Adhyaya 118: Procedure for Divine Worship Services (Ritual Attendant Protocol)

Verse 1

अथ देवोपचारविधिः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे भद्रे प्रायश्चित्तं यथाविधि ॥ यथावत्स च दातव्यो मम भक्तेन विद्यया ॥

ここに神への奉仕の作法。シュリー・ヴァラーハは言った。バドラよ、真実に即して、規定どおりの贖罪（プラーヤシュチッタ）を聴け。そしてそれは、我が信徒が理解をもって、正しく施し行うべきである。

Verse 2

वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण उद्धृत्य दन्तकाष्ठकम् ॥ दीपं न ज्वालयेत् तावद् यावन्न स्पृश्यते धरा ॥

これから説かれる真言を唱えつつ歯木（歯を清める小枝）を取り、地に触れるまでは灯明を点じてはならない（前行の作法が成るまで）。

Verse 3

दीपे प्रज्वालिते तत्र हस्तशौचं तु कारयेत् ॥ ततः प्रक्षाल्य हस्तौ तु पुनरेवमुपागतः ॥

そこで灯明が点ぜられたなら、手の浄めを行うべきである。次いで両手を洗い、再び同様の作法で近づき、儀礼を続ける。

Verse 4

वन्दयित्वास्य चरणौ दन्तधावनमानयेत् ॥ अनेनैव तु मन्त्रेण दद्याद्वै दन्तकाष्ठकम् ॥

その御足に礼拝してから、歯を清める具を持ち来たるべきである。まさにこの同じ真言によって歯木を捧げ与える。

Verse 5

मन्त्रश्च— भुवनभवन रविसंहरण अनन्तो मध्यश्चेति गृह्णेमं भुवनं दन्तधावनम्

真言は次のとおりである。「諸世界の住処よ、太陽を収める者よ、アナンタよ、そして中位の者よ。我はこの世界を取る——この歯の浄め（歯木の行）を。」

Verse 6

यत्त्वया भाषितं सर्वमेवं धर्मविनिश्चयम् ॥ दन्तधावनं दन्ते दद्याद्यावत्कर्म वसुन्धरे ॥

ヴァスンダラーよ、汝が語ったすべては、まことにダルマに関する決定である。定められた作法に従い、歯の浄めの具を歯に当て置き、儀の求める限り行うべし。

Verse 7

नित्यं शिरसोत्‍तार्य धृत्वा शिरसि चात्मनः ॥ पश्चात्तु जलपूतेन ततो हस्तेन सुन्दरी

常に頭上のものを整えて自らの頭に載せ、その後、麗しき者よ、水で清めた手をもって……

Verse 8

कार्याणि मुखकर्माणि स्वल्पेन सलिलेन च ॥ मुखप्रक्षालने चेमं शृणु मन्त्रं च सुन्दरी

口に関わる作法は少量の水で行うべきである。顔を洗うときも、麗しき者よ、この真言を併せて聞きなさい。

Verse 9

इष्ट्वेममुक्तमन्त्रेण संसारात्तु प्रमुच्यते

この説き示された真言によって礼拝すれば、輪廻（サンサーラ）から解き放たれる。

Verse 10

ततः पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा भगवन् भक्तवत्सल ॥ नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत्

次に、花を一握り捧げ、「 भक्तに慈しみ深き主よ」と申し、さらに「ナモー・ナーラーヤナ」と唱えて、この真言を誦すべきである。

Verse 11

मन्त्रज्ञानां यज्ञयष्टारं भूतस्रष्टारमेव च ॥ अन्य पुष्पाणि संगृह्य कल्यमुत्थाय माधवि

（彼を）真言を知る者、ヤジュニャ（祭祀）を執り行う者、そしてまさに衆生の創造者として礼拝し観想せよ。さらに花々を集め、吉時に起き上がれ、マーダヴィーよ……

Verse 12

पूजयेद्देवदेवेशं ज्ञानी भागवतः शुचिः ॥ निपतेद्दण्डवद्भूमौ सर्वकर्मसमन्वितः ॥ कायं निपतितं कृत्वा प्रसीदेति जनार्द्दनम् ॥ शिरसा चाञ्जलिं कृत्वा इमं मन्त्रं मुदाहरेत्

