Adhyaya 14: Ritual Procedure for Śrāddha: Sequence, Eligibility, and Offerings to Ancestors

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । एतन्मे कथितं पूर्वं ब्रह्मपुत्रेण धीमता । सनकानुजेन विप्रर्षे ब्राह्मणान् शृणु साम्प्रतम् ॥ १४.१ ॥

マールカンデーヤは言った。「このことは以前、梵天の賢き御子でありサナカの弟である者から私に語られた。今や、婆羅門の中の最勝者よ、婆羅門に関わる事柄を聴きなさい。」

Verse 2

त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् । वेदवित् श्रोत्रियो योगी तथा वै ज्योष्ठसामगः ॥ १४.२ ॥

彼は三重のナーチケータ祭式と「三つのマドゥ」の教え、そして「三つのスパルナ」の誦読を修め、ヴェーダの六支（補助学）に通じ、ヴェーダを知る者であり、正しく訓練されたシュロートリヤ、ヨーギーであり、まことにサーマン讃歌の第一の詠唱者である。

Verse 3

ऋत्विजं भागिनेयं च दौहित्रं श्वशुरं तथा । जामातरं मातुलं च तपोनिष्ठं च ब्राह्मणम् ॥ १४.३ ॥

「（敬い迎えるべきは）祭式を司る祭官、姉妹の子、娘の子、岳父、婿、母方の叔父、そして苦行の戒に堅く住する婆羅門である。」

Verse 4

पञ्चाग्न्यभिरतं चैव शिष्यं संबन्धिनं तथा । मातापितॄरतं चैव एताञ्छ्राद्धे नियोजयेत् ॥ १४.४ ॥

シュラーダ（祖霊供養）にはまた、五つの聖火に専心する者、弟子、親族、そして父母への奉仕に励む者を任じるべきである。

Verse 5

मित्रध्रुक् कुनखी चैव श्यावदन्तस्तथा द्विजः । कन्यादूषयिता वह्निवेदोज्झः सोमविक्रयी ॥ १४.५ ॥

友を裏切る者、爪の形が損なわれた者、歯の色がくすんだ二度生まれの者、処女を汚す者、聖火とヴェーダを顧みぬ者、そしてソーマを売る者——これらはここに非難されるべき者として列挙される。

Verse 6

अभिशप्तस्तथा स्तेनः पिशुनो ग्रामयाजकः । भृतकाध्यापकश्चैव भृतकाध्यापितश्च यः ॥ १४.६ ॥

また同様に、呪詛を受けた者、盗人、讒言する者、報酬のために儀礼を行う村の祭司、賃金で雇われた教師、ならびに賃金を払って教えを受ける者—これらがここに列挙される。

Verse 7

परपूर्वापतिश्चैव मातापित्रोस्तथोज्झकः । वृषलीसूतिपोष्यश्च वृषलीपतिर एव च । तथा देवलकश्चापि श्राद्धे नार्हन्ति केतनम् ॥ १४.७ ॥

また同様に、以前ほかの男に嫁いでいた女の夫、父母を捨てる（顧みない）者、vṛṣalī の子孫に扶養される者、vṛṣalī の夫、そして devalaka（神像奉仕を生業とする者）—これらは śrāddha の儀礼において受施に相応しくない。

Verse 8

प्रथमेऽह्नि बुधः कुर्याद् विप्राग्र्याणां निमन्त्रणम् । आनिमन्त्र्य द्विजान् गेहमागतान् भोजयेद् यतीन् ॥ १४.८ ॥

第一日には、賢明な者は卓越したバラモンたちを招くべきである。招かれて家に来た二度生まれ（dvija）をもてなし、さらに遊行の修行者（yati）にも食を施すべきである。

Verse 9

पादशौचादिना गृहमागतान् भोजयेद् द्विजान् । पवित्रपाणिराचान्तानासनेषूपवेशयेत् ॥ १४.९ ॥

足を洗うことなどの慣例の作法を行ってから、家に来た二度生まれ（dvija）を供養して食を施すべきである。手を清め、彼らがアーチャマナ（浄めのための啜水）を済ませたのち、相応の座に着かせよ。

