Adhyaya 42
Chapter 42 — प्रासादलक्षणकथनं (Prāsāda-lakṣaṇa-kathana: Characteristics of the Temple/Prāsāda)
ហាយគ្រីវៈបើកបង្ហាញក្បួនទូទៅសម្រាប់សាងសង់ប្រាសាទ (prāsāda) ចាប់ពីទីតាំងរាងការេបែងជា ១៦ ភាគ ការដាក់កណ្ដាល (garbha) ការចែកជញ្ជាំង និងសមាមាត្រកម្ពស់។ បន្ទាប់មកប្ដូរទៅប្រព័ន្ធវាស់ដែលយោងតាមព្រះបដិមា (pratimā) និងគ្រឹះបដិមា (piṇḍikā) ដើម្បីកំណត់ទំហំ garbha និងជញ្ជាំង ហើយកំណត់ឲ្យ śikhara មានកម្ពស់ទ្វេដងនៃជញ្ជាំង។ ពិពណ៌នាពីផ្លូវដើរវិលជុំ ការប៉ោង rathaka និងការកំណត់តាមខ្សែ (sūtra) សម្រាប់ śikhara និង śukanāsa រួមទាំងការតុបតែង/រូបសញ្ញា (សിംហៈ, vedī, kalaśa)។ ទ្វារត្រូវបានស្តង់ដារ (កម្ពស់ទ្វេដងទទឹង) ប្រើឈើឧទុម្ពរ (udumbara) និងដាក់ទេវតាការពារ (Caṇḍa–Pracaṇḍa, Viśvaksena, Śrī)។ បរិវេណត្រូវបានរួមបញ្ចូល៖ prākāra កម្ពស់ ១/៤ នៃប្រាសាទ gopura ទាបជាងបន្តិច និងដាក់រូបទិស (Varāha, Narasiṃha, Śrīdhara, Hayagrīva, Jāmadagnya ជាដើម) ដើម្បីបរិសុទ្ធលំហ។ កំណែអក្សរសាស្ត្រខ្លះមានភាពខុសគ្នានៃភាគរយវាស់ បង្ហាញភាពត្រឹមត្រូវតាម śāstra និងសុភមង្គលធម្មៈក្នុងសំណង់។
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पातालयोगकथनं नाम एकचत्वारिंशो ऽध्यायः अथ द्वाचत्वारिंशो ऽध्यायः प्रासादलक्षणकथनं हयग्रीव उवाच प्रासादं सम्प्रवक्ष्यामि सर्वसाधारणं शृणु चतुरस्रीकृतं क्षेत्रं भजेत् षोडशधा बुधः
ដូច្នេះ ក្នុងអគ្និពុរាណៈ មហាពុរាណដើម បញ្ចប់ជំពូកទី៤១ ដែលមានឈ្មោះ «ការពិពណ៌នាពាតាលយោគ»។ ឥឡូវចាប់ផ្តើមជំពូកទី៤២ «ការពិពណ៌នាលក្ខណៈនៃប្រាសាទ (prāsāda)»។ ហយគ្រីវៈបាននិយាយថា៖ «ខ្ញុំនឹងពន្យល់អំពីប្រាសាទតាមរបៀបទូទៅ សូមស្តាប់។ បណ្ឌិតគួរយកដីរាងការ៉េ ហើយបែងចែកជា ១៦ ភាគ»។
Verse 2
मध्ये तस्य चतुर्भिस्तु कुर्यादायसमन्वितं समप्रासादमानत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वदशैव तु भागानि भित्त्यर्थं परिकल्पयेत्
នៅកណ្ដាលនោះ គួរធ្វើដោយបួនភាគ ជាផ្នែកស្នូលដែលពង្រឹងដោយដែក ដោយរក្សាមាត្រដ្ឋានប្រាសាទឲ្យស្មើគ្នា; ហើយសម្រាប់ជញ្ជាំង គួរកំណត់ឲ្យបានច្បាស់ជា ១២ ភាគ។
Verse 3
जङ्घोच्छ्रायन्तु कर्तव्यं चतुर्भागेण चायतं जङ्घायां द्विगुणोच्छ्रायं मञ्जर्याः कल्पयेद् बुधः
