दशगुणोत्तरं मानन्तु लाङ्गुलिप्रस्थैर् गुञ्जाः पञ्चाद्यमाषकः

ចាប់ពីឯកតាហៅថា «បង្គ្តិ» ការវាស់ទម្ងន់កើនឡើងតាមលំដាប់ដប់ដង—បន្តទៅ «សត» «សហស្ស្រ» ជាដើម។ ក្នុងប្រព័ន្ធនេះ គ្រាប់ «គុញ្ជា» ៥ គ្រាប់ តាមស្តង់ដារ lāṅguli-prastha គឺជាមាសក (māṣaka) ដំបូង។

Verse 37

ते षोडशाक्षः कर्षो ऽस्त्री पलं कर्षचतुष्टयम् सुवर्णविस्तौ हेम्नो ऽक्षे कुरुविस्तस्तु तत्पले

អក្ស (akṣa) ១៦ ធ្វើជា កර්ષ (karṣa) ១; កර්ષ ៤ ធ្វើជា បល (pala) ១។ ក្នុងប្រព័ន្ធទម្ងន់មាស សុវර්ណ (suvarṇa) គណនាតាមអក្ស; ខណៈ «កុរុ» (kuru) គណនាតាមបល។

Verse 38

तुला स्त्रियां पलशतं भारः स्याद्विंशतिस्तुलाः कार्षापणः कार्षिकः स्यात् कार्षिके ताम्रिके पणः

ទុលា (tulā) គឺ បល ១០០; ភារ (bhāra) ស្មើ ទុលា ២០។ កាក់ «កාර්ષាបណ» (kārṣāpaṇa) ក៏ហៅថា «កාර්ษិក» (kārṣika) ដែរ; ហើយក្នុងស្តង់ដារ​កාර්ษិក កាក់ស្ពាន់ ត្រូវហៅថា «បណ» (paṇa)។

Verse 39

द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थमृथक्थं धनं वसु रीतिः स्त्रियामारकूटो न स्त्रियामथ ताम्रकम्

ពាក្យ «ទ្រព្យ» មានន័យដូចជា វិត្ត (wealth), សម្បត្តិផ្ទាល់ខ្លួន, មរតក, សម្បត្តិដាច់ដោយឡែក, ប្រាក់, និងវសុ (riches)។ ពាក្យ rīti ជានាមភេទស្រី; ārakūṭa មិនមែនភេទស្រីទេ; ហើយ tāmraka ក៏ដូចគ្នា។

Verse 40

शुल्वमौदुम्बरं लौहे तीक्ष्णं कालांयसायसी क्षारः काचो ऽथ चपलो रसः सूतश् च पारदे

សុល្វ (śulva—ស្ពាន់), ឧទុម្បរ-លោហៈ (udumbara-metal), លោហ (lauha—ដែក), ទីក្ស្ណ (tīkṣṇa—ដែកថែបមុត), កាលាយស (kālāyas—ដែកខ្មៅ), និង āyasī; ព្រមទាំង ក្សារ (kṣāra—អាល់កាលី), កាច (kāca—កញ្ចក់); បន្ទាប់មក ចបល (capala—មីកា), រាស (rasa—បារត), និង សូត (sūta)—ទាំងនេះត្រូវរាប់ជាសារធាតុពាក់ព័ន្ធនឹង បារទ (pārada—quicksilver)។

Verse 41

गरलं माहिषं शृङ्गं त्रपुसीसकपिच्चटं हिण्डीरो ऽब्धिकफः फेणो मधूच्छिष्टन्तु सिक्थकम्

ពុល ហៅថា «garala»; ស្នែងក្របី ហៅ «māhiṣa-śṛṅga»; សំណប៉ាហាំង ហៅ «trapu»; សំណប៉ាឡេដ ហៅ «sīsaka»; សារធាតុដី/រ៉ែពិសេស ហៅ «piccaṭa»; ពពុះសមុទ្រ ហៅ «hiṇḍīra» ដែលក៏ហៅ «abdhikapha» ឬ «pheṇa»; ហើយខ្លាញ់ឃ្មុំ គឺសំណល់ទឹកឃ្មុំ «madhūcchiṣṭa» នោះហៅ «sikthaka»។

Verse 42

रङ्गवङ्गे पिचुस्थूलो कूलटी तु मनःशिला यवक्षारश् च पाक्यः स्यात् त्वक्क्षीरा वंशलोचनाः

សំណប៉ាហាំង និងសំណប៉ាឡេដ គួរយកជាទម្រង់គ្រាប់ធំៗ ដូចកន្ទេលកប្បាស (pichu-sthūla)។ «kūlaṭī» និងរៀលហ្គារ «manaḥśilā» ក៏ត្រូវរាប់បញ្ចូល។ អាល់កាលីពីស្រូវបាលី «yava-kṣāra» គួររៀបចំដោយការចម្អិន/ដុតឲ្យសុទ្ធ។ ដូចគ្នានេះដែរ សំបកឈើមានទឹកជ័រ (tvak-kṣīrā) និង «vaṁśa-locana» (មណាដើមឫស្សី) ក៏ជាវត្ថុប្រើបាន។