Verse 10

पितॄणामयुजो युग्मान् देवानामपि योजयेत् । देवानामेकमेकं वा पितॄणां च नियोजयेत् ॥ १४.१० ॥

ピトリ（祖霊）への供分は、奇数・偶数の組み合わせ（対）として配当し、デーヴァ（神々）にも同様に配当すべきである。あるいは、神々にも祖霊にも、一つずつ順に割り当ててもよい。

Verse 11

तथा मातामहश्राद्धं वैश्वदेवसमन्वितम् । कुर्वीत भक्तिसम्पन्नः सक्तन्त्रं वा वैश्वदेविकम् ॥ १४.११ ॥

同様に、母方の祖父のためにシュラーダ（śrāddha）を、ヴァイシュヴァデーヴァ（Vaiśvadeva）の供献を伴って行うべきである。あるいは信愛に満ちた者は、定められた儀軌に従いヴァイシュヴァデーヴィカ（Vaiśvadevika）の儀礼を併せて修すことができる。

Verse 12

प्राङ्मुखं भोजयेद्विप्रं देवानामुभयात्मकम् । पितृपैतामहानां च भोजयेच्चाप्युदङ्मुखान् ॥ १४.१२ ॥

東に面してバラモンに食を供し、彼を二様に神々を体現する者として遇すべきである。また、ピトリ（Pitṛ）およびピターマハ（Pitāmaha）のためにも、北に面させて供食すべきである。

Verse 13

पृथक् तयोः केचिदाहुः श्राद्धस्य करणं द्विज । एकत्रैकेन पाकेन वदन्त्यन्ये महर्षयः ॥ १४.१३ ॥

ある者は言う、二度生まれし者よ、シュラーダ（śrāddha）は両者のために別々に行うべきであると。だが他の大いなる聖仙たちは、一度の調理・準備によって併せて行ってよいと説く。

Verse 14

विष्टारार्थं कुशान् दत्त्वा सम्पूज्यार्घविधानतः । कुर्यादावाहनं प्राज्ञो देवानां तदनुज्ञया ॥ १४.१४ ॥

儀場を整えるためにクシャ草（kuśa）を敷き、定められたアルギャ（arghya）の供献法に従って恭しく供養したのち、賢者は神々の許しを得て、神々を招請するアーヴァーハナ（āvāhana）を行うべきである。

Verse 15

यवाम्बुना च देवानां दद्यादर्घ्यं विधानवित् । सुगन्धधूपदीपांश्च दत्त्वा तेभ्यो यथाविधि । पितॄणामपसकव्येन सर्वमेवोपकल्पयेत् ॥ १४.१५ ॥

作法に通じた者は、神々に対して大麦水（yava-ambu）にてアルギャ（arghya）を捧げるべきである。さらに規定に従い芳香の香（dhūpa）と灯明（dīpa）を供えたのち、祖霊（pitṛ）のためにもアパサカヴィヤー（apasakavyā）の供献によって一切を整えるべきである。

Verse 16

अनुज्ञां च ततः प्राप्य दत्त्वा दर्भान् द्विधाकृतान् । मन्त्रपूर्वं पितॄणां तु कुर्यादावाहनं बुधः । तिलाम्बुना चापसव्यं दद्यादर्घ्यादिकं बुधः ॥ १४.१६ ॥

次いで許可を得て、二つに分けたクシャ草（ダルバ）を置き、賢者たる祭官は定められたマントラをもって、ピトリ（祖霊）を招請するアーヴァーハナを行うべきである。胡麻を混ぜた水を用い、聖紐をアパサヴィヤの作法で掛けて、アルギャ（arghya）その他の慣例の供物を捧げよ。

Verse 17

काले तत्रातिथिं प्राप्तमन्नकामं द्विजाध्वगम् । ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः कामं तमपि पूजयेत् ॥ १४.१७ ॥

