Adhyaya 171: Śuka’s Ocean Voyage: Adverse Winds, Arrival at a Viṣṇu Shrine, and Aid from the Jaṭāyu Birds

Verse 1

श्रीवराह उवाच ॥ शुकं गृह्य ततः स्थानात्प्रस्थितो मथुरां पुरीम् ॥ प्रविश्य गृह्य तत्पुण्यं मातापित्रोस्तदर्पितम्

シュリー・ヴァラーハは言った。「シュカを携え、彼はその地を発ってマトゥラーの都へ向かった。都に入り、母と父より捧げられた功徳ある供物を受け取った。」

Verse 2

शुकस्य चरितं सर्वं निवेद्य च महामतिः ॥ एवं निवसतस्तस्य बहुवर्षाणि तत्र वै

そして大賢者は、シュカの行いの全てを報告し終えると、さらに語った。かくして彼は、まことにそこに幾年も住まったのである。

Verse 3

सुखं प्राप्तं मतं चापि व्यवहारॆ च पूजने ॥ एवं निवसतस्तस्य द्रव्यं शेषमजायत ॥

彼は安楽を得、世の交わりにおいても敬いの行いにおいても、評判（名声）がいよいよ高まった。かくしてそこに住み続けるうち、彼には余財が生じて蓄えられた。

Verse 4

पुनस्तत्रैव गमने वणिग्भावे मतिर्गता ॥ समुद्रयाने रत्नानि महामौल्यानि साधुभिः ॥

再び彼の心は、商人としてそこへ赴くことに向かった。海の航海においては、有能な商人たちによって、きわめて高価な宝石が得られるのである。

Verse 5

आनयिष्ये बहून्यत्र सार्धं रत्नपरीक्षकैः ॥ एवं निश्चित्य मनसा महासार्थपुरःसरः ॥ समुद्रयायिभिर्लोकैः संविदं प्रोच्य निर्गतः ॥

「ここへ多くの（宝石）を、宝石を鑑定する達人たちと共に持ち帰ろう。」そう心に定め、大商隊の先頭に立ち、海路に向かう人々に契約の取り決めを告げてから、彼は出立した。

Verse 6

पेयाहारसमाहारं कृत्वा कृत्यविदार्थकम् ॥ शुकं गृहीत्वा प्रस्थानमकरोत्पुण्यवासरे ॥

飲み物と食物の蓄えを整え、なすべき務めにかなう糧とし、さらに鸚鵡を携えて、吉祥の日に旅立った。

Verse 7

मातापित्रोः शुभा वाचो गृहीत्वा देवतागृहे ॥ भार्याणां देवकार्यं च वाटिकायाश्च पोषणम् ॥

神殿において父母の吉祥なる言葉を受け、妻たちには神への務めを果たさせ、また庭園の区画を養い守ることを取り計らった。

Verse 8

पितुः शुश्रूषणं चोक्त्वा सर्वं यूयं करिष्यथ ॥ यथायोगं यथाकालं यथाकृत्यं यथा च यत् ॥

父への奉仕を説き示してから、彼は言った。「汝らは皆、すべてを相応しく行え—力に応じ、時に応じ、なすべきことに応じ、また事ごとの要請に従って。」

Verse 9

भवतीभिश्च कृत्यं मे करणीयं यथा तथा ॥ सन्दिश्य भार्याः सुश्रोणीर् देवं दृष्ट्वा प्रसाद्य च ॥

「また汝ら婦人も、我がために、なすべきことを相応しく行え。」かくして美しい腰をもつ妻たちに命じ、彼は神に謁して恭しくその御加護を乞い、暇乞いした。

Verse 10

पोतारूढास्ततः सर्वे पोतवाहैरुपोहिताः ॥ अपारे दुस्तरेऽगाधे यान्ति वेगेन नित्यशः ॥

それから一同は船に乗り、船頭たちに導かれた。彼らは常に勢いを保ち、無辺にして渡り難く、底知れぬ大海を進んでゆく。

Verse 11

अथ दैववशाद्वायुर् विलोमः समजायत ॥ दुर्वातेन तदा नित्यं बलात्पोत उपोहितः ॥ पोतवाहास्ततः सर्वे विसंज्ञा मोहिताः कृशाः ॥

やがて運命のめぐりにより、風は逆となった。その時、船は悪しき烈風により絶えず力任せに押し流され、船頭たちは皆、気を失い、惑乱し、衰え果てた。

Verse 12

हा कष्टं हि कथं किञ्च कुत्र गच्छामहे वयम् ॥ तेषां तु वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा दुर्वातपीडनम् ॥ आक्षिपद्वाग्भिरुग्राभिरन्योन्यं शङ्क्य मूर्च्छिताः ॥

