Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 16
Devanagari script
ततःप्रभृति तत्ख्यातं तीर्थं गोमुखसंज्ञितम् । गोमुखाद्भूतले जातं यतश्चैवं द्विजोत्तमाः
Transliteration
tataḥprabhṛti tatkhyātaṃ tīrthaṃ gomukhasaṃjñitam | gomukhādbhūtale jātaṃ yataścaivaṃ dvijottamāḥ
Translation
それ以来、その聖なるティールタは「ゴームカ（牛の口）」と名高くなった。牛の口より地上に現れ出たゆえである――かくのごとし、ああ最勝の二度生まれよ。
Word by Word
ततःthereafter/from then
ततः:
Adhikarana (Context/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय; तस्मात्-प्रकारकं (ablatival adverb: 'thereafter/from that')
प्रभृतिfrom (that time) onward
प्रभृति:
Adhikarana (Context/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootप्रभृति (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय; आरम्भ-पर्यन्तार्थकं (from/beginning with)
तत्that
तत्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया; एकवचन (agreeing with ख्यातम्)
ख्यातम्became known/famed
ख्यातम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootख्या (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया; एकवचन (known/famed)
तीर्थम्the sacred ford/pilgrimage place
तीर्थम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतीर्थ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा; एकवचन
गोमुखसंज्ञितम्named ‘Gomukha’
गोमुखसंज्ञितम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootगोमुख (प्रातिपदिक) + संज्ञित (संज्ञा-धातु/प्रातिपदिक; क्त)
Formषष्ठी-तत्पुरुषः; नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा; एकवचन (qualifying तीर्थम्)
गोमुखात्from Gomukha
गोमुखात्:
Apadana (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootगोमुख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; पञ्चमी (ablative/अपादान); एकवचन
भूतलेon the earth/ground
भूतले:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootभूतल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (locative/अधिकरण); एकवचन
जातम्arose/was born
जातम्:
Kriya-visheshana (Predicate qualifier)
TypeAdjective
Rootजन् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया; एकवचन (arisen/born)
यतःfrom which/wherefrom
यतः:
Hetu (Cause/हेतु)
TypeIndeclinable
Rootयतस् (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय; हेत्वर्थकं/यत्-सम्बन्ध (from which/wherefrom; causal-relative)
चand
च:
Sambandha (Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
एवम्thus/in this way
एवम्:
Kriya-visheshana (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक (adverb of manner)
द्विजोत्तमाःO best of the twice-born (brahmins)
द्विजोत्तमाः:
Sambodhana (Vocative/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootद्विज (प्रातिपदिक) + उत्तम (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय/तत्पुरुष-समास (श्रेष्ठा द्विजाः); पुल्लिङ्ग; प्रथमा; बहुवचन; सम्बोधनार्थे (address)
Speaker
Sūta (contextual narration in Tīrthamāhātmya)
Characters & Entities
G
Gomukha-tīrthaFAQs
A tīrtha’s name preserves its revelation-history; remembering the origin strengthens śraddhā and the sense of sacred geography.
Gomukha-tīrtha, explicitly named and explained in this verse.
No explicit rite here; it provides the tīrtha’s nāma-kāraṇa (naming rationale), supporting pilgrimage remembrance.