Vamana Purana — Glory of Prithudaka Tirtha, Shloka 6

The Glory of Prithudaka Tirtha and the Akshaya Tithi at Kurukshetra

Devanagari script

प्रवर्तते रविस्तत्र चन्द्रमापि विशत्यसौ त्वदायत्तं गुरो कार्यं सुराणां तत् कुरुष्व च

Transliteration

pravartate ravistatra candramāpi viśatyasau tvadāyattaṃ guro kāryaṃ surāṇāṃ tat kuruṣva ca

Translation

「そこでは太陽がその運行を進め、月もまたその軌道へと入る。おおグル（師）よ、神々の事業はあなたに依っている。ゆえに必要なる務めをも果たしてください。」

Word by Word

• प्रवर्तते: proceeds/sets in motion
• प्रवर्तते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-वृत् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्; आत्मनेपदम्

• रविः: the Sun
• रविः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रवि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; देशवाचक (there)

• चन्द्रमाऽपि: the Moon also
• चन्द्रमाऽपि: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चन्द्रमा (प्रातिपदिक) + अपि (अव्यय)
• Form: चन्द्रमा—पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; अपि—अव्यय-समुच्चय/अपि (also)

• विशति: enters
• विशति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: विश् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्

• असौ: that one (he/it)
• असौ: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: असद्/अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम (that he/it)

• त्वदायत्तम्: dependent on you
• त्वदायत्तम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: त्वद् (सर्वनाम) + आयत्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (त्वया आयत्तम् = dependent on you)

• गुरो: O teacher (Guru)
• गुरो: Sambodhana/Address (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: गुरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सम्बोधन-एकवचनस्य रूपम् (हे गुरो) / अथवा षष्ठी-एकवचनम्; अत्र सम्बोधनः प्रायः

• कार्यम्: the task/duty
• कार्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कार्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• सुराणाम्: of the gods
• सुराणाम्: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: सुर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः (सम्बन्ध), बहुवचनम्

• तत्: that (task)
• तत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम (referring to kāryam)

• कुरुष्व: do (it)
• कुरुष्व: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लोट्-लकारः (Imperative), मध्यम-पुरुषः, एकवचनम्; आत्मनेपदम्

• च: and
• च: Sambandha/Particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चयार्थक-निपातः (and)

Speakers

• Devas addressing Devācārya (Bṛhaspati) (implied by ‘devaistu’ in the next verse and ‘guro’ here)

Primary Deities

• Devas
• Bṛhaspati (Devaguru)

Key Themes

• Ritual Order
• Cosmic Timekeeping
• Deva Administration
• Dharma (duty)

Verse Rasa (Emotional Flavour)

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "vira", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Cosmic order (sun and moon’s regulated movement) is mirrored by institutional dharma: the Devas rely on proper counsel and right procedure. The verse frames leadership as responsibility—those entrusted (Bṛhaspati) must act for collective welfare.

How does this fit the Pancalakshana?

Closest to ‘Vrtti/Ācāra’ material embedded within Purāṇic narrative (often grouped under ancillary dharma-kathā rather than the five primary marks). It supports the Purāṇic function of regulating ritual time and conduct.

What is the symbolic significance?

Sun and Moon symbolize measurable time (kāla). Saying the gods’ work is ‘dependent on the Guru’ indicates that even power requires wisdom and right timing—knowledge (guru) governs effective action.