「ああ、なんという難儀！いったいどうすればよいのか、我らはどこへ向かうのか。」その言葉を聞き、悪風の圧迫を悟ると、彼らは互いに疑い、荒々しい言葉で責め合い、ついに気絶した。

Verse 13

जल्पन्ति कोऽत्र पापिष्ठः समारूढो निराकृतः ॥ तस्य पातकसंस्पर्शान्मृताः सर्वे न संशयः ॥

彼らは嘆き叫ぶ。「ここで最も罪深いのは誰か――上ったのに退けられた者か。彼の罪に触れたために皆が死んだ。疑いはない。」

Verse 14

एवं विलपतां तेषां चत्वारोऽपि समभ्ययुः ॥ मासास्तत्रैव वाणिज्यं षण्मासात्सिध्यते फलम् ॥

彼らがそのように嘆いている間に、四人は皆やって来た。そこでの商いは幾月も要し、その果は六か月の後に成就する。

Verse 15

निर्भर्त्सनं ततस्तेषामन्योन्यमभिजल्पनम् ॥ श्रुत्वा शुकस्य गोकर्णः शशंसात्मविनिन्दनम् ॥

その後、彼らの互いの叱責と言い争いを聞いたゴーカルナは、シュカの前で自らを責める言葉を述べた。

Verse 16

अपुत्रस्य गतिर् नास्ति इति सर्वस्य निश्चितम् ॥ एषां मध्ये ह्यहं पापस्तेन तप्यामि पुत्रक ॥

「子のない者には確かな行き先がないと、誰もが定めている。この中で罪深いのは私だ。ゆえに苦しむのだ、わが子よ。」

Verse 17

यदत्र युक्तं कालेऽस्मिन् विषमे समुपस्थिते ॥ वद स्वाध्यायषाड्गुण्यं कृच्छ्रे त्वं कार्यवित्तमः ॥

「この険しい時が到来した今、ここで何が相応しいか告げよ。学修に根ざす六つの卓越を説け。苦境において、なすべきことを最も知るのは汝である。」

Verse 18

शुक उवाच ॥ मा जोषमास्व भैस्तात अस्मिन्काले यथोचितम् ॥ अहं करिष्ये तत्सर्वं मा विषादे मनः कृथाः ॥

シュカは言った。「黙してはならぬ。恐れるな、愛しき父よ。この時にふさわしく、私はそれらすべてを成し遂げよう。心を憂いに沈めてはならぬ。」

Verse 19

नीचगत्या रक्षयन् वै सुतरं दुस्तरं जलम् ॥ सानौ पर्वतसामीप्ये योजनेंन वरं गिरिम् ॥

低い道筋を取りつつ（彼／彼ら）を守り、渡り難い水を安らかに渡り切った。山の斜面の近く、ヨージャナ一つの距離に、すぐれた山がそびえていた。

Verse 20

रोमाञ्चिततनुर्जातः शुको वीक्ष्य महागिरिम् ॥ क्रमित्वोर्ध्वं च यात्युग्रं तावद्देवालयं शुभम् ॥

大いなる山を見て、シュカの身には聖なる戦慄が走った。彼は上へと登り、激しく速やかに進み、ついに吉祥なる神殿に至った。

Verse 21

दृष्टं च विष्ण्वायतनं तेजसा चोपशोभितम् ॥ दिक्षु सर्वास्वटित्वैवं निलिल्ये देवमन्दिरे ॥

彼は光輝により荘厳されたヴィシュヌの聖所を見た。こうして四方を巡ったのち、神の御殿のうちに身を休めた。

Verse 22

वत्सायं कोऽत्र सञ्चारी कदा किं तु पिता मम ॥ वितरिष्यति नो कालं दुरन्तं सुकृतिर्यथा ॥

「愛しき子よ——ここを旅する者は誰なのか。しかも、功徳がその果を結ぶように、我が父はいつ真に、この尽きぬ時からの安らぎを我らに授けてくださるのか。」

Verse 23

क्षणमेकं तथा चैनं तस्य चिन्तान्वितस्य हि ॥ सौवर्णपात्रहस्ता च देवी देवं समर्च्चयत्

そしてほんの一瞬、彼が思索に没している間に、女神は黄金の器を手にして、神を礼拝し奉った。

Verse 24

नमो नारायणायोक्त्वा निषसाद वरासने ॥ निमेषान्तरमात्रेण वयोरूपसमन्विताः ॥ असंख्याताः समायाता यथा देवी तथैव ताः

