Adhyaya 40

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । यदेषा भवता प्रोक्ता ब्राह्मी तत्र महाशिला । मोक्षदा सर्वजंतूनां तथा पातकनाशिनी

仙人たちは言った。「あなたが説いた、そこにある『ブラーフミー』と呼ばれる大いなる石は、いかにして一切の生きとし生けるものに解脱を与え、また罪を滅するのか。」

Verse 2

सा कथं स्थापिता तत्र किंप्रभावा च सूतज । एतन्नो ब्रूहि निःशेषं न हि तृप्यामहे वयम्

スータの子よ、それはどのようにしてそこに安置されたのか、またその威力はいかなるものか。余すところなく語ってくれ。われらはまだ満ち足りていない。

Verse 3

सूत उवाच । ब्रह्मलोकनिविष्टस्य ब्रह्मणोऽ व्यक्तजन्मनः । पुराऽभून्महती चिन्ता तीर्थयात्रासमुद्भवा

スータは語った。昔、ブラフマローカに住まい、その生起が顕れざる梵天ブラフマーは、聖地への巡礼（ティールタ・ヤートラー）の事により、大いなる憂いにとらわれた。

Verse 4

सर्वेषामेव देवानां संति तीर्थानि भूतले । मुक्त्वा मां तन्मया कार्यं तीर्थमेकं धरातले

（彼は省みて言った。）「すべての神々には地上に聖なるティールタ（聖地・渡し場）がある。だが我だけが持たぬ。ゆえに、地上に我に捧げられた一つのティールタを स्थापितすべきである。」

Verse 5

यत्र त्रिकालमासाद्य कर्म संध्यासमुद्भवम् । मर्त्यलोकं समासाद्य करोमि तदनंतरम्

「そこにおいて、三つの時の合間（朝・昼・夕）のたびに我は赴き、サンディヤー（Sandhyā）より生ずる儀礼を修する。その後、人間界に至り、しかるべく行う。」

Verse 6

तथान्यदपि यत्किञ्चित्कर्म धर्म्यं हितावहम् । तत्करोमि यथान्येऽपि चक्रुर्देवाः शिवादयः

「また、いかなる他の行いであれ、法（ダルマ）にかない、正しく益あるものは、我もまた行う。シヴァ（Śiva）を先頭とする神々が行ったように。」

Verse 7

न स्वर्गेऽस्ति हि कृत्यानामधिकारोऽत्र कश्चन । शुभानां कर्मणामेव केवलं भुज्यते फलम्

「天界には、行為をなす余地はまったくない。そこでは、すでに成した吉祥なる行いの果報のみを味わうのである。」

Verse 8

तस्माद्यत्र धरापृष्ठे शिलेयं निपतिष्यति । त्रिसंध्यं तत्र गन्तव्यमनुष्ठानार्थमेव हि

「ゆえに、この石が地上のいずこに落ちようとも、その場所へ三度のサンディヤー（朝・昼・夕）に赴くべきである。ひとえに宗教的実践（アヌシュターナ）のために。」

Verse 9

एवमुक्त्वा सुविस्तीर्णां शिलां तामा सनोद्भवाम् । प्रचिक्षेप धरापृष्ठं समुद्दिश्य पितामहः

かく語り終えると、ピターマハ（梵天）は、サナーより生じた広く平らに伸びるその石を、定められた場所を目がけて地の面へと投げ放った。

Verse 10

अथ सा पतिता भूमौ सर्वरत्नमयी शिला । चमत्कारपुरे क्षेत्रे सर्वक्षेत्रमहोदये

そのとき、あらゆる宝玉より成るその石は地上に落ち、カマトカーラプラの聖域に至った。そこは諸々の聖地の中にあって大いなる輝きの昇るところである。

Verse 11

तत आगत्य लोकेशः स्वयमेव धरातलम् । तत्क्षेत्रं वीक्षयामास व्याप्तं तीर्थैः समन्ततः

