Home›Skanda Purana›Vishnu Khanda›Ayodhya Mahatmya›Adhyaya 1›Shloka 65
←Previous Verse
Next Verse→

Skanda Purana — Vishnu Khanda, Shloka 65

Devanagari script

दक्षिणोत्तरभागे तु सरयूतमसावधिः । एतत्क्षेत्रस्य संस्थानं हरेरन्तर्गृहं स्थितम् । मत्स्याकृतिरियं विप्र पुरी विष्णोरुदीरिता

Transliteration

dakṣiṇottarabhāge tu sarayūtamasāvadhiḥ | etatkṣetrasya saṃsthānaṃ harerantargṛhaṃ sthitam | matsyākṛtiriyaṃ vipra purī viṣṇorudīritā

Translation

その南と北には、サラユー川とタマサー川が境界として定められている。この聖域の配置は、ハリの内なる御住まいとして存する。おおバラモンよ、このヴィシュヌの都は魚の形をなすと宣言されている。

Word by Word
दक्षिणोत्तरभागेin the southern-northern part (i.e., along south and north side)
दक्षिणोत्तरभागे:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootदक्षिण + उत्तर + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः—द्वन्द्वपूर्वक-तत्पुरुषः (दक्षिणश्च उत्तरश्च—तयोः भागः)
तुbut / indeed
तु:
Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय (particle)
सरयूSarayū (river)
सरयू:
Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootसरयू (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (समासपूर्वपद)
तमसाby/with Tamasā (river)
तमसा:
Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतमसा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन (समासपूर्वपद)
अवधिःthe boundary/limit
अवधिः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअवधि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; (सरयू-तमसा-सीमा इत्यर्थः)
एतत्of this
एतत्:
Sambandha (Genitive/षष्ठी)
TypeAdjective
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (क्षेत्रस्य)
क्षेत्रस्यof the sacred field/region
क्षेत्रस्य:
Sambandha (Genitive/षष्ठी)
TypeNoun
Rootक्षेत्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन
संस्थानम्the shape/extent
संस्थानम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootसंस्थान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
हरेःof Hari
हरेः:
Sambandha (Genitive/षष्ठी)
TypeNoun
Rootहरि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन
अन्तर्गृहम्the inner house/inner shrine
अन्तर्गृहम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअन्तर् + गृह (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—अव्ययीभाव/तत्पुरुषसन्निकर्षः (अन्तः + गृहं)
स्थितम्situated/placed
स्थितम्:
Kriya (Predicate/विधेय)
TypeAdjective
Rootस्था (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विधेय-विशेषणम् (संस्थानम्/अन्तर्गृहम्)
मत्स्यआकृतिःfish-shape
मत्स्यआकृतिः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमत्स्य + आकृति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (मत्स्यस्य आकृतिः)
इयम्this
इयम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
विप्रO brāhmaṇa
विप्र:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootविप्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन
पुरीcity
पुरी:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootपुरी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
विष्णोःof Viṣṇu
विष्णोः:
Sambandha (Genitive/षष्ठी)
TypeNoun
Rootविष्णु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन
उदीरिताdeclared/described
उदीरिता:
Kriya (Predicate/विधेय)
TypeAdjective
Rootउद्-ईर् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विधेय-विशेषणम् (पुरी)
Speaker

Agastya (contextual; until explicit speaker change at 68)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Ayodhyā-kṣetra (Sarayū–Tamasā maryādā)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Vipra (brāhmaṇa)

Visual Art Cues

Scene: Aerial sacred-map vision: Ayodhyā-kṣetra outlined by two rivers, with the overall perimeter forming a fish silhouette; within it, a radiant ‘inner house’ of Hari glows at the center, pilgrims moving along ghāṭas.

Characters & Entities
S
Sarayū
T
Tamasā
H
Hari
V
Viṣṇu
A
Ayodhyā

FAQs

Holy geography is theology made visible: Ayodhyā is presented not merely as a town but as Hari’s intimate residence, sanctified by rivers and form.

Ayodhyā-kṣetra, bounded by the Sarayū and Tamasā rivers, is glorified as Viṣṇu’s own city.

No explicit ritual is stated here; it provides a sacred topography for pilgrimage orientation.

←Previous Verse
Next Verse→