「ナ―ラーヤナに帰依し奉る」と唱えて、彼女は勝れた座に着いた。まばたき一つの間に、年齢と姿を備えた無数の者たちが、女神と同じように集い来た。

Verse 25

गीतं वाद्यं च नृत्यं च यथासौख्यं विहृत्य च ॥ गतास्ता देवताः सर्वा यथास्थानमनुत्तमम्

歌と器楽と舞を、思いのままに楽しみ戯れたのち、それらすべての神々は、それぞれの無上なる本来の住処へと帰って行った。

Verse 26

देवतादक्षिणे भागे पक्षिणां च जटायुषाम् ॥ लक्ष्यान्यनेकयूथानि बृहन्ति बहु सङ्घशः

神々の南の方には、ジャターユの類の鳥たちが、多くの群れとなって見え、幾重にも集まりつつ大きな群飛を成していた。

Verse 27

शुको लेख्यसमस्तेषां मध्ये कृत्वा तु संविदम् ॥ स्वभाषां पुरतः कृत्वा शरणं तमयाचत

それから鸚鵡は、皆の間に通じる言葉を整え、自らの言葉を先に立てて、彼に庇護と帰依を願い求めた。

Verse 28

शुकस्तान्प्रत्युवाचाथ पिता मे पोतसंस्थितः ॥ दुर्गवाताद्दुर्गमस्थो विषमे समुपस्थिते

そこでシュカは彼らに答えた。「わが父は舟にあり、険しい風のために苦境に陥り、危難が迫っている。」

Verse 29

तस्य त्राणमभीप्सन्वै ह्यागतोऽत्र वरं गिरिम् ॥ कुरुध्वं तस्य मे त्राणं यथा सुखमवाप्यते

父の救護を願い、まことにこの勝れた山へ来た。どうか我が父を守り、安穏と安楽を得させてください。

Verse 30

पक्षिण ऊचुः ॥ एहि पुत्र सुकाय्र्यं ते मार्गं द्रक्ष्यामहे वयम् ॥ पोताभ्याशगतिं यासि पितुस्तव गतिं प्रति

鳥たちは言った。「来なさい、子よ。汝の務めは善い。われらが道を示そう。舟の近くへ至る行路へ、すなわち汝の父の道へ向かいなさい。」

Verse 31

ममैव पादविन्यासे क्रमयिष्ये यथा जलम् ॥ तेन ते पृष्ठतो मह्यं स पिता सन्तरिष्यति

「わが足跡を据えて水の上を進もう。そうすれば、わが後ろについて、汝の父は渡り切るであろう。」

Verse 32

मम चञ्च्वावगाहेन नङ्क्ष्यन्ति जलजन्तवः ॥ एतत्पितुः समक्षं हि शंसन् क्षिप्रं नदीपतिम्

「わがくちばしを水に浸しても、水の生きものは損なわれない。これを父の面前で速やかに告げ、川の主のもとへ進みなさい。」

Verse 33

तारयामास वेगेन गत्वा पृष्ठं जटायुषः ॥ स ययौ पर्वतं तीर्त्वा क्वचिन्नाभिसमं जलम्

彼は速やかに進み、救済をもたらしてジャターユ（Jaṭāyu）の背に至った。さらに山を越えて進み、へそに届かぬほど浅い水域に到達した。

Verse 34

हृत्कण्ठं चैव गम्भीरं सुखेन सुकृती यथा ॥ स्तोकान्तरे ततः सोऽथ देवागारमनुत्तमम्

そこには深く険しいところがあったが、功徳ある者のように彼は安らかにそれを渡った。やがてほどなくして、比類なき神殿に到った。

Verse 35

सरोवरं च पद्माढ्यं मणिरत्नविभूषितम् ॥ स्नात्वा देवान्पितॄंश्चैव तर्पयित्वा यथासुखम्

彼は蓮に満ち、宝玉・宝石で飾られた池に至った。そこで沐浴し、しかるべき供物をもって神々と祖霊を満足させ、安らかに務めを果たした。

Verse 36

पुष्पाण्यादाय देवं च पूजयित्वा स केशवम् ॥ पञ्चायतनकं चैव खचितं रत्नसञ्चयैः ॥ दृष्ट्वा निलिल्ये चैकेऽन्ते शुकस्यानुमते स्थितः

彼は花を手に取り、神ケーシャヴァ（Keśava）を礼拝した。宝玉の集積で象嵌されたパンチャーヤタナ（pañcāyatana）の伽藍を見て、彼は人里離れた所へ退き、シュカ（Śuka）の許しのもとにそこに留まった。