ついでロケーシャは自ら地上に降り立ち、その聖域を見渡した。そこは四方ことごとくティールタ（聖なる渡り場）に満ちていた。

Verse 12

ततः पुण्यतमे देशे दृष्ट्वा तां समुपस्थिताम् । शिलामानंदमापन्नः प्रोवाच तदनन्तरम्

そして最も功徳深きその地において、石がそこに現れているのを見て、彼は歓喜に満たされ、ただちにその後こう語った。

Verse 14

सलिलेन विना यस्मान्न क्रिया संप्रवर्तते । तस्मादत्र मया कार्यः शुचितोयो महाह्रदः

水なくしては一切の宗教儀礼は成り立たぬ。ゆえにここに、清らかな水に満ちた大いなる湖を我は造らねばならぬ。

Verse 15

ततः संचिंतयामास स्वसुतां च सरस्वतीम् । जन संस्पर्शभीत्या च पातालतलवाहिनीम्

その後、彼は自らの娘サラスヴァティーを心に観想した。人々の触れ合いを恐れるがゆえに、彼女はパーターラ（地下界）の諸層を流れゆく。

Verse 16

अथ भूमितलं भित्त्वा प्रादुर्भूता महानदी । तां शिलाममलैस्तोयैः क्षालयन्ती समंततः

やがて大河は地の表を裂いて出現し、汚れなき清水でその岩を四方から洗い清めた。

Verse 18

ब्रह्मोवाच । त्वयात्रैव सदा स्थेयं शिलायां मम संनिधौ । संध्यात्रयेऽपि त्वत्तोयैर्येन कृत्यं करोम्यहम्

ブラフマーは言った。「汝は常にここに住し、この岩の上で、まさに我が臨在のもとにあれ。三つのサンディヤ（朝・昼・夕）においてさえ、我は汝の水によって定めの儀礼を行うのだから。」

Verse 19

तथा ये मानवाः स्नानं करिष्यंति जले तव । ते यास्यंति परां सिद्धिं दुर्लभां देवा मानुषैः

「また、汝の水にて沐浴する人々は、至高の成就に至るであろう。それは神々にも人間にも得難きものだ。」

Verse 20

सरस्वत्युवाच । अहं कन्या सुरश्रेष्ठ पातालतलवाहिनी । जनस्पर्शभयाद्भीता नागच्छामि महीतले

サラスヴァティーは言った。「おお、神々のうち最勝なる御方よ。私は乙女にして、パーターラの領域を流れております。人々の触れ合いを恐れるゆえ、地上の面には現れません。」

Verse 21

तवादेशोऽन्यथा नैव मया कार्यः कथंचन । एवं मत्वा सुरश्रेष्ठ यद्युक्तं तत्समाचर

「あなたのご命令を、私はいかなる仕方によっても違えて行うことは決してありません。かく心得て、ああ神々の最勝者よ、ふさわしきことをお行いください。」

Verse 22

ब्रह्मोवाच । तवार्थे कल्पयिष्यामि स्थानेऽत्रैव महाह्रदम् । अगम्यं सर्वमर्त्यानां तत्र त्वं स्थातुमर्हसि

ブラフマーは言った。「汝のために、まさにこの場所に大いなる湖を造ろう。すべての人間には近づきがたいものとなる。そこに汝は住まうがよい。」

Verse 23

एवमुक्त्वा स देवेशश्चखान च महाह्रदम् । ततः सरस्वती तत्र स्वस्थानमकरो दथ

かく語り終えると、神々の主はその大いなる湖を掘り開いた。ついでサラスヴァティーは、そこを自らの住処と定めた。

Verse 24

ततो दृष्टिविषान्सर्पानादिदेश पितामहः । युष्माभिः सर्वदा स्थेयं ह्रदेस्मिञ्छासनान्मम