もししかるべき時に、食を求める旅の二度生まれ（ドヴィジャ）の客がそこへ来たなら、ブラーフマナたちの許しを得て、その者をも喜んで敬いもてなすべきである。

Verse 18

योगिनो विविधैरूपैर्नराणामुपकारिणः । भ्रमन्ति पृथिवीमेतामविज्ञातस्वरूपिणः ॥ १४.१८ ॥

ヨーギーたちは人々を益する者であり、さまざまな姿となってこの大地を遍歴するが、その真の本性は見分けられないままである。

Verse 19

तस्मादभ्यर्चयेत् प्राप्तं श्राद्धकालेऽतिथिं बुधः । श्राद्धक्रियाफलं हन्ति द्विजेन्द्रापूजितोऽतिथिः ॥ १४.१९ ॥

ゆえに賢者は、シュラーダ（śrāddha）の時に来た客を正しく敬いもてなすべきである。客、とりわけ二度生まれの中で最上と見なされる者を敬わぬなら、シュラーダの行の功徳は失われる。

Verse 20

जुहुयाद् व्यञ्जनं क्षारैर्वर्ज्यमन्नं ततोऽनले । अनुज्ञातो द्विजैस्तैस्तु त्रिः कृत्वा पुरुषर्षभ ॥ १४.२० ॥

彼は火供（ホーマ）として、調えた食物を火中に捧げるべきである。ただし鹼性のものを用いた食は避けよ。次いでそれらブラーフマナの許しを得て、三度これを行うべし、ああ人中の雄よ。

Verse 21

अग्नये काव्यवाहनाय स्वाहेति प्रथमा हुतिः । सोमाय वै पितृमते दातव्या तदनन्तरम् ॥ १४.२१ ॥

第一の供物は、「スヴァーハー」と唱えて、供物を運ぶアグニ（供物運搬者）に捧げるべきである。次いで、祖霊ピトリと結びつくソーマに供物を捧げる。

Verse 22

वैवस्वताय चैवान्या तृतीया दीयताहुतिः । हुतावशिष्टमल्पाल्पं विप्रपात्रेषु निर्वपेत् ॥ १४.२२ ॥

第三の供物もまたヴァイヴァスヴァタに捧げるべきである。ついで供物の残りを、少しずつブラーフマナたちの器に分け入れる。

Verse 23

ततोऽन्नं मृष्टमत्यर्थमभीष्टमभिसंस्कृतम् । दत्त्वा जुषध्वमिच्छातो वाच्यमेतदनिष्ठुरम् ॥ १४.२३ ॥

次に、よく調えられ、きわめて選りすぐられ、丁寧に清め整えられた食を施し、望むままに「どうぞ召し上がれ」と、荒い言葉を用いずに告げるべきである。

Verse 24

भोक्तव्यं तैश्च तच्चित्तैर्मौनिभिः सुमुखैः सुखम् । अक्रुध्यता अत्वरता देयं तेनापि भक्तितः ॥ १४.२४ ॥

それは、心静かで面差しも穏やかな牟尼たちによって、安らかに味わわれるべきである。また施す者も、怒りなく、急がず、信愛（バクティ）をもって与えるべきである。

Verse 25

रक्षोघ्नमन्त्रपठनं भूमेरास्तरणं तिलैः । कृत्वाऽध्येयाश्च पितरस्त एव द्विजसत्तमाः ॥ १४.२५ ॥

害あるラークシャサを退ける守護の真言を誦し、地に胡麻を敷き散らしたのち、まさにその祖霊ピトリを、最勝の二度生まれ（ブラーフマナ）たちが恭敬して招請し、また唱念すべきである。

Verse 26

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । मम तृप्तिं प्रयान्त्वद्य होमाप्यायितमूर्त्तयः ॥ १४.२६ ॥

今日、我が父と祖父、そして曾祖父が、ホーマ（火供）の供物によってその身が養われ強められ、満足に至りますように。

Verse 27

पितापितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । मम तृप्तिं प्रयान्त्वद्य विप्रदेहेषु संस्थिताः ॥ १४.२७ ॥