清浄なるバ―ガヴァタで智慧ある者は、神々の主を礼拝すべきである。あらゆる儀礼行を具えて、杖のごとく地に伏して全身礼拝せよ。身を伏せたまま「慈悲を垂れたまえ、ジャナールダナよ」と申し、頭を垂れ合掌して、この真言を唱えるべし。

Verse 13

मन्त्रैर्लब्ध्वा संज्ञां त्वयि नाथ प्रसन्ने त्वदिच्छातो ह्यपि योगिनां चैव मुक्तिः

真言によって汝における確証を得、主よ、汝が歓喜し給うとき、ヨーギンでさえ解脱はまことに汝の御意志より生ずる。

Verse 14

यतस्त्वदीयः कर्मकरोऽहमस्मि त्वयोक्तं यत्तेन देवः प्रसीदतु

われは汝の業をなす僕である。ゆえに、汝の仰せのとおり、主が慈悲を垂れ給わんことを。

Verse 15

एवं मन्त्रविधिं कृत्वा मम भक्तिव्यवस्थितः ॥ पृष्ठतोऽनुपदं गत्वा शीघ्रं यावन्न हीयते

このように真言の作法を行い、わたしへの信愛に堅く住して、儀礼が損なわれぬうちに、後ろへ一歩一歩、速やかに退くべし。

Verse 16

एवं सर्वं समादाय मम कर्म दृढव्रतः ॥ शीघ्रं मेऽभ्यञ्जनं दद्यात्तैलेनाथ घृतेन वा

このように一切を正しく整え終え、わが儀礼に関する誓願に堅固なる者は、速やかに我に塗油の供養をなすべし。油にても、またギー（精製バター）にてもよい。

Verse 17

ततः स्नेहं समुद्दिश्य मन्त्रज्ञः कर्मकारकः ॥ एवं चित्तं समाधाय इमं मन्त्रमुदीरयेत्

次に、塗油（油またはギー）を示しつつ、真言に通じ儀礼の作法に熟達した行者は、心を静めてこの真言を唱えるべきである。

Verse 18

मया प्रोक्तः क्षमस्वेति तुभ्यं चैव नमो नमः ॥ एवं मन्त्रः समाख्यातस्तेनाज्यात्प्रथमं शिरः

「我が説くところなり、『赦したまえ』。そして汝にこそ、礼拝、礼拝。」かくして真言は宣示される。これによってまず頭をギーで塗り清めるべきである。

Verse 19

दक्षिणाङ्गं ततोऽभ्यज्याद्वाममङ्गं ततोऽनु च ॥ पश्चात्पृष्ठं समभ्यज्य ततोऽभ्यज्यात्कटिं तथा

次に右側を塗り、続いて左側をも塗るべきである。その後、背を十分に塗り終えてから、同様に腰を塗るべきである。

Verse 20

पश्चालिम्पेत् ततो भूमिं गोमयेन दृढव्रतः ॥ तस्य दृष्ट्वा श्रुतं भद्रे गोमयेन सुनिश्चितम्

その後、堅固に誓戒を守る者は、牛糞をもって地面を塗り広げるべきである。これについて、吉祥なる者よ、見聞されたことは牛糞による作法として確かに定められている。

Verse 21

यानि पुण्यान्यवाप्नोति तानि मे गदतः श्रुणु ॥ आज्यमानमपि तथा यावन्तस्तैलबिन्दवः

我が語るところを聴け、得られる功徳についてである。また、油またはギーを塗る行いにおいても—その功徳は油滴の数に等しい。

Verse 22

तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ ततः पुण्यकृताँल्लोकान्पुरुषो योऽनुलिप्यते

かくのごとき幾千年のあいだ、彼は天界において尊ばれる。ついで、このように塗り清められた者は、功徳を積んだ者たちの世界に到達する。

Verse 23

एकैककणसंख्यातः स्वर्गलोके महीयते ॥ एवं योऽभ्यञ्जयेद्गात्रं तैलेन तु घृतेन वा

天界において、彼は一粒（あるいは一滴）ごとに数えられるほどの量に応じて尊ばれる。ゆえに、油またはギーで身体を塗り清める者は、その功徳を得る。

Verse 24

तावद्वर्षसहस्राणि मम लोके प्रतिष्ठति ॥ अथ चोद्वर्त्तनं भद्रे प्रवक्ष्यामि प्रियं मम

かくのごとき幾千年のあいだ、彼はわが世界に住する。いま、吉祥なる者よ、我に愛しき擦摩・按摩（ウドヴァルタナ）を説き明かそう。

Verse 25

येन शुध्यन्ति चाङ्गानि मम प्रीतिश्च जायते ॥ भोगिना यदि वा रोध्रं यदि पिप्पलिकामधु