Verse 37

स्वागतस्य क्षुधार्त्तस्य ब्रह्मिष्ठस्य महात्मनः ॥ भोजनार्थं फलं दिव्यं पानार्थं तोयमुत्तमम्

歓待された大いなる魂、飢えに悩み、ブラフマンを知る者の中で最勝なるその人のために、食のための天なる果実と、飲のための最上の水が備えられた。

Verse 38

गोकर्णस्य प्रयच्छध्वं येन तृप्तिस्त्रिमासिकी ॥ यथा शोको यथा पापं यथा मोहः प्रणश्यति

「ゴーカルナのためにこれらの施しを与えよ。これにより満足は三か月続き、かくして悲嘆と罪と迷妄は滅するであろう。」

Verse 39

तथा कृत्वा तमूचुस्ता अभयं तेऽस्तु मा शुचः ॥ वस स्वर्गोपमे स्थाने यावत्सिद्धिर्भवेत् तव

そのようにして、彼らは彼に告げた。「汝に安穏あれ、憂うるな。成就が満たされるまで、この天界のごとき場所に住め。」

Verse 40

गतास्ताः पुनरेवं च नित्यमेव दिने दिने ॥ वसते स सुखं तत्र मथुरायां यथा तथा

彼女らが去った後も、そのようなことが日ごとに続いた。彼はそこに安らかに住んだ――マトゥラーに住むがごとく、その地においても同様であった。

Verse 41

पोतात्तस्मादुत्ततार सुवातेनोपवाहितः ॥ रत्नाकरः शुभो यत्र भावित्वाद्दैवयोगतः

彼はその舟から上陸し、順風に運ばれて来た。そこには吉祥なる大海――「宝珠の蔵」――があり、宿業と天の配剤の結びによってそうなっていた。

Verse 42

रत्नानि बहु मौल्यानि आहृतानि बहून्यथ ॥ यावत्परीक्षणार्थं च गोकर्णं रत्नकोविदम्

その後、価値高き宝石が数多く運ばれた。鑑定のため、宝石に通暁するゴーカルナのもとへ赴いた。

Verse 43

निरीक्ष्यतेऽस्य संवासो न दृष्टश्चुक्रुशुस्ततः ॥ कुतोऽसौ गतवान्भद्रो मृतो नष्टो जले प्लुतः ॥

彼らはその住まいを調べたが、彼の姿は見えなかった。そこで叫んだ。「あの善き人はどこへ行ったのか——死んだのか、滅びたのか、それとも水に流されたのか。」

Verse 44

व्रीडायुतो निमग्नोऽयं निश्चितं मकरालये ॥ पितुरस्य वयं सर्वे पुत्रवद्विचरामहे ॥

「恥に沈み、彼はきっと海——マカラの住処——へ沈んだのだ。彼の父に対しては、我ら皆が子として振る舞おう。」

Verse 45

यथाभागं च रत्नानां भागं दास्यामहे परम् ॥ एष धर्मः सदास्माकमेकसार्थागमेन हि ॥

「そして宝玉の分け前は、それぞれの取り分に従って余すところなく与えよう。これが我らの常の掟である。なぜなら我らは一つの隊商として旅立ったのだから。」

Verse 46

शुकेन मन्त्र मूढत्वात्पितुरेवं निवेदितम् ॥ अहं पक्षी लघुतनुर्भवन्तं नेतुमक्षमः ॥

真言に惑わされたため、シュカは父にこう告げた。「私は身の軽い鳥であり、あなたを運ぶことはできません。」

Verse 47

याताऽस्मि मथुरां मार्गे समुद्रे जलमालिनि ॥ पित्रोर्वाक्यं तवाख्यासे त्वदीयं च तयोरहम् ॥

「私は道を行き、マトゥラーへ向かい、波立つ海を渡った。あなたの言葉を両親に伝え、またあなたに属することも伝えよう。私は彼らに帰依しているからだ。」

Verse 48

अवश्यं च गमिष्येऽहमनुज्ञा तु प्रदीयताम् ॥ सत्यमुक्तं ततस्तेन गोकर्णेन शुकं प्रति ॥

「必ず私は参ります。ただ許しをお与えください。」その後、ゴーカルナはシュカに真実をもって語った。

Verse 49

गच्छ त्वं पुत्र मथुरामवस्थां मामकीमिमाम् ॥ त्वया विना न शक्नोमि शीघ्रमागमनं कुरु ॥

