Adhyaya 53: The Origin Account of Saptamūrti Svara and the Emergence of Saṃbhūti through Vibhūti

Verse 1

भद्राश्व उवाच । मत्प्रश्नविषये ब्रह्मन् कथेयं कथिता त्वया । तस्या विभूतिरभवत् कस्य केन कृतॆन ह ॥ ५३.१ ॥

バドラ―シュヴァは言った。「おお婆羅門よ、あなたは私の問いに関してこの物語を語ってくださった。その驚異の顕現は誰の働きによって起こり、またいかなる行為によって、まことに成就したのか。」

Verse 2

अगस्त्य उवाच । आगतेयं कथा चित्रा सर्वस्य विषये स्थिता । त्वद्देहे मम देहे च सर्वजन्तुषु सा समा ॥ ५३.२ ॥

アガスティヤは言った。「このアーガテーヤに関する物語はまことに奇妙であり、あらゆる領域に関わって確立されている。汝の身にも我が身にも、そして一切の生きとし生けるものにおいても、それは同一であり（等しく宿る）のだ。」

Verse 3

तस्यां सम्भूतिमिच्छन् यस्तस्योपायं स्वयं परम् । पशुपालात् समुत्पन्नो यश्चतुष्पाच्चतुर्मुखः ॥ ५३.३ ॥

彼女（大地）における顕現を望み、しかもその顕現のための至上の手段として自ら成った者—牛飼いより生じ、四つ足でありながら四つの顔となった者である。

Verse 4

स गुरुः स कथायास्तु तस्याश्चैव प्रवर्तकः । तस्य पुत्रः स्वरो नाम सप्तमूर्तिंरसौ स्मृतः ॥ ५३.४ ॥

彼は師であり、またその聖なる説話の宣布者でもあった。その子はスヴァラと名づけられ、「サプタムールティンラサ」として記憶される。

Verse 5

तेन प्रोक्तं तु यत्किञ्चित् चतुर्णां साधनं नृप । ऋगर्थानां चतुर्भिस्ते तद्भक्त्याराध्यतां ययुः ॥ ५३.५ ॥

王よ、彼が四つの目的のために説いたいかなる修行（sādhana）であれ、Ṛk詩句の義に帰依するその四人は、バクティ（bhakti）によってその原理／神格を礼拝しに赴いた。

Verse 6

चतुर्णां प्रथमो यस्तु चतुःशृङ्गसमास्थितः । वृषद्वितीयस्तत्प्रोक्तमार्गेणैव तृतीयकः । चतुर्थस्तत्प्रणीतस्तां पूज्य भक्त्या सुतं व्रजेत् ॥ ५३.६ ॥

四人のうち、第一はカトゥフシュリンガ（Catuḥśṛṅga）に安住する者、第二はヴリシャ（Vṛṣa）と称され、第三は説示された道によってまさに到達する者、第四はその教えに導かれる者である。彼女をバクティをもって礼拝したのち、神なる子へと赴くべきである。

Verse 7

सप्तमूर्त्तेष्टु चरितं शुश्रुवुः प्रथमं नृप । ब्रह्मचर्येण वर्त्तेत द्वितीयोऽस्य सनातनः ॥ ५३.७ ॥

王よ、彼らはまず七つの形相に関する物語を聴聞した。この古来の教えの第二の教示は、ブラフマチャリヤ（brahmacarya）に則って生きること、すなわち節制と清浄を保つことである。

Verse 8

ततो भृत्यादिभरणं वृषभारोहणं त्रिषु । वनवासश्च निर्दिष्ट आत्मस्थे वृषभे सति ॥ ५३.८ ॥

それから、従者らを養うことが説かれ、また三つのうちでは牡牛に乗ることも示される。さらに、牡牛が現前し自己の内に安住するとき、林住（森に住むこと）が定められる。

Verse 9

अहमस्मि वदत्यन्यश्चतुर्द्धा एकधा द्विधा । भेदभिन्नसहोत्पन्नास्तस्यापत्यानि जज्ञिरे ॥ ५३.९ ॥

「我は（これ）なり」と他の者は言う—かくして四種・一相・二相となる。かの一者より、同時に生起しつつ差別によって分かたれた子孫が生まれた。

Verse 10

नित्यानित्यस्वरूपाणि दृष्ट्वा पूर्वं चतुर्मुखः । चिन्तयामास जनकं कथं पश्याम्यहं नृप ॥ ५३.१० ॥

常と無常の相を先に観じたのち、四面の者（梵天）は思惟した。「いかにしてジャナカを拝見できようか、王よ。」

Verse 11

मदीयस्य पितुर्ये हि गुणा आसन् महात्मनः । न ते सम्प्रति दृश्यन्ते स्वारापत्येषु केषुचित् ॥ ५३.११ ॥

まことに、我が父たる大心の者に備わっていた徳は、今やそのいかなる子孫にも見られない。

Verse 12

पितुः पुत्रस्य यः पुत्रः स पितामहनामवान् । एवं श्रुतिः स्थिता चेयं स्वारापत्येषु नान्यथा ॥ ५३.१२ ॥

子の子として生まれる男子は「ピターマハ（祖父）」と称される。かくして、子孫の系譜に関するこのシュルティ（śruti）に基づく規定はここに確立され、他の仕方ではない。

Verse 13

क्वापि संपत्स्यते भावो द्रष्टव्यश्चापि ते पिता । एवं नीतेऽपि किं कार्यमिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ५३.१३ ॥