ついで祖父神ピターマハは、眼に毒を宿す蛇たちに命じた。「我が命により、汝らは常にこの湖に留まれ。」

Verse 25

यथा सरस्वतीं मर्त्या न स्पृशंति कथंचन । भवद्भिः सर्वथा कार्यं तथा पन्नगसत्तमाः

「人間どもがいかなる仕方によってもサラスヴァティーに触れ得ぬよう、あらゆる手立てを尽くして成し遂げよ、ああ蛇族の最勝者たちよ。」

Verse 26

सूत उवाच । एवं ब्रह्मा व्यवस्थाप्य तत्र क्षेत्रे सरस्वतीम् । तां च चित्रशिलां मध्ये ब्रह्मलोकं जगाम ह

スータは語った。「かくしてブラフマーは、その聖なるクシェートラに女神サラスヴァティーを正しく安置し、チトラシラーの中央に据えたのち、ブラフマーの世界（ブラフマローカ）へと去って行った。」

Verse 27

अथ मंकणकोनाम महर्षिः संशितव्रतः । क्षेत्रे तत्र समायातो विषविद्याविचक्षणः

そのとき、マンカナカという名の大聖仙が、堅固な誓戒を保ち、毒の学に通じた者として、その聖地に到来した。

Verse 28

सक्रमाद्भ्रममाणस्तु तस्मिन्सर्पाभिरक्षिते । तं मुनिं वेष्टयामासुर्बबन्धुश्चैव पाशकैः

だが、蛇たちに守られたその場所へ足を踏み入れ歩み回ると、蛇はその牟尼に巻きつき、まるで投げ縄のように固く縛り上げた。

Verse 29

सोऽपि विद्याबलात्सर्पान्निर्विषांस्तांश्चकारह । तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा कृत्वा च पितृतर्पणम् । निष्क्रांतः सलिलात्तस्मात्कृतकृत्यो मुदान्वितः

彼もまた、聖なるヴィディヤーの力によって、その蛇どもを無毒にして害なきものとした。ついでそこで沐浴して清浄となり、祖霊にタルパナ（供水）を捧げた。しかる後、その水から上がり、なすべきことを成し遂げ、喜悦に満ちた。

Verse 30

ततश्चक्रे मुनिर्यावत्सम्यक्कुशपरिग्रहम् । दर्भाग्रेणास्य हस्ताग्रं पाटितं तावदेव हि

それから牟尼は、作法にかなってクシャ草を手に取ろうとしたが、まさにその瞬間、鋭いダルバ草の刃先が彼の指先を切り裂いた。

Verse 31

अथ तस्मात्क्षताज्जातस्तस्य शाकरसो महान् । तं दृष्ट्वा स विशेषेण हर्षितो विस्मयान्वितः

するとその傷口から、砂糖の蜜のような甘い汁が大いに湧き出た。それを見て彼はことさらに歓喜し、驚嘆に満たされた。

Verse 32

सिद्धोऽहमिति विज्ञाय नृत्यं चक्रे ततः परम् । ब्राह्मीं शिलां समारुह्य आनंदाश्रुपरिप्लुतः

「我は成就した」と悟るや、彼はさらに舞い始めた。梵天に縁ある聖なる石に登り、歓喜の涙に濡れそぼった。

Verse 33

अथैवं नृत्यमानस्य मुनेस्तस्य महात्मनः । लास्यं चक्रे ततः सर्वं जगत्स्थावरजंगमम्

その大いなる魂の仙人がかく舞うとき、世界のすべて—不動のものも動くものも—彼とともに舞い始めた。

Verse 34

चमत्कारपुरं कृत्स्नं भग्नं नष्टा द्विजोत्तमाः । प्रासादैर्ध्वंसितैस्तत्र हाहाकारो महानभूत्

奇瑞の都チャマトカーラプラはことごとく砕け散り、最勝の二度生まれの者たちは滅びた。宮殿が崩れ落ちる中、そこに大いなる嘆きの叫びが起こった。

Verse 35

ततो देवगणाः सर्वे तद्दृष्ट्वा तस्य चेष्टितम् । लास्यस्य वारणार्थाय प्रोचुर्वृषभवाहनम्

