Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 12

Devanagari script

वृक्षमूलं समाश्रित्य निविष्टश्च क्षितौ ततः । तुष्टावाथ शुचिर्भूत्वा श्रद्धया च त्रिपुष्करम् । मध्यमाद्योजनं स्वर्गः कनिष्ठादर्ध योजनम् । ज्येष्ठकुण्डात्पुनः ख्यातो हस्तप्रायः शुभात्मभिः

Transliteration

vṛkṣamūlaṃ samāśritya niviṣṭaśca kṣitau tataḥ | tuṣṭāvātha śucirbhūtvā śraddhayā ca tripuṣkaram | madhyamādyojanaṃ svargaḥ kaniṣṭhādardha yojanam | jyeṣṭhakuṇḍātpunaḥ khyāto hastaprāyaḥ śubhātmabhiḥ

Translation

それから彼は木の根元に身を寄せ、地に坐した。清浄となり、信をもって三重のプシュカラを讃嘆した。中のプシュカラから天界への道は一ヨージャナと説かれ、小なるものからは半ヨージャナ。さらに長老の池からは、善き魂の人々の間で、ただ手のひらほどの隔たりにすぎぬと名高い。

Word by Word

• वृक्षमूलम्: the root of a tree
• वृक्षमूलम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वृक्ष (प्रातिपदिक) + मूल (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समासः (षष्ठी-तत्पुरुषः: वृक्षस्य मूलम्); नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• समाश्रित्य: having resorted to
• समाश्रित्य: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: सम् + आ + श्रि (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय-भावः (absolutive/gerund)

• निविष्टः: seated
• निविष्टः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: नि + विश् (धातु) → निविष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्तः (क्त-प्रत्ययान्त), पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्तृ-विशेषणम्

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चय-बोधक

• क्षितौ: on the ground
• क्षितौ: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: क्षिति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्

• ततः: then
• ततः: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; क्रमवाचक

• तुष्टाव: he praised
• तुष्टाव: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्तु (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्

• अथ: then
• अथ: Sambandha (Discourse connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; आरम्भ/अनन्तर (then/now)

• शुचिः: pure
• शुचिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: शुचि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्

• भूत्वा: having become
• भूत्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: भू (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय-भावः (absolutive/gerund)

• श्रद्धया: with faith
• श्रद्धया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: श्रद्धा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चय-बोधक

• त्रिपुष्करम्: Tripuṣkara (the three Puṣkara pools/complex)
• त्रिपुष्करम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: त्रि (संख्या-प्रातिपदिक) + पुष्कर (प्रातिपदिक)
• Form: द्विगु-समासः (त्रयः पुष्कराः यस्य/त्रयाणि पुष्कराणि); नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• मध्यमात्: from the middle (one)
• मध्यमात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: मध्यम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे, पञ्चमी-विभक्तिः, एकवचनम्; अपादानार्थे

• योजनम्: a yojana (measure)
• योजनम्: Karma (Measure/परिमाण)
• Type: Noun
• Root: योजन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; परिमाणवाचक

• स्वर्गः: heaven
• स्वर्गः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्वर्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• कनिष्ठात्: from the youngest/smallest (one)
• कनिष्ठात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: कनिष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे, पञ्चमी-विभक्तिः, एकवचनम्

• अर्ध: half
• अर्ध: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अर्ध (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; परिमाण-विशेषणम्

• योजनम्: a yojana
• योजनम्: Karma (Measure/परिमाण)
• Type: Noun
• Root: योजन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• ज्येष्ठकुण्डात्: from the eldest (main) pond
• ज्येष्ठकुण्डात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: ज्येष्ठ (प्रातिपदिक) + कुण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समासः (कर्मधारय/षष्ठीभावः: ज्येष्ठं कुण्डम्); नपुंसकलिङ्गे, पञ्चमी-विभक्तिः, एकवचनम्

• पुनः: again, further
• पुनः: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; पुनरावृत्ति/पुनरुक्ति (again/further)

• ख्यातः: is renowned/known
• ख्यातः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: ख्या (धातु) → ख्यात (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्तः (क्त-प्रत्ययान्त), पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्तृ-विशेषणम्

• हस्तप्रायः: about a hand-span (in size/distance)
• हस्तप्रायः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हस्त (प्रातिपदिक) + प्राय (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समासः (उपमान/परिमाणार्थ: हस्त-प्रायः = about a hand-span); पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्

• शुभात्मभिः: by the noble-souled (people)
• शुभात्मभिः: Karana (Agentive instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: शुभ (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समासः (शुभः आत्मा यस्य); पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, बहुवचनम्

Speaker

Skanda (contextual attribution within Nāgara Khaṇḍa Tīrthamāhātmya narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Tri-Puṣkara (Jyeṣṭha/Madhya/Kaniṣṭha)

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim rests under a tree at the root, seated on earth, then offers heartfelt praise to the Three Puṣkaras; behind him three distinct waterbodies shimmer, suggesting ascending sanctity; a subtle celestial path motif indicates ‘distance to heaven’.

Characters & Entities

• Tripuṣkara
• Jyeṣṭha-kuṇḍa
• Madhyama Puṣkara
• Kaniṣṭha Puṣkara
• Svarga

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Faithful praise and purity of mind connect the pilgrim to the extraordinary salvific power attributed to Puṣkara’s sacred waters.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Tripuṣkara—the three Puṣkara tīrthas, especially the Jyeṣṭha-kuṇḍa, along with Madhyama and Kaniṣṭha.

What ritualistic prescription is mentioned?

Becoming śuci (purified) and offering stuti (praise) with śraddhā to Tripuṣkara; the verse also presents a phala-style valuation of the three sites.