Vamana Purana — Glory of Prithudaka Tirtha, Shloka 4

The Glory of Prithudaka Tirtha and the Akshaya Tithi at Kurukshetra

Devanagari script

ततो मुरारिवचनं श्रुत्वा देवाः सवासवाः समाजग्मुः कुरुक्षेत्रे पुण्यतीर्थं पृथूदकम्

Transliteration

tato murārivacanaṃ śrutvā devāḥ savāsavāḥ samājagmuḥ kurukṣetre puṇyatīrthaṃ pṛthūdakam

Translation

「ついでムラ―リ（ヴィシュヌ）の御言葉を聞くや、神々は—ヴァーサヴァ（インドラ）と共に—クルクシェートラの、プṛトゥーダカ（Pṛthūdaka）と名づけられた聖なるティールタ（渡処）に集まった。」

Word by Word

• ततः: then
• ततः: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; क्रम/कारणवाचक (then/thereupon)

• मुरारि-वचनम्: the words of Murāri (Viṣṇu)
• मुरारि-वचनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: मुरारि + वचन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (मुरारिणः वचनम्)

• श्रुत्वा: having heard
• श्रुत्वा: Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्तः (absolutive/gerund), ‘having heard’

• देवाः: the gods
• देवाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्

• स-वासवाः: together with Vāsava (Indra)
• स-वासवाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स (अव्यय/उपसर्गार्थ) + वासव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्; बहुव्रीहिः—‘वासवेन सह’/‘वासवयुक्ताः’

• समाजग्मुः: assembled/went together
• समाजग्मुः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्-आ-गम् (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect), प्रथम-पुरुषः, बहुवचनम्; परस्मैपदम्

• कुरुक्षेत्रे: in Kurukṣetra
• कुरुक्षेत्रे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कुरुक्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः (अधिकरण), एकवचनम्; कर्मधारय/तत्पुरुषप्रायः (कुरूणां क्षेत्रम्)

• पुण्य-तीर्थम्: the holy ford/pilgrimage-place
• पुण्य-तीर्थम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पुण्य + तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्मधारयः (पुण्यं तीर्थम्)

• पृथूदकम्: Pṛthūdaka (name of a tīrtha)
• पृथूदकम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पृथु + उदक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्मधारयः (पृथु उदकं यस्मिन्/यत्)

Speakers

• Narrative voice within the Pulastya–Nārada frame (reporting actions of the Devas)

Primary Deities

• Vishnu (Murāri)
• Indra (Vāsava)
• Devas

Key Themes

• Tīrtha-māhātmya
• Pilgrimage
• Divine injunction
• Ritual purity

Verse Rasa (Emotional Flavour)

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "vira", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Even the Devas model dharma by obeying divine counsel and undertaking pilgrimage/rite—suggesting that sacred geography and disciplined action are integral to sustaining cosmic order.

How does this fit the Pancalakshana?

This is tīrtha-māhātmya embedded in narrative (not sarga/pratisarga), functioning as dharma-instruction through exemplary divine conduct.

What is the symbolic significance?

Kurukṣetra functions as a paradigmatic ‘field’ where right action is performed; Pṛthūdaka (‘abundant waters’) symbolizes plenitude of merit gained through proper rites.