កម្ពស់ «ជង្គា» (ផ្នែកជើងក្រោម) គួរធ្វើឲ្យមានប្រវែងស្មើមួយភាគបួន (នៃមាត្រដ្ឋានកំណត់)។ លើជង្គានោះ បណ្ឌិតជាងគួរបង្កើត «មញ្ជរី» (លម្អជាចង្កោមស្លឹក/ផ្កា) ឲ្យមានកម្ពស់ទ្វេដងនៃមាត្រនោះ។
Verse 4
तुर्यभागेन मञ्जर्याः कार्यः सम्यक् प्रदक्षिणः तन्माननिर्गमं कार्यमुभयोः पार्श्वयोः समं
ដោយយកមាត្រដ្ឋានមួយភាគបួន ត្រូវរៀបចំការប្រទក្សិណ (បង្វិលទៅស្តាំ) ជុំវិញធាតុមញ្ជរី ឲ្យបានត្រឹមត្រូវ ហើយត្រូវអនុវត្តការបញ្ចេញមាត្រនោះឲ្យស្មើគ្នាទាំងពីរខាង។
Verse 5
शिखरेण समं कार्यमग्रे जगति विस्तरं द्विगुणेनापि कर्तव्यं यथाशोभानुरूपतः
ទទឹងនៃជគតី (វេទិកាខាងមុខ) ត្រូវធ្វើឲ្យស្មើនឹងមាត្ររបស់សិខរ; ឬអាចធ្វើឲ្យទូលាយទ្វេដងផងដែរ តាមសមរម្យនៃសោភា និងសមាមាត្រដែលត្រូវការ។
Verse 6
विस्तारान्मण्डपस्याग्रे गर्भसूत्रद्वयेन तु दैर्घ्यात्पादाधिकं कुर्यान्मध्यस्तम्भैर् विभूषितं
នៅខាងមុខមណ្ឌប ដោយប្រើហ្គರ್ಭសូត្រ (ខ្សែអ័ក្សកណ្ដាល) ពីរ ត្រូវធ្វើប្រវែងឲ្យលើសទទឹងមួយបាទ (pāda) ហើយតុបតែងដោយសសរកណ្ដាល។
Verse 7
प्रासादगर्भमानं वा कुर्वीत मुखमण्डपं एकाशीतिपदैर् व्यास्तुं पश्चात् मण्डपमारभेत्
ត្រូវសាងសង់មុខមណ្ឌប (សាលាខាងមុខ) ឲ្យស្របតាមមាត្ររបស់គರ್ಭ (garbha) នៃប្រាសាទ; បន្ទាប់មក ដោយរៀបចំផែនទីតាមក្រឡាចត្រង្គ ៨១ បាទ (81-pada) រួចហើយ ទើបចាប់ផ្តើមសាងសង់មណ្ឌប (សាលាធំ)។
Verse 8
शुकान् प्राग्द्वारविन्यासे पादान्तःस्थान् यजेत् सुरान् तथा प्राकारविन्यासे यजेद् द्वात्रिंशदन्तगान्
ក្នុងការរៀបចំទីតាំងទ្វារខាងកើត ត្រូវបូជាព្រះសុកៈ (Śukas) និងទេវតាដែលស្ថិតនៅចុងទិសទាំងឡាយ; ដូចគ្នានេះ ក្នុងការរៀបចំប្រការ (ជញ្ជាំងព័ទ្ធ) ត្រូវបូជាទេវតា ៣២ អង្គ ដែលស្ថិតនៅខាងក្នុង។
Verse 9
सर्वसाधारणं चैतत् प्रासादस्य च लक्षणं मानेन प्रतिमाया वा प्रासादमपरं शृणु
នេះជាលក្ខណៈទូទៅដែលអនុវត្តបានសម្រាប់ប្រាសាទ (prāsāda)។ ឥឡូវសូមស្តាប់ប្រភេទប្រាសាទមួយទៀត ដែលកំណត់ដោយមាត្រដ្ឋាន តាមសមាមាត្ររូបបដិមា (pratimā) ឬតាមម៉ូឌុលដែលបានកំណត់។
Verse 10
प्रतिमायाः प्रमाणन कर्तव्या पिण्डिका शुभा गर्भस्तु पिण्डिकार्धेन गर्भमानास्तु भित्तयः
ត្រូវកំណត់មាត្រដ្ឋានរូបបដិមា (pratimā) ឲ្យបានត្រឹមត្រូវតាមសមាមាត្រ។ គួរធ្វើបាតជើងបដិមាដ៏មង្គល (piṇḍikā)។ បន្ទប់សក្ការៈខាងក្នុង (garbha) គួរមានទំហំកន្លះនៃមាត្របាតជើង ហើយជញ្ជាំងគួរវាស់តាមមាត្ររបស់បន្ទប់សក្ការៈ។
Verse 11