これによって四肢は清められ、我が歓喜が生ずる。（用いるべきは）ボーギナー、あるいはローダラ、あるいはピッパリカーの蜜、

Verse 26

मधूकमश्वपर्णं वा रोहिणं चैव कर्कटम् ॥ एतेषां प्राप्य लभते शास्त्रज्ञः कर्मकारकः

（また）マドゥーカ、あるいはアシュヴァパルナ、さらにローヒナとカルカタを用いてもよい。これらを得たなら、シャーストラに通じ儀礼行為に熟達した実践者は、この法の所期の果を得る。

Verse 27

यदीच्छेत्परमां सिद्धिं मम कर्मानुसारकः ॥ एवमुद्वर्त्तनं कृत्वा स्नानकर्म तु कारयेत् ॥

もし我が随従者が、定められた儀軌に従って行い、最高の成就を望むならば、このように摩擦塗布（ウドヴァルタナ）を行ったのち、沐浴の作法を執り行うべきである。

Verse 28

तत आमलकं चैव वसुगन्धार्णमुत्तमम् ॥ तेन मे सर्वगात्राणि मर्द्दयित्वा दृढव्रतः ॥

次に、アーマラカ（余甘子）と、ヴァスガンダールナと呼ばれる最上の芳香物を取れ。それによって、堅固な誓願を保つ行者は、我が全身の肢体を摩擦して塗り清めるべきである。

Verse 29

जलकुम्भं ततो गृह्य इमं मन्त्र मुदाहरेत् ॥ देवानां देवदेवोऽसि देवोऽनादिरभूः परः ॥

次に、水壺を取り、この真言を唱えるべきである。「汝は諸天の中の神々の神、神中の神なり。汝は神にして、無始にして至上なり。」

Verse 30

तव व्यक्तस्वरूपेण स्नानं गृह्णीष्व मेऽनघ ॥ एवं तु स्नपनं कुर्यान्मम मार्गानुसारकः ॥

「咎なき御方よ、顕現せる御姿において、我が捧げるこの沐浴をお受け取りください。」このように、我が道に従う随従者は、沐浴灌頂（スナパナ）を行うべきである。

Verse 31

अथ सौवर्णकुम्भेन रजतस्य घटेन वा ॥ एतेषामप्यलाभे तु कर्मज्ञः कर्म कारयेत् ॥

次に、黄金の壺、あるいは銀の器によって（この儀礼を）行うことができる。もしそれらさえ得られないなら、作法に通じた者が、ふさわしい代替をもって儀礼が成就するよう取り計らうべきである。

Verse 32

ताम्रकुम्भमयेनैव कुर्यात्स्नपनमुत्तमम् ॥ एवं तु स्नपनं कृत्वा विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

まことに、銅の壺をもって最上の沐浴の儀を行うべきである。かくして沐浴を成し終えたなら、規定（ヴィディ）に認められた作法により、次第に従って進む。

Verse 33

पश्चाद्गन्धः प्रदातव्यः प्रकृष्टो मन्त्रसंयुतः ॥ सर्वगन्धाः सौमनस्याः सर्ववर्णाश्च ते मताः ॥

その後、マントラを伴えて、すぐれた香を供えるべきである。あらゆる香りは「心を喜ばせるもの」（サウマナスヤ）とされ、種々の色と類にわたると説かれる。

Verse 34

उत्पन्नाः सर्वलोकेषु त्वया सत्येषु योजिताः ॥ मया च ते तवाङ्गेषु तानावह शुचीन् प्रभो ॥

これらの香は、あらゆる世界に生じ、あなたによって真実の秩序の中に配されたもの。いま私はそれらをあなたの御身の諸肢に運び来たる——来たれ、清浄なるものどもよ、主よ。

Verse 35

मम भक्त्या सुसन्तुष्टः प्रतिगृह्णीष्व माधव ॥ एवं गन्धान्स्ततो दत्त्वा उत्कृष्टं कर्म कारयेत् ॥

「わが信愛により大いに満足して、これを受け取りたまえ、マーダヴァよ。」かくして香を供え終えたなら、最上の作法を次第に従って執り行わせるべきである。

Verse 36

ततः पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा इमं मन्त्र मुदीरयेत् ॥ जलजं स्थलजं चैव पुष्पं कालोद्भवं शुचि ॥