Verse 43

वृषला जधन्यजाः शूद्राश्चाण्डालान्त्याश् चशङ्कराः कारुः शिल्पी संहतैस्तैर् द्वयोः श्रेणिः सजातिभिः

វ្រឹṣលៈ (Vṛṣala) អ្នកកំណើតទាប, សូទ្រ (Śūdra), ចណ្ឌាល (Cāṇḍāla) និង អន្ត្យ (Antya), ហើយក្រុមចម្រុះវណ្ណៈ (Śaṅkara) ផងដែរ—ក្នុងនោះមានជាងសិប្បកម្ម «kāru» និងជាងសិល្បៈ «śilpī»—ពេលរៀបចំរួមគ្នាជាមួយក្រុមសាច់ញាតិរបស់ខ្លួន នោះក្លាយជាសមាគម/ស្រេណី (śreṇī) ចំនួនពីរ។

Verse 44

रङ्गाजीवश्चित्रकरस्त्वष्टा तक्षा च वर्धकिः नाडिन्धमः स्वर्णकारो नापितान्तावसायिनः

ក្នុងចំណោមនោះមាន អ្នកជ្រលក់ពណ៌ជាជីវិត (រ៉ង្គាជីវ), អ្នកគូរគំនូរ, ជាងដែក/ជាងចាក់លោហៈ (tvāṣṭā), ជាងឈើ/អ្នកកាត់ឈើ (takṣā), និងជាងសំណង់ (vardhakī)។ ដូចគ្នានេះដែរ មានអ្នកធ្វើបំពង់ ឬឧបករណ៍ប្រហោង (nāḍi-ndhama), ជាងមាស, ជាងកោរសក់, និងអ្នកប្រកបការងារបញ្ចប់/សេវាកម្មថ្នាក់ទាប។

Verse 45

जावालः स्यादजाजीवो देवाजीवस्तु देवलः जायाजीवस्तु शैलूषा भृतको भृतिभुक्तथा

អ្នកដែលរស់ដោយចិញ្ចឹមពពែ ហៅថា «jāvāla»; អ្នកដែលរស់ដោយបម្រើទេវតា/បម្រើវត្ត-ប្រាសាទ ហៅ «devala»។ អ្នកដែលរស់ដោយប្រាក់ចំណូលរបស់ភរិយា ហៅ «śailūṣa»; ហើយអ្នកដែលរស់ដោយប្រាក់ឈ្នួល ហៅ «bhṛtaka» (អ្នកជួលធ្វើការ)។

Verse 46

विवर्णः पामरो नीचः प्राकृतश् च पृथग्जनः विहीनोपसदो जाल्मो भृत्ये दासेरचेटकाः

(មនុស្សបែបនេះ) ត្រូវហៅថា មានស្ថានភាពធ្លាក់ចុះ ជាមនុស្ស粗鄙 កំណើតទាប និងពាក្យសាមញ្ញ; ជាប្រជាជនធម្មតា; ខ្វះការលំអិតនៃវិន័យ ជាអ្នកត្រូវបណ្តេញដោយការចូលរួម និងជាមនុស្សទាប—សមនឹងហៅថា អ្នកបម្រើ ទាស និងអ្នកបម្រើតូច។

Verse 47

पटुस्तु पेशलो दक्षो मृगयुर्लुब्धकः स्मृतः चाण्डालस्तु दिवाकीर्तिः पुस्तं लेप्यादिकर्मणि

ពាក្យ ‘paṭu’, ‘peśala’, និង ‘dakṣa’ ប្រើសម្រាប់មានន័យថា “មានជំនាញ/សមត្ថភាព”។ អ្នកប្រមាញ់ហៅថា ‘mṛgayu’ ហើយក៏ហៅ ‘lubdhaka’ ផងដែរ។ ‘cāṇḍāla’ ក៏ត្រូវបានហៅថា ‘divākīrti’។ ‘pustam’ មានន័យថា ការលាបជញ្ជាំង និងការលាបគ្រឿងគ្របផ្សេងៗ។

Verse 48

पञ्चालिका पुत्रिका स्याद्वर्करस्तरुणः पशुः मञ्जूषा पेटकः पेडा तुल्यसाधारणौ समौ प्रतिमा स्यात् प्रतिकृतिर्वर्गा ब्रह्मादयः स्मृताः

‘pañcālikā’ ក៏ហៅថា ‘putrikā’ (តុក្កតា/រូបតូច)។ ‘varkara’ មានន័យថា សត្វវ័យក្មេង។ ប្រអប់ដាក់វត្ថុហៅថា ‘mañjūṣā’, ‘peṭaka’ ឬ ‘peḍā’។ ‘tulya’ និង ‘sādhāraṇa’ មានន័យដូច ‘sama’ (“ស្មើ/ទូទៅ”)។ ‘pratimā’ ក៏ហៅ ‘pratikṛti’ (“រូប/ចម្លង”)។ ហើយ ‘vargāḥ’ ត្រូវយល់ថា ជាក្រុមៗ ដូចជា ព្រះព្រហ្មា និងទេវតាផ្សេងៗ។