भित्तेरायाममानेन उत्सेधन्तु प्रकल्पयेत् भित्त्युच्छ्रायात्तु द्विगुणं शिखरं कल्पयेद् बुधः
ដោយយកប្រវែងជញ្ជាំងជាមាត្រដ្ឋាន គួរកំណត់កម្ពស់ (elevation) ឲ្យសមស្រប។ ហើយពីកម្ពស់ជញ្ជាំង ស្ថាបត្យករប្រាជ្ញា គួររចនាសិខរ (śikhara) ឲ្យមានទំហំទ្វេដងនៃមាត្រនោះ។
Verse 12
शिखरस्य तु तुर्येण भ्रमणं परिकल्पयेत् शिखरस्य चतुर्थेन व्यग्रतो मुखमण्डपं
គួរកំណត់ផ្លូវដើរប្រទក្សិណ (bhramaṇa) ឲ្យមានទំហំមួយភាគបួននៃសិខរ (śikhara)។ ហើយមុខមណ្ឌប (mukhamaṇḍapa) ខាងមុខ គួររៀបចំឲ្យមានទំហំស្មើមួយភាគបួននៃសិខរ ដោយលេចចេញទៅខាងមុខ។
Verse 13
चत्युर्भागेण वा युतमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुर्भागेण संयुतमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सम्यक् कुर्यात् प्रदक्षिणमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वात्रिंशदन्तरे इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टमांसेन गर्भस्य रथकानान्तु निर्गमः परिधेर्गुणभागेन रथकांस्तत्र कल्पयेत्
«ភ្ជាប់ជាមួយមួយភាគបួន»—ដូច្នេះមានក្នុងអត្ថបទសៀវភៅដែលបានសម្គាល់មួយ; «ភ្ជាប់ដោយមួយភាគបួន»—ដូច្នេះមានក្នុងអត្ថបទមួយទៀត; «គួរធ្វើការប្រទក្សិណឲ្យបានត្រឹមត្រូវ»—ដូច្នេះមានក្នុងអត្ថបទសម្គាល់មួយ; និង «នៅចន្លោះសាមសិបពីរ»—ដូច្នេះមានក្នុងអត្ថបទសម្គាល់មួយ។ ការលេចចេញ (offset) នៃធាតុរថ (rathaka) ពីកណ្តាលបន្ទប់សក្ការៈ (garbha) គួរតាមមាត្រមួយភាគប្រាំបី។ នៅទីនោះ គួររៀបចំ និងសាងសង់ធាតុរថទាំងនោះ តាមសមាមាត្រនៃបរិមាត្រ ដោយប្រើភាគរយសមស្រប។
Verse 14
तत्तृतीयेण वा कुर्याद्रथकानान्तु निर्गमं वामत्रयं स्थापनीयं रथकत्रितये सदा
ឬដោយប្រើវិធានទីបី គួររៀបចំការចេញ/ការលេចចេញខាងក្រៅនៃរថកា; ហើយខាងឆ្វេង ត្រូវដាក់ជាក្រុមបីជានិច្ច សម្រាប់ត្រីរថកា។
Verse 15
शिखरार्थं हि सूत्राणि चत्वारि विनिपातयेत् शुकनाशोर्ध्वतः सूत्रं तिर्यग्भूतं निपातयेत्
សម្រាប់កំណត់សិខរ (śikhara) ត្រូវទម្លាក់ខ្សែវាស់បួន (ខ្សែឈរ)។ លើស៊ុកណាស (śukanāsa) ត្រូវទម្លាក់ខ្សែមួយដែលដេកផ្ដេក។
Verse 16
शिखरस्यार्धभागस्थं सिंहं तत्र तु कारयेत् शुकनासां स्थिरीकृत्य मध्यसन्धौ निधापयेत्
ត្រូវធ្វើរូបសിംហៈនៅទីនោះ ដាក់នៅកណ្ដាលនៃសិខរ (śikhara)។ បន្ទាប់ពីធ្វើឲ្យស៊ុកណាសា (śukanāsā) មាំមួនហើយ ត្រូវដាក់ចូលក្នុងសន្ធិមធ្យ (madhya-sandhi)។
Verse 17