そこで神々の群れは皆、その振る舞いを見て、牛旗の主・ヴリシャバヴァーハナに告げ、あの舞を止め給えと請い願った。

Verse 36

अनेन नृत्यमानेन जगत्स्थावरजंगमम् । नृत्यं करोति देवेश तस्माद्गत्वा निवारय

この者が舞っているゆえに、動くものも動かぬものも含む全世界が舞い始めました。ゆえに、神々の主よ、赴いてこれを制止してください。

Verse 37

नान्यः शक्तः सुरश्रेष्ठ मुनिमेनं कथंचन । निषेधयितुमीशान ततः कुरु जगद्धितम्

この聖仙をいかなる方法でも制止できる者は他におりません、神々の中の最勝者よ。ゆえに、イーシャーナよ、世の安寧のために行じてください。

Verse 38

अथ तेषां वचः श्रुत्वा भगवान्वृषभध्वजः । कृत्वा रूपं द्विजेंद्रस्य तत्सकाशमुपाद्रवत्

彼らの言葉を聞くと、牛を旗印とする主は、最勝のバラモンの姿をとり、ただちにその場へ急ぎ赴いた。

Verse 39

अब्रवीच्च मुने कस्मात्त्वयैतन्नृत्यतेऽधुना । तस्मात्कार्यं वदाशु त्वं परं कौतूहलं हि नः

そして言った。「聖仙よ、なぜ今このように舞っておられるのか。理由を早く語ってください。まことに我らは大いなる好奇心に満ちている。」

Verse 40

एवमुक्तः स विप्रेंद्रः शंकरेण द्विजोत्तमाः । हस्तं संदर्शयामास तस्य शाकरसान्वितम्

このようにシャンカラに問われると、その最勝のバラモンは自らの手を示した――不思議なる「シャーカラサ」を具えた手であった。

Verse 41

किं नपश्यसि मे ब्रह्मन्कराच्छाकरसो महान् । संजातः क्षतवक्त्रेण तस्मात्सिद्धिरुपस्थिता

おお婆羅門よ、見えぬのか。わが手より大いなるシャーカラサ（甘き汁）が生じた――口の傷によって起こったゆえ、ゆえに我にシッディ（超常の成就）が到来した。

Verse 42

एतस्मात्कारणाद्विप्र नृत्यमेतत्करोम्यहम् । आनंदं परमं प्राप्य सिद्धिजं सिद्धसत्तम

このゆえに、婆羅門よ、我はこの舞を舞う。シッディより生じた至上の歓喜を得たゆえ、成就者の中の最勝よ。

Verse 43

एवं तु वदतस्तस्य भगवान्वृषभध्वजः । अंगुष्ठं ताडयामास स्वांगुल्यग्रेण तत्क्षणात्

彼がそのように語っていると、その瞬間、牛旗を掲げる福徳の主（ヴリシャバドヴァジャ）は、自らの指先で自らの親指を打ち鳴らした。

Verse 44

निश्चक्राम ततो भस्म हिमस्फटिकसंनिभम् । क्षताग्रात्सहसा तस्य महाविस्मयकारकम्

すると、その印（傷）の先端から、氷の水晶のように白い灰が忽然と現れ、彼を大いなる驚嘆に沈めた。

Verse 45

ततः प्रोवाच तं विप्रं स देवो द्विजसत्तमाः । यस्यांगुष्ठाग्रतो मह्यं निष्क्रांतं भस्म पांडुरम्

それから神はその婆羅門に告げた。「おお二度生まれの最勝者よ、我が親指の先より、淡く白い灰が現れ出た。」

Verse 46

तथाप्यहं मुनिश्रेष्ठ न नृत्यं कर्तुमुत्सहे । त्वं पुनर्नृत्यसे कस्मादपि शाकरसेक्षणात्