「いずれにせよ、どこかで事は善く成るであろう。汝の父もまた拝見せねばならぬ。」かくして連れ去られた後も、彼は「何をなすべきか」との思いに没した。

Verse 14

तस्य चिन्तयतः शस्त्रं पितृकं पुरतो बभौ । तेन शस्त्रेण तं रोषान्ममन्थ स्वमन्तिके ॥ ५३.१४ ॥

彼が思惟していると、祖先より伝わる家伝の武器が眼前に現れた。憤怒して、彼はその武器で至近より相手を打ち据えた。

Verse 15

तस्मिन् मथितमात्रे तु शिरस्तस्यापि दुर्ग्रहम् । नालिकेरफलाकारं चतुर्वक्त्रोऽन्वपश्यत ॥ ५३.१५ ॥

しかし、その攪拌（マथन）が終わるや否や、捉えがたいその頭までも見えた。形は椰子の実のようであり、四面の御方はそれを観察した。

Verse 16

तच्छावृतं प्रधानेन दशधा संवृतो बभौ । चतुष्पादेन शस्त्रेण चिच्छेद तिलकाण्डवत् ॥ ५३.१६ ॥

それがプラダーナ（根本質）に覆われると、十重に包まれたかのように現れた。彼は四足の武器をもって、胡麻の茎を断つようにそれを断ち切った。

Verse 17

प्रकामं तिलसंच्छिन्नॆ तदमूलौ न मे बभौ । अहं त्वहं वदन्भूतं तमप्येवमथाच्छिनत् ॥ ५३.१७ ॥

胡麻粒ほどの微片にまで切り刻まれても、その根は私には現れなかった。すると「我は我なり」と繰り返し告げるその存在が、同じようにさらにそれを断ち切った。

Verse 18

तस्मिन् छिन्ने तदस्यांसे ह्रस्वमन्यमवेक्षत । अहं भूतादि वः पञ्च वदन्तं भूतिमन्तिकात् ॥ ५३.१८ ॥

その部分が断たれると、まさに同じ箇所に、もう一つの背の低い姿が見えた。近くには「我こそ衆生の根源なり」と宣言し、五大に向かって語る者が見えた。

Verse 19

तमप्येवमथो छित्त्वा पञ्चाशून्यममीक्षत । कृत्वावकाशं ते सर्वे जल्पन्त इदमन्तिकात् ॥ ५३.१९ ॥

次いで彼らは同じようにその者を斬り伏せ、五十の集会が空であるのを見た。場をあけて、皆が近くからこの言葉を語った。

Verse 20

तमप्यसङ्गशस्त्रेण चिच्छेद तिलकाण्डवत् । तस्मिँच्छिन्ने दशांशेन ह्रस्वमन्यमपश्यत ॥ ५३.२० ॥

彼もまた「アサンガ（Asaṅga）」と名づける武器で、胡麻の茎を断つように斬り断った。彼が断たれると、十分の一だけ背の低い別の者が見えた。

Verse 21

पुरुषं रूपशस्त्रेण तं छित्त्वाऽन्यमपश्यत । तद्वद् ह्रस्वं सितं सौम्यं तमप्येवं तदाऽकरोत ॥ ५३.२१ ॥

その男を「形相の武器」で斬り断つと、別の者が現れた。同様に、温和で、背が低く白い者も、その時同じように扱われた。

Verse 22

एवं कृते शरीरं तु ददर्श स पुनः प्रभुः । स्वकीयमेवाकाश्यन्तः पितरं नृपसत्तम ॥ ५३.२२ ॥

このように成し終えると、主は再びその身を見た。さらに虚空そのものの中に、自らの父を見た――おお、王の中の最勝者よ。

Verse 23

त्रसरेणुसमं मूर्त्या अव्यक्तं सर्वजन्तुषु । समं दृष्ट्वा परं हर्षं उभे विसस्वरार्त्तवित् ॥ ५३.२३ ॥

花粉の塵の一粒にも等しく微細な姿において、あらゆる生類に平等に宿る「不顕（アヴィヤクタ）」を見たとき、声の途切れに表れた苦悩を知る対話の両者は、無上の歓喜を得た。

Verse 24

एवंविधोऽसौ पुरुषः स्वरनाम महातपाः । मूर्त्तिस्तस्य प्रवृत्ताख्यं निवृत्ताख्यं शिरो महत् ॥ ५३.२४ ॥

かくのごときはそのプルシャ（Puruṣa）にして、「スヴァラ（Svara）」と名づけられた大苦行者である。その具現の形は「プラヴリッティ（Pravṛtti）」と呼ばれ、その大いなる頭は「ニヴリッティ（Nivṛtti）」と呼ばれる。

Verse 25

एतस्मादेव तस्याशु कथया राजसत्तम । संभूतिरभवद् राजन् विवृत्तिस्त्वेष एव तु ॥ ५३.२५ ॥

まさにこの彼についての語りより、王の中の最勝者よ、たちまちに一つの起源（後続の顕現）が生じた。王よ、これこそが事の成り行きとして展開した唯一の道筋である。

Verse 26

एषेतिहासः प्रथमः सर्वस्य जगतो भृशम् । य इमं वेत्ति तत्त्वेन साक्षात् कर्मपरो भवेत् ॥ ५३.२६ ॥

この聖なるイティハーサ（itihāsa）は、全世界にとって最も第一のものであると強く説かれる。これを真実の理（タットヴァ）に即して知る者は、正しき行為（カルマ）に直に帰依する者となる。