次に、花を一握り捧げて、このマントラを唱えるべきである。「清浄なる花——水に生まれ、地に生まれ、また時節に生まれし花。」

Verse 37

मम संसारमोक्षाय गृह्ण गृह्ण ममाच्युत ॥ एवंविधोपचारेण अर्चयित्वा मम प्रियम्

「我が輪廻（サンサーラ）からの解脱のために、これをお受け取りください、これをお受け取りください、我がアチュタよ。」このような恭敬の奉仕によって、我に愛しきものを礼拝し終えて、

Verse 38

पश्चाद्धूपं च मे दद्याद् सुगन्धद्रव्यसम्मितम् ॥ धूपं गृह्य विधानॆन मयोक्तं सुखवल्लभम्

その後、香り高い諸素材を調合した香を、わたしに供えるべきである。定められた作法に従って香を取り—わたしが説き、その効験も喜ばしい—

Verse 39

उभयेषु कुलेष्वात्मा धूपमन्त्रं उदीरयेत् ॥ वनस्पतिरसं दिव्यं बहुद्रव्यसमन्वितम्

両家の系譜の安寧のために、礼拝者は香のマントラを唱えるべきである。（その香は）草木の神聖なる精髄であり、多くの材料を具え、

Verse 40

मम संसारमोक्षाय धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ मन्त्रः— शान्तिर्वै सर्वदेवानां शान्तिर्मम परायणम्

「我が輪廻（サンサーラ）からの解脱のために、この香をお受け取りください。」マントラ：「まことに安寧は一切の神々の（目標）である。安寧こそ我が最高の帰依処である。」

Verse 41

सांख्यानां शान्तियोगेन धूपं गृह्ण नमोऽस्तु ते ॥ त्राता नान्योऽस्ति मे कश्चित् त्वां विहाय जगद्गुरो

「サーンキヤに説かれる安寧の修行（シャーンティ・ヨーガ）によって、この香をお受け取りください。あなたに敬礼いたします。あなたをおいて、我に他の護り手はありません、世の師よ。」

Verse 42

एवमभ्यर्च्चनं कृत्वा माल्यगन्धानुलेपनैः ॥ पश्चाद्वस्त्रं च वै दद्यात् क्षौमशुक्लं सपीतकम्

このように花鬘・香・塗香をもって礼拝を行ったのち、次にまことに衣を供えるべきである――白き亜麻の衣に、さらに黄色の衣を添えて。

Verse 43

एवं चैव समादाय कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम् ॥ दिव्ययोगं समादाय इमं मन्त्रमुदीरयेत्

またこのように、供物を取り、合掌を頭上に戴き、崇高なる瞑想のヨーガを受持して、このマントラを唱えるべきである。

Verse 44

प्रीयतां भगवान् पुरुषोत्तमः श्रीनिवासः श्रीमानानन्दरूपः ॥ गोप्ता कर्ताधिकर्ता मान्यनाथ भूतनाथ आदिरव्यक्तरूपः ॥ क्षौमं वस्त्रं पीतरूपं मनोज्ञं देवाङ्गे स्वे गात्रप्रच्छादनाय

至福なる主—プルショーッタマ、シュリーニヴァーサ、栄光に満ち、歓喜を本質とする御方—が喜ばれますように。御方は護り手、行為者にして行為を超えて統べる最高者、尊ばれる主、衆生の主、未顕現の相をもつ原初者である。（どうか）この亜麻の衣、黄色にして愛でやかなものを、御自身の天なる御身を覆うためにお受け取りください。

Verse 45

गृहीत्वा प्रणवाद्येन धर्मपुण्येन संवृतः

プラナヴァ（オーム）を冒頭にしてこれを受け取り、ダルマと功徳に包まれて、

Verse 46

इदं परायणं परस्परप्रीतिकरं प्राणरक्षणं प्राणिनां स्विष्टं तदनुकल्पं सत्यमुपयुक्तमात्मने तद्देव गृहाण

これは最高の帰依処であり、相互の親愛を生じさせ、衆生の命を護るものである。よく供えられ、ふさわしきにかない、真実で自己に益するゆえ、ゆえに、デーヴァよ、これをお受け取りください。

Verse 47

एवं तु प्रापणं कृत्वा मम मार्गानुसारकः ॥ मुखप्रक्षालनं दत्त्वा शीघ्रम् एव प्रकल्पितम्