「行きなさい、わが子よ、マトゥラーへ。今のこの身では、そなたなしには耐えられぬ。速やかに戻りなさい。」

Verse 50

इत्युक्तः स तथेत्युक्त्वा पोतारूढः खगोत्तमः ॥ कालेन मथुरां प्राप्तः सर्वं पित्रे न्यवेदयत् ॥

そう告げられると彼は「そのとおりに」と答え、すぐれた鳥は舟に乗り、時を経てマトゥラーに到り、すべてを父に申し述べた。

Verse 51

श्रुत्वा तौ विषमावस्थां मृतं हृदि निवेश्य च ॥ रुदित्वा सुचिरं कालं शुके स्नेहो निवेशितः ॥

彼らの危急のありさまを聞き、死を胸に抱くかのようにして、久しく泣いた。シュカへの情愛は堅く定まった。

Verse 52

अस्माकं जीवनार्थाय त्वया कार्यं विहङ्गम ॥ कथाभिरनुकूलाभिर्धर्मदर्शिभिरेव च ॥

「我らが生のために、そなたは行動せねばならぬ、鳥よ——助けとなる語りと、ダルマを見極める者たちによって。」

Verse 53

शुकेन पञ्जरस्थेन कथालापेन विद्यया ॥ पुत्रशोकाभितन्तप्तौ तथैवानेन सान्त्वितौ

籠に留まっていたシュカ（Śuka）は、学識ある対話と教示によって、子を失う悲嘆に焼かれていた二人を同様に慰め、安んじさせた。

Verse 54

प्रसाद्य सर्वे सम्पूज्य प्रेषितास्ते गृहं ययुः ॥ एवं ते न्यवसंस्तत्र यावत्त्कालं सुखेन तु

和解してしかるべく供養され、彼らは見送られて家へ帰った。このようにして、彼らはそこに長きにわたり、まことに安楽に住まった。

Verse 55

शुश्रूषमाणास्तं वैश्यं यथा स्वपितरं तथा

彼らはそのヴァイシャ（vaiśya）に、自らの父に仕えるのと同じように仕えた。

Verse 56

अथ सार्थः समायातो रत्नपूर्णो यथोदधिः ॥ वसुकर्णस्य पुत्रार्थमकरोत्स जनो महान्

やがて隊商が到着し、海のように宝玉で満ちていた。そして偉大なる人は、ヴァスカルナ（Vasukarṇa）の子のために尽力した。

Verse 57

भार्याभिः समनुज्ञातो यानपात्रं गतस्तदा ॥ शुकेन सह सम्प्राप्तो महान्तं लवणार्णवम्

そのとき、妻たちの許しを得て彼は船に乗り、シュカ（Śuka）とともに大いなる塩の海に到達した。

Verse 58

एवमाश्वास्य पितरं समुड्डीय ततो द्रुतम् ॥ ध्रुवाख्यां दिशमुद्वीक्ष्य उत्तराभिमुखो ययौ

かくして父を慰めて安心させ、ただちに速やかに飛び立つと、「ドゥルヴァ」と呼ばれる方角を仰ぎ見て、北面して進んだ。

Verse 59

ते समाश्वास्य तं प्राहुः कथमस्मिन्भवाङ्गतः ॥ वारिराशिर्दुराधर्षः समुद्रो झषसङ्कुलः

彼を慰めてから彼らは言った。「どうしてこのような境遇に至ったのか。大海とはこの水の大いなる集まりであり、越え難く、魚が群れ満ちている。」

Verse 60

क्षणेन ता यथापूर्वं देवताश्चागताः पुनः ॥ नर्त्तयित्वा यथायोग्यं तासां ज्येष्ठा अब्रवीदिदम्

たちまち彼女らは、先と同じく再び戻り、諸神も伴って来た。ふさわしく舞わせたのち、彼女らのうち最年長の者が次の言葉を述べた。

Verse 61

एवं वसन्स गोकर्णो द्वीपस्थः शोकविह्वलः ॥ शुकं प्रोवाच दीनात्मा मातापित्रोः कृते तदा

かくしてゴーカルナは島に住み、悲嘆に打ちひしがれていた。そのとき彼はシュカに語りかけ、沈痛な心で、父母のために言葉を述べた。

Verse 62

सर्वैस्तैर्विंशतिः सङ्ख्या एकैकेन समुद्रगैः ॥ रत्नैः समर्च्चितोऽत्यर्थं पर्वतः कुसुमोत्करैः

彼らすべて—数は二十—が、それぞれ海の宝珠を携えて供養したので、その山はことのほか尊ばれ、宝飾と花の積み重なりによって荘厳された。