今日、ブラーフマナの身体に宿る我が父と祖父、そして曾祖父が、我によって満足に至りますように。

Verse 28

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्तिं प्रयान्तु पिण्डेषु मया दत्तेषु भूतले ॥ १४.२८ ॥

我が父と祖父、そして曾祖父が、地上にて我が捧げたピンダ（piṇḍa）の供物によって満足に至りますように。

Verse 29

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्तिं प्रयान्तु मे भक्त्या यन्मयैतदुदाहृतम् ॥ १४.२९ ॥

我が父と祖父、そして曾祖父が、我が信愛（バクティ）によって満足に至りますように。これを我が口にて唱えたゆえに。

Verse 30

मातामहस्तृप्तिमुपैतु तस्य तथा पिता तस्य पिता ततोऽन्यः । विश्वेऽथ देवाः परमां प्रयान्तु तृप्तिं प्रणश्यन्तु च यातुधानाः ॥ १४.३० ॥

彼の母方の祖父が満足に至りますように。さらに彼の父、その父の父、そして他の祖先たちも同様に。加えて、ヴィシュヴェ・デーヴァ（Viśve-devas）が至上の成就へ進み、ヤートゥダーナ（害をなす霊）がその満足を失って滅び去りますように。

Verse 31

यज्ञेश्वरो हव्यसमस्तकाव्यभोक्ता । अव्ययात्मा हरिरीश्वरॊऽत्र । तत्सन्निधानादपयान्तु सद्यो रक्षांस्यशेषाण्यसुराश्च सर्वे ॥ १४.३१ ॥

ハリは祭祀（ヤジュニャ）の主にして、供物（ハヴヤ）ならびに諸儀礼の一切の捧げ物を享受する御方であり、不滅の自己としてここに住す。御臨在の力により、残らずすべての羅刹（ラクシャサ）と、またすべての阿修羅（アスラ）とが、ただちに退散せんことを。

Verse 32

तृप्तेष्वेतेषु विप्रेषु किरेदन्नं महीतले । दद्यादाचमनार्थाय तेभ्यो वारि सकृत्सकृत् ॥ १४.३२ ॥

これらのバラモンの客人が満ち足りたなら、地上に食を撒き、またアーチャマナ（口を清める作法）のために、彼らへ水を幾度も施すべきである。

Verse 33

सुतृप्तैस्तैरणुज्ञातः सर्वेणान्नेन भूतले । सलिलेन ततः पिण्डान् समागृह्य समाहितः ॥ १४.३३ ॥

彼らを十分に満足させ、また地上にすべての食を供して彼らの許しを得たのち、彼は心を整えて、水とともにピンダ（piṇḍa）の供物を集めた。

Verse 34

पितृतीर्थेन सलिलं तथैव सलिलाञ्जलिम् । मातामहेभ्यस्तेनैव पिण्डांस्तीर्थेन निर्वपेत् । दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु पुष्पधूपादिपूजिताम् ॥ १४.३४ ॥

「ピトリ・ティールタ」（pitṛ-tīrtha：祖霊に供する手の形）を用いて水を供え、また合掌して水の奠（みそぎ）を捧げる。同じ作法により、母方の祖父たちのためにもピンダ（piṇḍa）を供え、先端を南に向けたクシャ草の上に置き、花・香（薫香）などの供物で礼拝すべきである。

Verse 35

स्वपित्रे प्रथमं पिण्डं दद्यादुच्छिष्टसन्निधौ । पितामहाय चैवान्यं तत्पित्रे च तथापरम् ॥ १४.३५ ॥

第一のピンダ（piṇḍa）は、自らの父に、供食の残り（儀礼の余り）のそばで捧げるべきである。次の一つは祖父に、さらにもう一つはその父（曾祖父）に同様に捧げる。

Verse 36

दर्भमूले लेपभुजः प्रीणयेल्लेपघर्षणात् । पिण्डे मातामहे तद्वद्गन्धमाल्यादिसंयुतैः ॥ १४.३६ ॥

ダルバ草の根元において、塗り香を受ける霊たちを、塗った練香をやさしく擦りなでて歓喜させるべきである。同様に、母方の祖父には、香料・花鬘などを添えたピṇḍa（団子供）を供えるべきである。