このように、わが定めた作法に従って供物（prāpaṇa）を整えたなら、ただちに口と顔をすすぐための水を用意して捧げるべきである。

Verse 48

शुचिः स्तुवति देवानाम् एतदेव परायणम् ॥ शौचार्थं तु जलं गृह्णन् कृत्वा प्रापणम् उत्तमम्

清浄であって諸神を讃えること—これこそまことに最高の帰依である。浄めのために水を取り、最上の供物（prāpaṇa）を整えるべきである。

Verse 49

एवं तु भोजनं दत्त्वा व्यपनीय तु प्रापणम् ॥ ताम्बूलं तु ततो गृह्य छेमं मन्त्रम् उदीरयेत्

このように、食物を供え、次いで供献の設え（prāpaṇa）を取り除いた後、タームブーラ（檳榔・ベテル）を取り、吉祥の真言を唱えるべきである。

Verse 50

मन्त्रः— अलङ्कारं सर्वतो देवानां द्रव्यानुक्तौ सर्वसौगन्धिकादिभिः गृह्य ताम्बूलं लोकनाथ विशिष्टम् अस्माकं च भवनं तव प्रतिमा च ह

真言：「あらゆる香物などの供具を伴い、諸神のために遍く荘厳となるものとして、このタームブーラを受け取る。世の主よ、これを殊勝ならしめたまえ。さらに我らの住まいと、汝の御像とをも敬い奉らん。」

Verse 51

अलङ्कारं मुखे श्रेष्ठं तव प्रीत्या मया कृतम् ॥ मुखप्रसाधनं श्रेष्ठं देव गृह्ण मया कृतम्

「汝の歓喜のために、口と顔の最上の荘厳を我が整えたり。デーヴァよ、我が整えたこの勝れた口・顔の飾りを受け取りたまえ。」

Verse 52

एतेनैवोपचारेण मद्भक्तः कर्म कारयेत् ॥ अनुमुक्तो महालोकान् पश्यते मम नित्यशः

このまさに奉仕（ウパーチャーラ）によって、わが信者は儀礼の行を行うべきである。正しく許され解き放たれて、彼は常にわが偉大なる諸界を観ずる。

Verse 53

मन्त्रश्च— तद्भगवन्त्वां गुणश्च आत्मनश्चापि गृह्ण वारिणः सर्वदेवतानां मुखमेव प्रक्षालयेत् ॥ एतेन मन्त्रेण सुगन्धधूपदीपनैवेद्यं पुनरेवं समर्पयेत्

そして真言：「ああ福徳の主よ、この諸徳と、また水とともに捧げる自己をもお受け取りください。」水によっては、すべての神々の口／顔のみをすすぐべきである。この真言により、同じ作法で香り高い香、灯明、供食を再び捧げよ。

Verse 54

मन्त्राः ऊचुः ॥ स्नेहं स्नेहेन संगृह्य लोकनाथ मया हृतम् ॥ सर्वलोकेषु सिद्धात्मा ददाम्यात्मकरेण च

真言は言った。「油潤なるものを油潤なるもので集め、世の主よ、われはこれを携えて来た。あらゆる世界において成就せる者よ、われはまた自らの手でこれを捧げる。」

Verse 55

करेण तस्य चूर्णेन पिष्टचूर्णेन वा पुनः ॥ एतदुद्वर्त्तनं कुर्यान् मम गात्रसुखावहम्

手により、その粉、あるいは再び挽いた粉を用いて、この摩擦・按摩（ウドヴァルタナ）を行うべし。これはわが肢体に安楽をもたらす。

Verse 56

कर्मण्यन्यापि माल्यानि ततो मह्यं प्रदापयेत् ॥ तदेव चार्च्चनं कृत्वा कर्मण्यः कर्मसम्मितः

次いで、儀礼にふさわしい他の花鬘をも、わたしに捧げるべし。その同じ礼拝（アルチャナ）を成し終えたなら、儀礼に適う執行者は、定められた作法に従って行ずる。

Verse 57

वस्त्रैर्विभूषणं कृत्वा मम गात्रानुसारि यत् ॥ पश्चात्पुष्पं गृहीत्वा तु आसनं चोपकल्पयेत् ॥

わが姿にふさわしく衣と装身具で供養の場を荘厳し、ついで花を取り、その後に座（アーサナ）を整えるべきである。