अपरे च तथा पार्श्वं तद्वत् सूत्रं निधापयेत् तदूर्ध्वन्तु भवेद्वेदी सकण्टा मनसारकं
ដូចគ្នានេះផងដែរ ខាងម្ខាងទៀត ត្រូវដាក់ខ្សែវាស់តាមរបៀបដូចគ្នា។ លើនោះទៅ គឺវេទិ (vedī) មានកណ្ដាលក (kaṇṭa) លេចចេញ និងរៀបចំតាមរបៀបមនសារ (manasāra)។
Verse 18
स्कन्धभग्नं न कर्तव्यं विकरालं तथैव च ऊर्ध्वं च वेदिकामानात् कलशं परिकल्पयेत्
មិនគួរធ្វើឲ្យមានស្កន្ធ (skandha) បាក់បែកឡើយ ហើយក៏មិនគួរធ្វើឲ្យអាក្រក់គួរភ័យ ឬខូចទ្រង់ទ្រាយដែរ។ កលស (kalaśa) ត្រូវរៀបចំឲ្យឡើងលើតាមសមាមាត្រនៃវេទិ (vedī)។
Verse 19
विस्ताराद्द्विगुणं द्वारं कर्तव्यं तु सुशोभनं उदुम्बरौ तदूर्ध्वञ्च न्यसेच्छाखां सुमङ्गलैः
ទ្វារត្រូវធ្វើឲ្យស្រស់ស្អាត ដោយកម្ពស់មានពីរដងនៃទទឹង។ ប្រើឈើឧទុម្ពរ (udumbara) សម្រាប់សសរទ្វារ ហើយដាក់សាខាដែលជាសុមង្គលនៅលើកំពូល ជានិមិត្តសញ្ញាសុភមង្គលខ្ពស់។
Verse 20
द्वारस्य तु चतुर्थांशे कार्यौ चण्डप्रचण्दकौ विश्वक्सेनवत्सदण्डौ शिखोर्ध्वोडुम्बरे श्रियं
នៅចំណែកទីបួននៃទ្វារ ត្រូវបង្កើត/ដាក់អធិការការពារដ៏កាចសាហាវ ចណ្ឌ (Caṇḍa) និង ប្រចណ្ឌ (Pracaṇḍa) ហើយក៏មាន វិស្វក្សេន (Viśvaksena) និង វត្ស-ដណ្ឌ (Vatsa-daṇḍa) ផងដែរ។ ខាងលើ នៅកំពូលទ្វារ (śikhara) លើឈើឧទុម្ពរ ត្រូវដំឡើង ព្រះស្រី (Śrī/លក្ខ្មី) ជាអធិបតីនៃសុភមង្គល។
Verse 21
दिग्गजैः स्नाप्यमानान्तां घटेः साब्जां सुरूपिकां प्रासादस्य चतुर्थांशैः प्राकारस्योच्छ्रयो भवेत्
នៅចុងបញ្ចប់នៃការតុបតែង គួរមានកលស (kalaśa) ដែលមានរូបរាងល្អ មានផ្កាឈូក ដូចជាកំពុងត្រូវដងដំរីនៃទិសទាំងឡាយស្រោចទឹក។ ហើយកម្ពស់ជញ្ជាំងព័ទ្ធ (prākāra) គួរតែស្មើមួយភាគបួននៃប្រាសាទ (prāsāda)។
Verse 22
प्रासादात् पादहीनस्तु गोपुरस्योच्छ्रयो भवेत् पञ्चहस्तस्य देवस्य एकहस्ता तु पीठिका
កម្ពស់នៃគោបុរ (gopura) គួរតែទាបជាងប្រាសាទ (prāsāda) មួយបាទ (pāda) គឺខ្វះមួយភាគបួន។ សម្រាប់ព្រះរូបដែលមានទំហំប្រាំហស្ត (hastas) គ្រឹះ/បីឋិកា (pīṭhikā) គួរមានកម្ពស់មួយហស្ត។
Verse 23
गारुडं मण्डपञ्चाग्रे एकं भौमादिधाम च कुर्याद्धि प्रतिमायान्तु दिक्षु चाष्टमासु चोपरि
នៅមុខផ្នែកខាងមុខប្រាំជាន់នៃមណ្ឌប (maṇḍapa) ត្រូវធ្វើរូប/និមិត្តសញ្ញា គរុឌ (Garuḍa) មួយ ហើយត្រូវរៀបចំទីតាំងភូមិ (bhūma) និងទីតាំងផ្សេងៗតាមទិស។ ពិតប្រាកដណាស់ ត្រូវដាក់រូបបូជានៅទិសទាំងប្រាំបី ហើយដាក់នៅខាងលើផងដែរ។
