Vamana Purana — Glory of Prithudaka Tirtha, Shloka 5

The Glory of Prithudaka Tirtha and the Akshaya Tithi at Kurukshetra

Devanagari script

तत्र स्नात्वा सुराः सर्वे बृहस्पतिमचोदयन् विशस्व भगवन् ऋक्षमिमं मृशिरं कुरु पुण्यां तिथिं पापहरां तव कालो ऽयमागतः

Transliteration

tatra snātvā surāḥ sarve bṛhaspatimacodayan viśasva bhagavan ṛkṣamimaṃ mṛśiraṃ kuru puṇyāṃ tithiṃ pāpaharāṃ tava kālo 'yamāgataḥ

Translation

「そこで沐浴を終えると、神々は皆ブリハスパティに促した。『尊き御方よ、明らかに宣言してください。このナクシャトラ（宿）を定め、罪を除く吉祥なるティティ（月日）を示してください。いまこそあなたの時が来ました。』」

Word by Word

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; देशवाचक (there)

• स्नात्वा: having bathed
• स्नात्वा: Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्ना (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्तः (absolutive), ‘having bathed’

• सुराः: the gods
• सुराः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सुर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्

• सर्वे: all
• सर्वे: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्; विशेषणम् (सुराः)

• बृहस्पतिम्: Bṛhaspati
• बृहस्पतिम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: बृहस्पति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• अचोदयन्: urged/impelled
• अचोदयन्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: चुद् (धातु)
• Form: लङ्-लकारः (Imperfect/Past), प्रथम-पुरुषः, बहुवचनम्; परस्मैपदम्; ‘अ-’ आगमः

• विशस्व: enter
• विशस्व: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: विश् (धातु)
• Form: लोट्-लकारः (Imperative), मध्यम-पुरुषः, एकवचनम्; आत्मनेपदम्

• भगवन्: O Lord/Venerable one
• भगवन्: Sambodhana/Address (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: भगवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सम्बोधन-विभक्तिः, एकवचनम्

• ऋक्षम्: the constellation/sign (nakṣatra)
• ऋक्षम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: ऋक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• इमम्: this
• इमम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक-लिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (ऋक्षम्)

• मृशिरम्: Mṛśira (name/epithet of a nakṣatra)
• मृशिरम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मृशिर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (ऋक्षम्); पाठभेद/दुर्लभ-शब्दः

• कुरु: make/do
• कुरु: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लोट्-लकारः (Imperative), मध्यम-पुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्

• पुण्याम्: auspicious
• पुण्याम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पुण्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (तिथिम्)

• तिथिम्: lunar day (tithi)
• तिथिम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तिथि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• पापहराम्: sin-removing
• पापहराम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पाप + हर (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; उपपद-तत्पुरुषः (पापं हरति इति) विशेषणम् (तिथिम्)

• तव: your
• तव: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः (सम्बन्ध), एकवचनम्; सर्वनाम

• कालः: time/appointed time
• कालः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• अयम्: this
• अयम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (कालः)

• आगतः: has come/arrived
• आगतः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ-गम् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्तः (past passive participle), पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचनम्; (कालः) इति कर्तरि प्रयोगः

Speakers

• Devas addressing Bṛhaspati (within the Pulastya–Nārada narrative layer)

Primary Deities

• Bṛhaspati
• Devas

Key Themes

• Tīrtha-snāna
• Auspicious time (tithi/nakṣatra)
• Vrata/Ritual timing
• Pāpa-kṣaya (removal of sin)

Verse Rasa (Emotional Flavour)

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Dharma is not only intention but also right procedure: purification (snāna), competent guidance (guru/Bṛhaspati), and proper timing (tithi/nakṣatra) together support efficacious sacred action.

How does this fit the Pancalakshana?

Falls under dharma/ācāra material conveyed through narrative exempla; it is ancillary to the core five marks, serving as prescriptive ritual-chronological guidance.

What is the symbolic significance?

Bṛhaspati embodies discernment and sacred order; aligning rites with cosmic rhythms (lunar day and asterism) symbolizes harmonizing human action with ṛta (cosmic law).