Verse 37

पूजयित्वा द्विजाग्र्याणां दद्यादाचमनं बुधः । पैत्रेभ्यः प्रथमं भक्त्या तन्मनस्को द्विजेश्वर ॥ १४.३७ ॥

最勝の二度生まれ（ドヴィジャ）を礼拝し終えたなら、賢者はアーチャマナ（清めの含嗽の水）を施すべきである。まずは信敬と専心をもって、祖霊ピトリに供養せよ――二度生まれの主よ。

Verse 38

सुस्वधेत्याशिषा युक्तां दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम् । दत्त्वा च दक्षिणां तेभ्यो वाचयेद्वैश्वदेविकान् । प्रीयन्तामिति ये विश्वे देवास्तेन इतीरयेत् ॥ १४.३८ ॥

「ス・スヴァダー」という祝福を添えて、力に応じてダクシナー（謝礼の供施）を与えるべきである。さらに彼らにダクシナーを与えた後、ヴァイシュヴァデーヴァの文句を誦させ、「この供養によってヴィシュヴェ・デーヴァたちが歓喜せんことを」と唱えるべきである。

Verse 39

तथेति चोक्ते तैर्विप्रैः प्रार्थनीयास्तथाशिषः । पश्चाद्विसर्जयेद्देवान् पूर्वं पैत्रान्महामते ॥ १४.३९ ॥

それらのブラーフマナたちが「そのとおり」と言ったなら、同様に彼らから祝福を請うべきである。その後、賢明なる者よ、神々を儀礼として送還（ヴィサルジャナ）せよ――まず祖霊（ピトリ）を先に送る。

Verse 40

मातामहानामप्येवं सह देवैः क्रमः स्मृतः । भोजने च स्वशक्त्या च दाने तद्वद्विसर्जने । आपादशौचनात् पूर्वं कुर्यादेव द्विजन्मसु ॥ १४.४० ॥

同様に、神々とともに母方の祖父たちについても、定められた順序が伝えられている。供食と布施は力に応じて行い、また結びの送還（ヴィサルジャナ）も同様に、足を洗う前に二度生まれの者たちに対して行うべきである。

Verse 41

जानन्तं प्रथमं पित्र्यं तथा मातामहेषु च । विसर्जयेत् प्रीतिवचः सम्मान्याभ्यर्थितांस्ततः । निवर्त्तेताभ्यनुज्ञात आद्वारान्तमनुव्रजेत् ॥ १४.४१ ॥

まず、父方の識者たる長老たち、また母方の外祖父の系統の人々を、喜ばしい言葉と相応の敬意をもって辞去させるべきである。ついで請いを受けて礼を尽くし、許しを得たなら、門口の敷居まで見送り、しかる後に戻るべきである。

Verse 42

ततस्तु वैश्वदेवाख्यां कुर्यान्नित्यक्रियां ततः । भुञ्जीयाच्च समं पूज्य भृत्यबान्धुभिरात्मना ॥ १४.४२ ॥

それから「ヴァイシュヴァデーヴァ」と名づけられる日々の作法を行うべきである。ついで相応の敬礼を尽くしたのち、扶養する者や親族とともに、同席して食事を取るべきである。

Verse 43

एवं श्राद्धं बुधः कुर्यात् पितृयं मातामहं तथा । श्राद्धैराप्यायिता दद्युः सर्वान् कामान् पितामहाः ॥ १४.४३ ॥

このように、賢者はシュラーダ（śrāddha）の儀礼を、父祖への供養（pitṛya）と、母方外祖への供養（mātāmaha）との両方として行うべきである。シュラーダの供物によって満ち足り養われた祖霊は、望むところの成就をことごとく授けるであろう。

Verse 44

त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः । रजतस्य तथा दानं तथा संदर्शनादिकम् ॥ १४.४४ ॥

シュラーダ（śrāddha）においては、浄めとなるものが三つ説かれる。すなわち、娘の子（dauhitra）、クタパ（kutapa）と呼ばれる毛織の布、そして胡麻（tilāḥ）である。さらに銀の施与、ならびに恭しく拝見し参会することに始まる諸行（saṃdarśana-ādikam）もまた、この場における功徳として説示される。