Verse 24
पूर्वे वराहं दक्षे च नृसिंहं श्रीधरं जले उत्तरे तु हयग्रीवनाग्नेय्यां जामदग्न्यकं
នៅទិសកើត គួរដាក់/សមាធិលើ វរាហៈ; ទិសត្បូង នរសിംហៈ; ទិសទឹក (ខាងលិច) ស្រីធរៈ; ទិសជើង ហយគ្រីវៈ; និងទិសអាគ្នេយ៍ (ភាគអគ្គី) ជាមដគ្ន្យៈ (បរសុរាម)។
Verse 25
तत्तुरीयेणेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः नैरृत्यां रामकं वायौ वामनं वासुदेवकं ईशे प्रासादरचना देया वस्वर्ककादिभिः द्वारस्य चाष्टमाद्यंशं त्यत्का बेधो न दोषभाक्
«ដោយភាគទីបួន»—ដូចនេះមានក្នុងអត្ថបទសៀវភៅដៃដែលបានសម្គាល់។ ទិសនైరૃત្យ (និរឋ្តិ/ខាងត្បូងលិច) គួរកំណត់ប្រភេទ (គម្រោង) ឈ្មោះ រាមកៈ; ទិសវាយុ (ខាងជើងលិច) ប្រភេទ វាមនៈ; និងប្រភេទ វាសុទេវកៈ។ ទិសឥសាន (ខាងជើងកើត) គួររៀបចំរចនាប្រាសាទដោយមាត្រដ្ឋានចាប់ពី វសុ, អរក, និងផ្សេងៗ។ បើលះចោលភាគមួយក្នុងប្រាំបីដំបូងនៃទ្វារ ហើយធ្វើរន្ធ/ការបើក (បេធៈ) នោះមិនជាប់ទោសខូចខាតពិធីសាស្ត្រ (មិនជា दोषभाक्) ទេ។
Frequently Asked Questions
A modular proportional system: square site planning (16-part division and 81-pada grid), garbha derived from piṇḍikā, śikhara set at twice the wall-height, and standardized ratios for pradakṣiṇā/bhramaṇa, doorway geometry, prākāra, and gopura.
It frames temple-building as applied dharma: correct proportion, orientation, deity-placement, and auspicious installations convert craftsmanship into ritual order, making built space a support for pūjā, pradakṣiṇā, and disciplined devotion aligned with mokṣa.
Doorway guardians (Caṇḍa, Pracaṇḍa), Viśvaksena, Śrī above the crest, kalaśa imagery with diggajas, and directional placements including Varāha (east), Narasiṃha (south), Śrīdhara (west/water-direction), Hayagrīva (north), and Jāmadagnya (south-east), with additional quarter-specific types noted.
Yes. The text explicitly records variant readings for fractional measures (e.g., “by the fourth part,” “joined with one-fourth,” and interval notes), indicating that precise proportioning depends on vetted recension and the architect’s calibrated application.