それでもなお、最上の牟尼よ、私は舞う気になれぬ。しかるに汝は、ただ śākarasa を見ただけで、なぜ舞うのか。

Verse 47

विरामं कुरु तस्मात्त्वं नृत्यादस्माद्विगर्हितात् । तपः क्षरति विप्रेन्द्र नृत्यगीताद्द्विजन्मनः

ゆえに、この咎められる舞をやめよ。婆羅門の中の最勝者よ、二度生まれし者の苦行（tapas）は舞と歌によって減ずる。

Verse 49

अब्रवीत्त्वामहं मन्ये नान्यं देवान्महेश्वरात् । तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा न स्यात्तपःक्षतिः

彼は言った。「我は大自在天（Maheśvara）より上なる神は他に無いと思う。ゆえに我に恩寵を垂れ、我が苦行（tapas）が損なわれぬようにせよ。」

Verse 50

श्रीभगवानुवाच । तपस्ते मत्प्रसादेन वृद्धिं शस्यति नित्यशः । स्थानेऽत्र भवता सार्धमहं स्थास्यामि सर्वदा

世尊は言われた。「我が恩寵により、汝の苦行（tapas）は常に増大し、成就の果を結ぶ。さらにこの場所において、我は汝と共に常住しよう。」

Verse 51

आनन्दितेन भवता प्रार्थितोऽहं यतो मुने । आनन्देश्वरसंज्ञस्तु ख्यातिं यास्यामि भूतले । एतत्पुरं च मे नाम्ना आनन्दाख्यं भविष्यति

牟尼よ、汝が霊的歓喜のうちに我に願い奉ったがゆえに、我は地上において「Ānandeśvara（アーナンデーシュヴァラ）」の名で知られよう。さらにこの都も、我が名により「Ānandā（アーナンダー）」と呼ばれるであろう。

Verse 52

एवमुक्त्वा महादेवो गतश्चादर्शनं ततः । सोऽपि मंकणकस्तत्र तपस्तेपे मुनीश्वरः

かく語り終えると、マハーデーヴァは姿を消した。そこにて、牟尼の主マンカナカはなお苦行（タパス）を修し続けた。

Verse 54

तस्मात्कुरु प्रसादं नो यथा स्याद्दारुणं विषम् । नो चेद्वयं गमिष्यामः सर्वलोक पराभवम्

ゆえに、どうか我らに御慈悲を垂れ、恐るべき毒が生じぬようにしてください。さもなくば、我らは諸世界の前で滅びましょう。

Verse 55

मंकणक उवाच । अनृतं न मया प्रोक्तं स्वैरेणापि कदाचन । तस्मादेवंविधाः सर्वे जलसर्पा भविष्यथ

マンカナカは言った。「我は一度たりとも、放縦や不注意のうちにさえ、虚言を口にしたことはない。ゆえに汝らは皆、この類の水蛇となるであろう。」

Verse 56

सूत उवाच । ततःप्रभृति संजाता जलसर्पा महीतले । तद्वद्रूपा द्विजिह्वाश्च केवलं विषवर्जिताः

スータは語った。「それより後、地上に水蛇が生じた。かの姿のまま、二つに割れた舌を持ちながら、まったく毒を備えなかった。」

Verse 57

अथ तस्मिन्ह्रदे मर्त्याः स्नात्वा सारस्वते शुभे । स्पृष्ट्वा चित्रशिलां तां च प्रयांति परमां गतिम्

さて、その池において人々は、吉祥なるサーラスヴァタの水に沐浴し、さらにチトラシラーの石に触れるなら、最高の境地に到達する。

Verse 58

अथ भीतः सहस्राक्षो गत्वा देवं पितामहम् । यमेन सहितस्तूर्णं प्रोवाचेदं वचस्तदा

そのとき、恐れに満たされたサハスラークシャ（インドラ）は急ぎピターマハ（梵天）のもとへ赴き、ヤマと共に次の言葉を述べた。

Verse 59

त्वत्प्रसादात्समुद्वीक्ष्य गच्छंति मनुजा दिवम् । पितामह महातीर्थं यत्त्वया विहितं क्षितौ । सारस्वतं नरास्तत्र स्नात्वा यांति त्रिविष्टपम्