Verse 45

वर्ज्यस्तु कुर्वता श्राद्धं क्रोधोऽध्वगमनं त्वरा । भोक्तुरप्यत्र विप्रेन्द्र त्रयमेतन्न संशयः ॥ १४.४५ ॥

シュラーダ（śrāddha）を行う者は、怒り、旅立ち、そして慌ただしい急ぎを避けるべきである。またこの場で食を受ける者も同様に、ああ婆羅門の中の最勝よ、この三つを疑いなく避けるべきである。

Verse 46

विश्वेदेवाः सपितरस्तथा मातामहाः द्विज । कुलं चाप्यायते पुंसां सर्वं श्राद्धं प्रकुर्वताम् ॥ १४.४६ ॥

おお二度生まれし者よ、ヴィシュヴェデーヴァたちはピトリ（祖霊）とともに、また母方の祖父たちも満足する。しかして、すべてのシュラーダ（祖霊供養）を正しく行う人々の全系譜は養われ、繁栄する。

Verse 47

सोमाधारः पितृगणो योगाधारश्च चन्द्रमाः । श्राद्धं योगिनियुक्तं तु तस्मद्विप्रेन्द्र शस्यते ॥ १४.४७ ॥

祖霊の群（ピトリ）の支えはソーマであり、（吉祥なる時の）ヨーガの支えは月である。ゆえに、婆羅門の中の最勝者よ、適切なヨーガに合わせて行うシュラーダは称賛される。

Verse 48

सहस्रस्यापि विप्राणां योगी चेत् पुरतः स्थितः । सर्वान् भोक्तॄंस्तारयति यजमानं तथा द्विज ॥ १४.४८ ॥

たとえ千人のブラーフマナの中であっても、先頭にヨーギーが在れば、供物を食する参加者すべてと、また祭主（ヤジャマーナ）をも霊的に「渡らせる」と説かれる。おお二度生まれし者よ。

Verse 49

मह्यं सनत्कुमारेण पूर्वकल्पे द्विजोत्तम । कथितं वायुना चापि देवानां शम्भुना तथा ॥ १४.४९ ॥

おお二度生まれし者の中の最勝よ、これは前のカルパにおいてサナトクマーラが我に語った。ヴァーユもまた述べ、諸天の中のシャンブ（シヴァ）も同様に説いた。

Verse 50

इयं सर्वपुराणेषु सामान्यापैत्रिकी क्रिया । एतत् क्रमात् कर्मकाण्डं ज्ञात्वा मुच्येत बन्धनात् ॥ १४.५१ ॥

これは諸プラーナに共通して説かれる、一般の祖霊儀礼（パイトリキー・クリヤー）である。このカルマカーンダの作法を順序どおりに理解すれば、束縛から解き放たれ得る。

Verse 51

एतदाश्रित्य निर्वाणं ऋषयः संशितव्रताः । प्राप्ता गौरमुखेदानीं त्वमप्येवं परो भव ॥ १४.५२ ॥

この教えに依りて、堅固なる誓戒を守るリシたちは解脱（ニルヴァーナ）に到った。いま、光り輝く面貌の者よ、汝もまた同じく霊的成就において高みに至れ。

Verse 52

इति ते कथितं भक्त्या पृच्छतो द्विजसत्तम । पितॄन्यष्ट्वा हरिं ध्यायेद्यस्तस्य किमतः परम् । न तस्मात् परतः पित्र्यं तन्त्रमस्तीति निश्चयः ॥ १४.५३ ॥

「かく汝の問いにより、我は信愛をもって汝に説き示した、二度生まれの中の最勝者よ。正しく祖霊（ピトリ）を供養し、その後ハリを観想する者に、これ以上の高きものがあろうか。これより勝る祖霊儀礼の体系（ピトリヤ・タントラ）は無いと、確定している。」

Verse 53

धरण्युवाच ॥

ダラニー（大地）は語った：