「あなたの御加護により、人々はそれを拝するだけで天に至ります。おおピターマハよ、あなたが地上に定め給うた大いなるティールタ、サーラスヴァタにて沐浴する者は、トリヴィシュタパ（天界）に到るのです。」

Verse 60

अपि पापसमाचाराः सर्वधर्मबहिष्कृताः । तत्र स्नात्वा शिलां स्पृष्ट्वा तदैवायांति सद्गतिम्

たとえ罪の行いに生き、あらゆる法（ダルマ）から退けられた者であっても、そこで沐浴し、その聖なる石に触れれば、ただちに善き境地へ至る。

Verse 61

यम उवाच । अप्रमाणं विभो कर्म संप्रयातं ममोचितम् । शुभाशुभपरिज्ञानं सर्वेषामेव देहिनाम्

ヤマは言った。「おお主よ、我に定められた務めは量り知れず、定まらぬものとなりました。すべての有身の者の善業と悪業とを見分けねばならぬからです。」

Verse 62

तस्मात्त्यज त्वं मां देव यद्वा तत्तीर्थमुत्तमम् । यत्प्रभावाज्जनैर्हीनाः संजाता नरका मम

「それゆえ、 देवよ、我を捨て給え—さもなくば、あの最上のティールタを取り除き給え。その威力により、我が地獄は人影もなくなってしまったのです。」

Verse 63

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा यमस्य प्रपितामहः । प्राह पार्श्वस्थितं शक्रं तत्तीर्थं नय संक्षयम्

ヤマの言葉を聞くと、その祖父は傍らに立つシャクラ（帝釈天）に告げた。「そのティールタを滅びへ導き、尽く滅せよ。」

Verse 64

ततः शक्रो ह्रदं गत्वा पूरयामास पांसुभिः । ह्रदं सारस्वतं तं च तां च चित्रशिलां द्विजाः

それからシャクラは湖へ赴き、塵土で満たした――そのサーラスヴァタの湖も、驚異のチトラシラーも、ああ婆羅門たちよ。

Verse 65

अद्यापि मनुजः सम्यक्त स्मिन्स्थाने व्यवस्थितः । यः करोति तपश्चर्यां स शीघं सिद्धिमाप्नुयात्

今なお、その場所に正しくとどまり、そこでタパス（苦行）を修する者は、速やかにシッディ（霊的成就）を得る。

Verse 66

सोऽपि मंकणकस्तत्र सार्द्धं देवेन शंभुना । तिष्ठत्यद्यापि विप्रेंद्र पूरितं चैव पांसुभिः

そのマンカナカもまた、神シャンブ（シヴァ）とともに今なおそこにとどまり、場所は塵土に満たされたままである、婆羅門の中の最勝者よ。

Verse 67

लिंगं मंकणकन्यस्तं तत्रास्ति सुमहोदयम् । तत्स्पृष्ट्वा मानवाः पापैर्मुच्यंते द्विजसत्तमाः

そこにはマンカナカが安置したリンガがあり、その栄光はきわめて大いなるもの。これに触れるなら、人々は罪より解き放たれる、婆羅門の中の最勝者よ。

Verse 68

माघ शुक्लचतुर्दश्यां यस्तं पूजयते नरः । स पापैरपि संयुक्तः शिवलोके महीयते

マ―ガ月の白分第十四日に、そのリンガを礼拝する者は、たとえ罪の穢れが残っていても、シヴァの世界において尊ばれる。

Verse 93

अथ ते पन्नगाः प्रोचुः प्रणिपत्य मुनीश्वरम् । भगवन्निर्विषाः सर्वे वयं हि भवता कृताः

そのとき蛇たちは、聖仙の主にひれ伏して言った。「ああ福徳ある御方よ、あなたは我らすべてを毒なきものとなさった。」